Hồi khoảng 15, 16 tuổi, mình từng bị nghi là lấy trộm xoong nồi của nhà hàng xóm. 1 hôm có cô thu mua đồng nát chỉ thẳng vào mặt mình, bảo chính mình lấy đồ nhà chú đem bán cho cô ấy. Mình nhớ lúc đó tức điên lên, vì mình không hề lấy. Nhưng càng nói không lấy thì mọi người càng hỏi, mẹ mình cũng ngày nào cũng bảo nếu con lấy thì con cứ khai đi, nói thật rồi còn giải quyết. Cái cảm giác ấy rất khó chịu, mình biết chắc mình không làm nhưng mỗi câu nhắc đi nhắc lại nghe như thể người ta đã tin mình là thằng ăn cắp rồi, giờ chỉ đang đợi mình nhận thôi. Mình cãi nhau với cô chú hàng xóm rất to. Sau đó còn cãi thêm nhiều lần nữa, có những hôm đi ngang qua nhà họ thôi cũng đã thấy tức.
Vài hôm sau mình mới biết cô thu mua đồng nát kia là họ hàng của nhà chú và cô ấy được nhờ nói như vậy để ép mình khai. Bố mình về, sang nói chuyện với người lớn bên đó, rồi mọi việc mới dần xuôi. Chuyện thật ra không lớn, chẳng có công an, chẳng có án gì cả nhưng mình nhớ mình cay rất lâu. Có lúc còn ngồi nguyền rủa họ trong đầu, nghĩ đủ thứ rất xấu, chỉ vì ấm ức. Phải khá lâu sau mình mới nhìn nhà bên cạnh như hàng xóm bình thường được. Hơn 20 năm sau mình vẫn nhớ chuyện ấy, có lẽ vì ở tuổi 15, 16, bị người lớn coi mình là kẻ trộm trong khi mình biết mình không làm, nó cay cú theo 1 kiểu rất riêng.
Đọc kỹ vụ nam sinh lớp 7 ở Phú Quốc, mình lại nhớ chuyện cũ ấy. Em T. bị cho rằng đã lấy điện thoại của con người mợ. Trước đó giữa mợ và mẹ em lại từng có mâu thuẫn. Sau vụ việc, chính em nói mình bực bội vì chuyện cũ liên quan đến mẹ, rồi lại bị nghi lấy điện thoại nên không kiềm chế được và đã có hành vi bạo lực với người mợ. Hành vi ấy sai, xem đoạn camera thì rất khó chấp nhận. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở câu “thằng này hỗn”, “bố mẹ không biết dạy”, “phải đánh cho 1 trận” thì dễ dãi quá, vì trước vài chục giây camera ấy là cả 1 quãng dài.
Cảm giác bị oan có thể làm người ta rất giận. Cái này không chỉ là chuyện mình nhớ từ thời 15, 16 tuổi. 1 nghiên cứu theo dõi gần 1.300 học sinh, tuổi trung bình khoảng 13 tới 14, cho thấy cảm nhận mình bị đối xử bất công có thể dự báo hành vi gây hấn 6 tháng sau. Những nghiên cứu khác về bất công cũng tìm thấy mối liên hệ với giận dữ và trả đũa. Tất nhiên không có nghiên cứu nào nói cứ bị nghi oan là trẻ sẽ đánh người, nói vậy là chém gió. Nhưng ở tuổi 12, 13, khi đứa trẻ tin chắc mình không làm mà người lớn vẫn cho rằng nó lấy trộm, cảm giác ấy có thể rất nặng nề.
Người lớn chúng ta nhiều khi quên mất chuyện này. Chúng ta có thể buông 1 vài câu rồi đi làm việc khác, còn đứa trẻ giữ nguyên câu ấy trong đầu cả ngày. “Mày lấy đúng không?”, “khai thật đi”, “không có mày thì ai”, những câu như thế với người lớn có khi chỉ là hỏi cho ra chuyện. Với đứa trẻ, nó có thể hiểu thành cả nhà không tin mình, chẳng ai ở bên mình, chẳng ai bảo vệ mình. Và nếu ngay trước đó nó còn mang ấm ức vì người đang buộc tội mình từng có mâu thuẫn với mẹ thì câu chuyện trong đầu nó lại càng dễ bùng nổ. Lúc ấy nó đâu chỉ đang cãi nhau về 1 cái điện thoại nữa.
Trẻ còn học cách xử lý mâu thuẫn rất nhiều từ những gì nó nhìn thấy ở người lớn. Nhiều nghiên cứu tổng hợp cho thấy trẻ chứng kiến bạo lực trong gia đình có xu hướng gặp nhiều vấn đề hành vi hơn về sau, trong đó có gây hấn. Mức liên hệ nhìn chung nhỏ tới trung bình, tức là không có chuyện cứ thấy người lớn đánh nhau thì trẻ chắc chắn sẽ thành người bạo lực. Có cả yếu tố môi trường, tính khí và di truyền chen vào, nên câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều. Nhưng trẻ quan sát rất giỏi. Ai nổi nóng thì chuyện được giải quyết ra sao, ai dùng sức thì người kia có lùi không, sau 1 trận cãi nhau người thắng là người nói được lý hay người làm người khác sợ, những việc ấy chẳng cần bài giảng nào cả.
Từ những năm 1990 đã có nghiên cứu về việc trẻ có chấp nhận chuyện đánh trả hay không, nhất là khi thấy mình hoặc người thân bị đối xử sai. Ở trẻ lớn hơn, niềm tin rằng trả đũa bằng bạo lực là chấp nhận được có thể dự báo hành vi gây hấn về sau. Điểm này khá sát với câu chuyện của em T. Em không chỉ bực mình vì chiếc điện thoại. Trong đầu em còn chuyện người mợ từng có mâu thuẫn với mẹ. Với 1 đứa trẻ lớp 7, suy nghĩ có thể rất thẳng thừng: cô này từng làm mẹ mình mệt mỏi, giờ lại còn nói mình lấy đồ. 1 khi nó đã tin như thế, ý nghĩ mình đang bảo vệ mẹ hoặc trả lại cái sai cho người kia có thể xuất hiện rất nhanh.
Rồi hơn 1 phút camera cho thấy chuyện gì xảy ra khi sự cay cú chạy nhanh hơn khả năng tự kiềm chế. Em tin mình bị oan. Em tin người mợ đã sai. Em tự xử. Người lớn chúng ta cũng hay làm vậy, chỉ là phần lớn làm bằng lời nói, bằng những cuộc chửi nhau hoặc bằng bàn phím. Tâm lý học hành vi đã ghi nhận chuyện con người sẵn sàng trừng phạt người mà họ cho là đã vi phạm chuẩn mực, kể cả khi bản thân không phải người bị hại trực tiếp. Cơn phẫn nộ dễ làm người ta thấy việc mình đang làm hợp lý hơn bình thường.
Nhưng em mới lớp 7. 12, 13 tuổi chưa phải người lớn thu nhỏ. Khả năng kiểm soát xung động ở tuổi này vẫn đang phát triển, nhất là khi đứa trẻ đã bị kích động mạnh. Các nghiên cứu về hostile attribution bias (xu hướng đọc hành vi người khác là có ý thù địch) trên gần 30.000 người cho thấy trẻ đang ở trạng thái cảm xúc cao dễ đọc hành vi của người khác theo hướng thù địch hơn và mối liên hệ với gây hấn cũng mạnh hơn trong những lúc như vậy. Trong đầu 1 đứa trẻ đang cực kỳ tức, người phụ nữ trước mặt có thể không còn đơn giản là mợ nữa. Em có thể đang nhìn thấy người từng làm mẹ mình đau, bây giờ lại coi mình là kẻ ăn cắp. Hiểu điều ấy không làm hành vi của em bớt sai nhưng muốn phòng những việc tương tự thì phải hiểu trẻ đi đến đó bằng cách nào.
Có người nói phải đánh em 1 trận thật đau cho chừa. Mình nghe cách ấy cứ thấy quanh quẩn. Người lớn dùng bạo lực để dạy 1 đứa trẻ rằng con không được dùng bạo lực, rồi hy vọng sau đó nó sẽ hiểu ra bằng lý trí. Nếu cách ấy hiệu quả đến thế thì chắc những gia đình dùng đòn roi nhiều nhất đã phải sinh ra những đứa trẻ bình tĩnh nhất rồi. Điều trẻ cần học có khi cụ thể hơn rất nhiều. Bị oan thì phải tìm ai. Người lớn không chịu nghe mình thì nói với ai khác. Đang tức đến mức muốn lao vào người khác thì phải rời khỏi chỗ ấy bằng cách nào. Thấy mẹ mình bị xúc phạm thì mình được bảo vệ mẹ tới đâu và từ đâu trở đi là việc của người lớn, nhà trường hoặc cơ quan chức năng.
Những thứ ấy nghe chẳng cao siêu gì. Nhưng thử hỏi có bao nhiêu gia đình từng ngồi xuống nói với con thật cụ thể? Chúng ta dạy con chào người lớn, dạy làm bài, dạy xin lỗi, dạy không nói tục. Nhưng có bao nhiêu đứa trẻ được tập trước 1 tình huống kiểu “nếu 1 ngày con bị nghi oan và con tức điên lên thì con sẽ làm gì?”. Đến lúc chuyện xảy ra thật, người lớn lại đòi đứa trẻ phải tự nhiên biết bình tĩnh. Nó biết bằng cách nào, nếu suốt những năm trước đó chưa từng được ai rèn cho?
Cả người lớn chúng ta cũng phải xem lại chính mình. 1 đứa trẻ không nên bị kéo vào giữa chuyện ân oán của người lớn rồi tự tìm cách giải quyết. Nghiên cứu về gia đình có khá nhiều tài liệu về chuyện trẻ bị lôi vào phe của cha hoặc mẹ, bị kẹt giữa những xung đột của người lớn. Người lớn có mâu thuẫn trước, đứa trẻ mang chuyện ấy trong đầu, rồi đến khi mâu thuẫn mới xảy ra thì chính đứa trẻ lại là người dùng sức mạnh.
Sau khi làm việc với cơ quan chức năng, em T. thừa nhận hành vi của mình sai và nói nếu gặp chuyện tương tự, em sẽ nhờ người lớn, thầy cô hoặc cơ quan chức năng hỗ trợ. Mọi người thấy đấy, thứ em nói sau khi bình tĩnh lại chính là thứ em đã không làm được vào buổi sáng hôm ấy: tìm 1 người khác để giải quyết thay vì tự xử. Có thể nhiều đứa trẻ khác cũng đang thiếu đúng việc này. Chúng biết mình được quyền nổi nóng, biết mình bị oan, biết mình muốn bảo vệ mẹ nhưng chưa biết phải mang sự bực tức ấy đi đâu.
Hồi 15, 16 tuổi, mình bị nghi oan rồi cãi nhau om sòm với hàng xóm. May là sau đó bố mình về, người lớn nói chuyện với nhau và chuyện dừng lại ở đó. Lúc ấy mình cũng chẳng biết xử lý sao, nhất là khi chú hàng xóm không xin lỗi mình 1 câu nào cả. Bây giờ nghĩ lại mới thấy, thứ mình cần nhất lúc ấy có lẽ chỉ là 1 người lớn tin mình, đứng ra làm phần việc của người lớn và kéo mình ra khỏi cuộc cãi vã.
Nếu trong nhà, mỗi lần có chuyện người lớn lại quát, dọa, dùng sức hoặc kéo con cái vào đứng về phía mình thì rồi trẻ sẽ học cách giải quyết mâu thuẫn từ đâu? Có lẽ câu hỏi ấy khó hơn nhiều so với việc nhìn 1 phút camera rồi bảo rằng thằng bé hư hỏng.