Mình đọc khá nhiều bình luận về khoản phí 6.600 đồng/tháng của VETC và ePass. Có người bảo sẽ rút sạch tiền khỏi ví, có người tính chuyện hủy liên kết, có người nói thà mất phí nạp tiền từng lần còn hơn mỗi tháng bị trừ 6.600 đồng. Và cũng rất nhiều người tặc lưỡi châm biếm: có 6.600 đồng, bằng nửa cốc trà đá, đi ô tô mà cũng tiếc.
Mình lại thấy chính con số 6.600 đồng làm vụ này rất thú vị để nói thêm về tâm lý chúng ta. Nếu phí là 660 nghìn, chắc chắn ai cũng bực bội. Nhưng 1 chủ ô tô sẵn sàng đổ cả triệu tiền xăng, trả vài trăm nghìn gửi xe, 50 nghìn rửa xe mà vẫn ngồi cào phím 1 đoạn dài để phản đối 6.600 đồng thì rõ ràng tiền chưa giải thích hết được hành vi ấy.
Thậm chí có người chọn cách còn tốn tiền hơn. Họ rút tiền khỏi ví, sau này cần thì nạp. Nếu phí nạp cao hơn 6.600 đồng thì tính kỹ ra họ còn thiệt hơn, chưa kể khó chịu gấp vạn lần lúc cần gấp mà ví hết tiền. Nhưng chúng ta không phải cái máy. Có những lúc chúng ta chấp nhận thiệt 1 ít chỉ để cảm thấy tiền của tôi vẫn do tôi quyết hết. Tôi tự bấm nạp và mất 20 nghìn khác hẳn cảm giác anh tự động bòn rút của tôi 6.600 đồng.
Tâm lý này đã được nghiên cứu từ lâu. Từ những năm 1960, Jack Brehm (nhà tâm lý học người Mỹ) nhận thấy khi con người cảm thấy lựa chọn của mình bị co lại, thu hẹp bớt, họ thường muốn làm 1 việc gì đó để lấy lại cảm giác tự chủ. Trẻ con đang chẳng quan tâm cái ngăn kéo, bố mẹ vừa bảo cấm mở là nó muốn mở. Người lớn không trèo lên ghế mở ngăn kéo nữa, nhưng phản ứng với câu “anh phải” nhiều khi vẫn thế.
Quay lại với thu phí tự động, đi cao tốc bây giờ gần như không thể quay về kiểu dừng xe móc tiền mặt. Về pháp lý, chủ xe có thể chọn phương tiện thanh toán khác chứ không bắt buộc phải giữ tiền trong ví. Nhưng trên thực tế, các lựa chọn khác chưa phải lúc nào cũng thuận tiện như nhau. Bởi vậy câu “không thích thì đừng dùng ví” nghe rất hợp lý với người đứng ngoài, còn với những người đang dùng hằng ngày thì lại không đơn giản như vậy.
Rồi 6.600 đồng xuất hiện sau 1 thời gian dài người ta đã quen với mức 0 đồng.
Nếu ngay ngày đầu dán thẻ, hợp đồng ghi mỗi tháng mất 6.600 đồng phí quản lý thì có lẽ ít chuyện bàn tán hơn. 1 khoản tiền tồn tại từ đầu rất nhanh được coi là giá của dịch vụ. Nhưng cái đã miễn phí nhiều năm lại khác. Hôm qua mình có 1 thứ với giá 0 đồng, hôm nay vẫn thứ ấy nhưng bắt đầu mất tiền. Não chúng ta rất nhạy với những gì mình từng có, từng được miễn phí rồi bỗng bị thu tiền.
Có 1 bình luận khác: “6.600đ thì chúng nó thu được bao nhiêu?”
Đây là lúc 1 khoản tiền rất nhỏ bắt đầu trở nên rất lớn trong đầu người trả tiền. VETC công bố có khoảng 4,3 triệu khách hàng trên ứng dụng, trong đó khoảng 3 triệu khách dùng ví. Nếu cứ giả sử đơn giản cả 3 triệu đều là ví cá nhân chịu phí đủ 12 tháng thì phép nhân ra 237,6 tỷ đồng/năm. Đây không phải doanh thu thực tế vì còn cơ cấu tài khoản cá nhân, doanh nghiệp và những trường hợp không chịu phí.
Từ đây xuất hiện 1 cảm giác khá là thốn: “mình mất có 6.600 đồng nhưng họ thu của hàng triệu ông khác”.
Rồi họ nhớ rằng mình đã nạp tiền vào ví từ trước, số dư ví không được trả lãi cho người dùng. Điều đó khiến 1 số người diễn giải câu chuyện rất đời thường: tiền của tôi để sẵn trong đó, tôi không được đồng lãi nào, bây giờ tôi lại trả tiền để duy trì chỗ đang giữ tiền của tôi.
Đứng ở phía doanh nghiệp mà nhìn thì chưa đủ dữ liệu để nói họ hưởng lợi bao nhiêu từ số tiền nằm trong ví. Nhưng người dùng đâu có ngồi đọc báo cáo tài chính trước khi bực mình. Họ nhìn vào phần của mình: tôi nạp tiền vào đây, lãi thì chẳng được xu nào, lúc nạp có thể còn mất phí, bây giờ mỗi tháng lại mất thêm 6.600 đồng. Cay thật. Trong khi thứ tôi nhận lại vẫn là dịch vụ hôm qua mình đang dùng với giá 0 đồng. Cảm giác lúc ấy rất dễ chuyển từ “6.600 đồng có đáng bao nhiêu” sang “tại sao tôi phải trả khoản này?”. Và khi người ta đã hỏi đến chữ tại sao, số tiền thường không còn quan trọng bằng lý do thu tiền nữa.
Kahneman, Knetsch và Thaler (3 nhà nghiên cứu kinh tế học hành vi) từng làm 1 loạt nghiên cứu khá hay về chuyện tăng giá. Người ta thường chấp nhận trả thêm nếu biết chi phí của bên bán cũng tăng. Nhưng nếu chi phí chẳng thay đổi bao nhiêu, còn giá tăng vì bên bán biết khách vẫn phải dùng, phản ứng sẽ khác hẳn. Với VETC, chi phí vận hành chắc chắn có thật: máy chủ, đường truyền, bảo mật, đối soát, nhân sự, phí ngân hàng… Cái còn thiếu là 1 con số đủ cụ thể để người dùng hiểu 6.600 đồng ấy được tính ra từ đâu. Không có con số đó, rất nhiều người sẽ tự hiểu theo cách đơn giản hơn: “Vì tôi khó bỏ nên anh thu thêm.”
Cũng vì thế mình thấy hành động rút sạch tiền khỏi ví khá hay nếu nhìn bằng tâm lý. Vài trăm nghìn rút ra chẳng gây sức ép gì lên 1 hệ thống có hàng triệu khách. Người rút có lẽ cũng biết. Nhưng ngay sau khi rút tiền, họ có cảm giác mình vừa làm chủ được cái gì đó: tiền đã về chỗ của tôi, lúc nào cần tôi tự nạp.
Đây là lý do con người đôi khi sẵn sàng mất 20 nghìn để chống 1 khoản 6.600 đồng. Nhìn bằng kinh tế thì vô lý. Nhìn vào cảm giác kiểm soát thì lại rất dễ hiểu.
1 chi tiết khác, VETC và ePass gần như chia nhau thị trường thu phí tự động, trong đó VETC chiếm khoảng 75%. Cả 2 cùng có mức 6.600 đồng/tháng với cá nhân và 66.000 đồng với doanh nghiệp. Mình không có bằng chứng và cũng không kết luận 2 bên có thỏa thuận gì với nhau. Nhưng thử đặt mình vào vị trí 1 chủ xe đang bực bội, đang cay, bấm bụng bỏ bên này sang bên kia, mở bảng phí ra lại thấy 6.600 đồng y chang. Lúc này còn khó chịu hơn, vì đến cách đơn giản nhất để phản ứng là thôi tôi dùng bên khác cũng đâm vào ngõ cụt.
Vì thế câu “đi ô tô mà tiếc 6.600 đồng” dễ làm người ta nổi cáu thêm. Họ không nghĩ mình đang tiếc 6.600 đồng. 1 người hoàn toàn có thể vừa trả 70 nghìn cho cốc cà phê rồi dành nửa tiếng tranh luận về khoản này. Cốc cà phê là thứ anh ta bước vào quán, nhìn menu, thấy giá và tự gọi. 70 nghìn kia là tôi tự móc ví trả, còn 6.600 đồng này khiến tôi có cảm giác muốn không trả cũng phải tự tìm đường né.
Mình từng thấy những cặp vợ chồng cãi nhau hàng tiếng chỉ vì 1 món đồ vài chục nghìn. Người ngoài nghe số tiền thấy buồn cười. Người trong cuộc thì nói “tiền không đáng bao nhiêu, nhưng tại sao anh tự quyết mà không hỏi tôi?”. Vài phút sau, chẳng ai còn cãi về món đồ nữa, họ chửi nhau về tư cách, về quan hệ mẫu thân, đủ cả.
Vụ 6.600 đồng có 1 phần tâm lý rất giống như vậy. Có thể rồi phần đông chủ xe vẫn tiếp tục dùng và vẫn trả. Điều đó cũng không có nghĩa họ đã thấy dễ chịu. Có khi chỉ vì chống lại 6.600 đồng còn phiền hơn trả 6.600 đồng.
Tiền ít thật. Nhưng cảm giác tiền của tôi mà sao anh quyết thì chưa bao giờ được tính bằng 6.600 đồng.