Có dạo, cứ ngồi vào bàn ăn là tay mình cầm cái điện thoại. Vừa ăn vừa lướt, vợ nói gì mình cũng ừ ừ cho qua, mắt không rời màn hình. 1 bữa vợ cáu thẳng, bảo ngồi ăn với vợ với con mà cứ dán mắt vào điện thoại thì có xem ai ra gì đâu. Mình cụt hứng, chẳng biết nói sao, buông đũa lấy cớ đi vệ sinh cho đỡ bực mình. Rồi vào trong đó ngồi lì 20, 30 phút. Mang tiếng đi ẻ chứ thật ra là ngồi ôm điện thoại lướt cho đã, trốn luôn cả cái bàn ăn.
Nghe buồn cười mà thật. Cái nhà vệ sinh có dạo thành chỗ lẩn trốn của mình, chỗ duy nhất trong nhà không ai đòi mình phải có mặt.
Cả xã hội giờ ai cũng bảo cái bệnh này là nghiện điện thoại, là phí thời gian, là mất tập trung. Bố mẹ mắng con, vợ than phiền về chồng, mình than thở về chính mình. Người ta đo được ở Việt Nam trung bình mỗi người ôm điện thoại hơn 6 tiếng 1 ngày, tính ra 1 đời người mất đứt mười mấy năm chỉ để vuốt cái màn hình. Con số nghe phát sợ.
Nhìn lại cái bữa cơm, mình lướt điện thoại mà cơm vẫn ăn, vẫn no. Nhưng mình ngồi ngay đó mà như không có ở đó, vợ nói không nghe, con ngồi cạnh không thấy. Người thì ngồi ở bàn ăn mà đầu óc cứ trôi theo cái màn hình, ròng rã mấy năm trời như thế.
I - LƯỚT ĐỂ TRỐN TRÁNH
Mà tại sao cứ hễ có vài giây trống là cái tay lại tự với ra điện thoại? Người ta cứ tưởng mình lướt điện thoại vì nó vui, để tìm kiến thức, tra ý tưởng, làm việc nhóm trên Zalo… Mình thì nghĩ khác. Phần lớn thời gian mình lướt là để trốn 1 cái khoảng trống khó chịu: trốn cái chán, trốn cái trống rỗng, trốn cái cảm giác phải ngồi 1 mình rồi đầu óc phải đối diện với mấy câu hỏi về công việc, cuộc sống, về chính mình hay cái tương lai bất định.
Mấy câu kiểu như mình đang làm gì với đời mình vậy, con cái học hành ra sao, năm nay 35, 36 tuổi rồi mà cuộc sống ra cái gì… Mấy câu đó nó chán, nó cay, nó không có câu trả lời, không có lối thoát, cứ ngủ dậy, ngồi ăn cơm, đi thang máy hay uống trà đá 1 lúc là lại lôi ra.
Mà mỗi lần chán, cầm điện thoại lên lại thấy dễ chịu, là mình lại tập thêm cho cái phản xạ ấy 1 lần. Tập cả nghìn lần thì thành thói quen, hễ rảnh ra là tay tự đút túi quần lấy máy, làm mà không biết mở điện thoại ra để làm cái gì.
II - SỐNG GIÙM ĐỜI THIÊN HẠ
Cái reel bạn lướt là cuộc đời của người khác. Đứa nhảy nhót, đứa khoe nhà mới, đứa khoe mâm cơm, đứa đi du lịch check in chỗ này chỗ kia. Bạn ngồi xem đời tụi nó, hàng trăm mảnh trôi qua trong 1 buổi tối, để khỏi phải sống cái đời của chính mình.
Xem hoài thì sinh chuyện. Xem đứa kia nhà đẹp xe sang, tự nhiên thấy nhà mình chật, xe mình cũ. Xem vợ chồng đứa nọ đăng ảnh ôm nhau tình cảm, tự nhiên thấy vợ chồng mình nhạt. Bạn quên mất 1 điều là cái người ta đăng lên là khúc đẹp nhất, được chọn, được quay đi quay lại mấy chục lần mới ưng.
Bạn lấy cái hậu trường lộn xộn của đời mình đi so với cái sân khấu lung linh của đời người ta, so kiểu đó thì đời nào bạn khá hơn được. Càng xem càng thấy mình kém, mình thua, mà thấy mình kém thì lại càng khó chịu, khó chịu nhưng lại chẳng chịu khó, lại càng lướt TikTok để trốn tránh. Cái vòng nó siết lại như vậy.
Còn mấy tin hóng biến thì đánh vào 1 chỗ khác. Chuyện thằng kia ngoại tình, con kia ly hôn, ông nghệ sĩ nọ dính phốt, 2 nhà chửi nhau trên mạng. Bạn đọc ngấu nghiến từng diễn biến, hóng từng tập như hóng phim, tức giận, bàn tán, phán xét, y như thể đó là chuyện nhà mình.
Nhưng chuyện ly hôn của 1 người bạn chưa gặp bao giờ thì liên quan gì tới đời bạn? Chẳng liên quan gì cả. Vậy mà bạn thuộc lòng từng chi tiết, trong khi cái nhạt nhẽo đang lớn dần trong chính nhà mình thì né, không dám nhìn. Bạn phẫn nộ giùm thiên hạ, bức xúc giùm thiên hạ, sống giùm đời thiên hạ, vì sống giùm thì dễ và đã, còn quay về sống cái đời thật của mình thì lại khó chịu, nhạt nhẽo.
Ta thà ôm điện thoại xem đời người khác còn hơn ngẩng lên sống cái đời thật đang bày ra ngay trước mặt: cái đời có vợ đang chờ mình nói chuyện, có đứa con đang chờ mình ngẩng lên nhìn nó 1 cái.
III - CÁI MÁY LÀM RA ĐỂ THẮNG BẠN
Đừng trách bản thân thiếu ý chí. Bạn đâu có đấu tay đôi với 1 người làm ra điện thoại hay mạng xã hội. Bạn đang đấu với mấy nghìn con người thông minh nhất thế giới, lương cao nhất thế giới, mà công việc mỗi ngày của họ là ngồi nghĩ đúng 1 chuyện: làm sao để bạn đừng rời cái điện thoại ra. 1 mình bạn với chút ý chí lẻ loi đấu với cả 1 đạo quân như thế thì thua là chắc.
Họ làm ra cái newsfeed chạy y hệt cái máy đánh bạc trong xới bạc. Mà bạn biết cái gì làm người ta nghiện máy đánh bạc không? Lúc trúng thưởng, nổ hũ thì chưa phải. Người ta nghiện cái giây đặt kèo xong rồi hồi hộp chờ, chưa biết ăn hay thua. Trận nào biết chắc kết quả thì chán, trận nào cũng không đoán được thì mới ham. Đúng cái kiểu được thua bất định ấy mới khiến người ta cắm mặt theo hết trận này tới trận khác.
Cái newsfeed của bạn chạy y đúc như vậy. Mỗi lần bạn kéo màn hình xuống cho nó làm mới, khác gì bạn vừa đặt thêm 1 kèo mới, không biết cú này ra sao. Đa số là clip nhạt, lướt qua như trận đấu chán chẳng đáng xem. Nhưng thỉnh thoảng lòi ra 1 cái hay, 1 cái đúng gu, 1 cái làm bạn cười hoặc giật mình, y như trận mình thắng đậm. Chính cái thỉnh thoảng không đoán trước được ấy giữ bạn vuốt hoài, vì biết đâu kèo sau lại ăn.
Đám video ngắn kiểu TikTok, Reels còn ăn gian hơn cả cá độ. Cá độ còn phải chờ hết hiệp mới biết kèo mình ra sao, còn ở đây chỉ 1 cú vuốt ngón cái là biết ngay kèo này trúng hay trượt, dở là bỏ liền, đá sang kèo mới ngay tắp lự, chẳng mất gì. Ván nào cũng chỉ tốn đúng nửa giây, nên bạn cứ vuốt, hết kèo này tới kèo khác, chẳng tốn tí sức nào.
Rồi cái thuật toán của nó còn ghê hơn nữa. Càng lướt nó càng học được bạn thích gì. Bạn dừng lâu ở clip nào, xem lại clip nào, thả tim clip nào, nó ghi hết, rồi đưa cho bạn 1 loạt clip cùng thể loại, càng ngày càng đúng sở thích, đúng tới mức đáng sợ. Người ta chụp não lúc xem clip do máy chọn riêng cho mình, so với clip chung chung, thì thấy vùng tưởng thưởng trong não sáng rực lên mạnh hơn hẳn. Nghĩa là nó đưa cho bạn 1 cái máy đánh bạc may đo riêng cho 1 mình bạn, càng chơi nó càng hiểu bạn, càng khó dứt.
Nên nếu bạn thấy mình không dứt ra được thì đâu phải tại bạn hèn kém. Cái máy ấy được thiết kế ra để thắng bạn. Nó thắng gần như tất cả mọi người, kể cả mình, kể cả chính mấy người làm ra nó.
IV - NGỒI YÊN 1 MÌNH
Khả năng ngồi yên 1 mình với chính mình, chịu được 1 khoảng trống mà không cần sờ mó vào cái gì khác, đâu phải thứ vớ vẩn. Nó là cái gốc của gần như mọi thứ quan trọng trong 1 con người.
Bạn chỉ hiểu được lòng mình khi ngồi yên lắng nghe nó. Bạn chỉ ra được 1 quyết định lớn cho đúng khi ngồi nghĩ tới nơi tới chốn, không bị cắt ngang. 1 ý hay, 1 cách gỡ 1 chuyện khó chỉ tới lúc đầu óc được để yên, chẳng bao giờ tới giữa lúc bạn đang vuốt màn hình. Bạn chỉ thương vợ con thật lòng khi ngồi yên nhìn họ thay vì nhìn cái màn hình. Mấy cái đó đều cần 1 khoảng yên tĩnh, cần bạn dám ở 1 mình với cái đầu trống rỗng của mình 1 lúc mà không hoảng.
Mà cái khoảng yên tĩnh ấy giờ nhiều người không còn nữa, giao hết cho cái điện thoại rồi. Hễ trống là lấp, riết rồi sợ luôn cái sự trống. Bạn thử ngồi không, không điện thoại, không tivi, không gì hết, đúng 10 phút thôi mà xem. Nhiều người ngồi được 2 phút đã bồn chồn như thiếu thuốc, tay chân ngứa ngáy, phải tìm cái gì đó cầm lên. Cái đó không tự nhiên đâu, đó là dấu hiệu 1 người đã bị lấy mất khả năng ở 1 mình từ lúc nào không hay.
Có 1 thí nghiệm bên Mỹ mình đọc xong thấy ám ảnh tới già luôn. Người ta cho từng người vào 1 cái phòng trống trơn, không điện thoại, không sách vở, không gì hết, ngồi 1 mình đúng 15 phút, chỉ ngồi với suy nghĩ của mình thôi. Trong phòng để sẵn 1 cái nút, bấm vào thì bị điện giật đau điếng. Trước đó ai cũng bảo cái điện giật này kinh lắm, cho tiền cũng không dại gì bấm. Vậy mà chỉ ngồi không được 1 lúc, 2 phần 3 số đàn ông đã thò tay bấm nút tự chích điện cho mình, có ông chích liền 190 phát trong 15 phút.
Con người mình sợ cái sự ngồi yên với đầu óc trống rỗng tới mức đó, thà chịu đau thể xác còn hơn phải ở 1 mình nghe chính mình.
Và 1 người không còn ngồi yên nổi với chính mình thì cũng khó ngồi yên thật với người khác. Bạn để ý mà xem, cái ông cứ chốc chốc lại liếc điện thoại giữa lúc nói chuyện, ông ấy có bao giờ nghe ai kể cho hết 1 câu chuyện đâu. Có 1 bà giáo sư tâm lý bên Mỹ nói 1 câu, đại ý chỉ cần đặt cái điện thoại lên bàn thôi, dù úp xuống, dù không đụng tới, thì câu chuyện giữa 2 người đã nông đi rồi, vì trong đầu cả 2 đều ngầm biết có thể bị cắt ngang bất cứ lúc nào, nên chẳng ai dám mở lòng tới đáy.
Mấy tiếng đồng hồ mất đi còn là chuyện nhẹ. Món bị ăn cắp thật là sự có mặt của bạn với vợ con và sự ở 1 mình của bạn với chính mình, 1 cái là đời sống với những người mình thương, 1 cái là đời sống với bản thân. Mất cả 2 thì 1 con người còn lại cái gì?
V - VẬY GIỜ LÀM SAO
Mình không khuyên bạn xóa app, cai điện thoại, quăng nó đi. Mấy cái đó nói cho sướng miệng chứ ai làm được, mình cũng không làm được. Điện thoại hay mạng xã hội giờ là 1 phần cuộc sống, không chạy đâu cho thoát mà cũng chẳng cần thoát.
Hãy sắp xếp lại cái môi trường quanh mình để cái máy khó với tới hơn. Tối ngủ thì để điện thoại sạc ở phòng khác, mua cái đồng hồ báo thức rẻ tiền để khỏi lấy cớ dùng điện thoại làm đồng hồ. Bữa cơm thì úp điện thoại xuống, hoặc để nó sang phòng bên. Cái máy nằm xa tầm với 1 chút thôi là cái phản xạ cầm lên đã yếu đi nhiều. Người ta thử rồi, để điện thoại úp ngay cạnh cũng không ăn thua, phải để nó sang hẳn 1 phòng khác thì đầu óc mới thật sự thông thoáng được.
Mình gõ những dòng này, dĩ nhiên là trên 1 cái điện thoại, gửi tới bạn, người gần như chắc chắn cũng đang đọc nó trên 1 cái điện thoại. Cái trớ trêu ấy mình biết chứ.