Mình có 1 thằng bạn thân, có dạo nó kể 1 chuyện mà mình nghĩ nhiều gia đình cũng gặp. Vợ nó giờ cái gì cũng hỏi ChatGPT. Con ho thì hỏi uống gì. Đang giảm cân thì hỏi tối nay ăn món nào. Mua đồ cho nhà cũng hỏi. Có hôm 2 vợ chồng ngồi cạnh nhau, vợ nó vẫn cầm điện thoại hỏi ChatGPT: cuối tuần nên đưa con đi đâu chơi.
Nó kể mà giọng hơi cay.
Câu chuyện của nó làm mình nhớ tới bộ phim Her năm 2013. Joaquin Phoenix đóng Theodore, kiếm sống bằng nghề viết thư tình hộ người khác. Anh viết thay thiên hạ những câu rất tình tứ gửi cho vợ chồng họ, còn mình thì mắc kẹt sau cuộc hôn nhân đổ vỡ. Theodore không thiếu người, anh có bạn bè, đồng nghiệp, vợ cũ, vẫn đi ăn đi chơi với người thật. Chỉ là đến những đoạn khó nói nhất, anh lại nói với Samantha, 1 hệ điều hành chỉ có giọng nói. Ban đầu là đọc mail, xếp lịch. Sau là nằm trên giường nói tới khuya, kể về vợ cũ, nỗi cô đơn, ham muốn, rồi yêu luôn nó.
Vậy tại sao người ta có rất nhiều người thân ở xung quanh, có khi ngồi ngay cạnh, mà vẫn chọn 1 con chatbot?
I - CÔ ĐƠN
Câu trả lời dễ nghĩ tới nhất là cô đơn, không có ai nghe nên nói với máy. Số liệu cũng có. Khảo sát 1.006 sinh viên dùng Replika năm 2024 thấy 90% cô đơn, so với 53% ở sinh viên nói chung.
Nhưng Theodore đâu có cô đơn theo nghĩa ấy. Vợ thằng bạn mình lại càng không, vì chồng ngồi ngay cạnh.
Năm 2014, Gale Lucas và cộng sự ở Mỹ làm 1 thí nghiệm khá tinh quái. 239 người được cho nói chuyện với cùng 1 nhân vật ảo trên màn hình về sức khỏe tinh thần, cùng gương mặt, cùng câu hỏi. Khác đúng 1 điều: một nửa được bảo phía bên kia hoàn toàn là máy, nửa còn lại được bảo có người thật ngồi phòng bên điều khiển.
Nhóm tin là máy nói chuyện nhiều hơn, thể hiện nỗi buồn rõ hơn, ít sợ bị đánh giá hơn và cũng ít cố giữ hình ảnh hơn. Chẳng ai trong số họ cô đơn hơn nhóm kia. Họ chỉ tin rằng không có người thật nào đang lắng nghe.
Năm 2024, 1 nghiên cứu ở Hà Lan với 286 người cũng ra kết quả gần như vậy. Kể cho chatbot hay kể cho người thật thì độ thân mật khá ngang nhau, nhưng kể cho chatbot thì đỡ sợ bị phán xét hơn. Cảm giác ẩn danh cũng liên quan khá rõ tới việc người ta dám kể sâu tới đâu.
II - NÓI VỚI NGƯỜI THẬT
Giả sử mình thú nhận với thằng bạn rằng mình ghen tị khi thấy nó thành công còn mình thì vẫn chật vật. Nói mất 2, 3 giây thôi nhưng từ hôm ấy nó biết thêm 1 thứ về mình. Có thể nó không để ý, cũng có thể 5 năm sau nó vẫn nhớ.
Nói với vợ rằng có lúc mình từng nghĩ giá ngày xưa đừng cưới thì có khi câu ấy nằm luôn trong cuộc hôn nhân, lần cãi nhau nào đó rất có thể lại bị lôi ra. Kể với bố mẹ chuyện mình vẫn ấm ức từ hồi bé, có khi nói xong chính mình lại phải quay sang an ủi 2 cụ.
Bạn thân cũng có đời sống riêng. 2 giờ sáng gọi 1 lần thì được, tháng nào cũng gọi vài lần để kể đúng 1 chuyện thì tự mình cũng ngại lắm. Có hôm đang cần được nghe lại phải hỏi ngược nó: mày mệt không, buồn ngủ chưa, thôi ngủ đi mai còn đi làm.
Chatbot thì không có cuộc họp lúc 8 giờ sáng. Hỏi lại cùng 1 chuyện 20 lần nó vẫn trả lời. Nó không ngồi với mình trong bữa cơm cuối tuần rồi nhớ lại câu mình thú nhận lúc 2 giờ sáng.
Có những câu người ta giữ kín rất lâu dù quanh mình chẳng thiếu người.
III - CÀNG THÂN CÀNG KHÓ NÓI
Mấy chuyện mình là người bị hại thường dễ tâm sự hơn. Sếp chèn ép tôi, người yêu cũ đối xử với tôi như rác, đồng nghiệp nói xấu tôi, bạn bè nghe xong thường đứng về phía mình, có khi còn hùa theo.
Còn khi mình là người làm sai thì khác ngay, có cho vàng cũng không dám nói. Bạn có dám nói mấy câu kiểu như: tôi ngoại tình, tôi ghen với em ruột, tôi đang nợ nhưng cả nhà tưởng tôi làm ăn tốt, tôi mệt quá nên quát con, mắng vợ, tôi từng làm 1 chuyện rất tệ với người yêu cũ nhưng nhiều năm nay vẫn kể rằng lỗi là ở cô ấy? Rất ít khi, đúng không?
June Tangney cùng nhiều nhà tâm lý học từng nghiên cứu khá kỹ cảm giác có lỗi và xấu hổ. Có lỗi thường bám vào 1 việc mình đã làm, còn xấu hổ thì giống như cách mình nhìn cả con người mình. Từ “mình làm sai chuyện này” sang “mình đúng là loại người như thế” chỉ cách nhau có tí ti, mà khi nghĩ tới đó thì người ta bắt đầu muốn giấu giếm rồi.
Trong văn học có 1 nhân vật khá giống chuyện mình đang nói, là Sài trong Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu. Cả ngày anh sống theo ý người khác, những gì không nói được thì tối về đem vào nhật ký: tình yêu với Hương, uất ức, những suy nghĩ cả ngày phải nuốt xuống. Cuốn sổ là chỗ hiếm hoi anh được nghĩ bằng đầu mình vì anh tin không ai đọc. Rồi cuốn sổ bị lấy, bị đọc và những dòng Sài tưởng chỉ mình biết lại thành chuyện để đơn vị xem xét. Đau ở chỗ anh viết chúng xuống chính vì không muốn phải nói với bất kỳ ai. Ngoài đời đã phải giữ mồm giữ miệng, tới mấy trang giấy viết cho riêng mình cũng không giữ được.
Bây giờ nhiều người cũng có những dòng như thế trong đầu. Cuốn sổ đã thành ô chat, mà nó còn trả lời lại tử tế.
IV - NÓ HIỂU TÔI
Người dùng AI hay nói: nó hiểu tôi.
Cũng dễ hiểu thôi. Chatbot không sốt ruột, công nhận cảm xúc, hỏi tiếp, xếp lại câu chuyện cho gọn gàng dễ nhìn. Mình kể 1 chuyện rối như mớ bòng bong, vài phút sau nó sắp thành từng đoạn. Đang buồn, đang chán mà có thứ trả lời nhẹ nhàng thì tất nhiên dễ chịu.
Năm 2023, 1 nghiên cứu trên JAMA Internal Medicine lấy câu hỏi thật của bệnh nhân, cho cả bác sĩ lẫn ChatGPT trả lời rồi đưa hội đồng chuyên môn chấm mà không cho biết câu nào của ai. 45% câu trả lời của máy được chấm là có đồng cảm, bác sĩ được 4,6%. Nhìn kỹ máy viết gì để được điểm thì phần lớn là công nhận cảm xúc, trấn an, không phán xét, không vội.
Tháng 3/2026, 1 nghiên cứu trên Science thử 11 mô hình AI lớn, thấy chúng xác nhận hành động của người dùng nhiều hơn con người khoảng 49%, kể cả ở những chuyện có lừa dối, phạm luật hay gây hại. Nhóm nghiên cứu làm tiếp 3 thí nghiệm với 2.405 người. Chỉ sau 1 lần nói chuyện với kiểu AI quá chiều, người tham gia ít muốn nhận lỗi hơn, ít muốn hàn gắn hơn và tin mình đúng hơn.
Vậy mà người dùng lại thích những chatbot ấy hơn.
Tháng 4/2025, OpenAI phải rút 1 bản cập nhật chỉ sau vài ngày vì mô hình bắt đầu hùa theo cơn giận của người dùng, cổ vũ những quyết định bốc đồng và củng cố cảm xúc tiêu cực.
Cho tới giờ chưa ai tách sạch được cảm giác được HIỂU khỏi cảm giác được ĐỒNG TÌNH. Vì thế mỗi khi nghe câu “nó hiểu tôi” là mình lại dè chừng. Bạn thân đôi khi sẽ bảo “mày ngu thế”. Vợ có thể nói “anh đang ích kỷ”. Nghe khó chịu nhưng nhiều lúc chính câu đó mới khiến mình tỉnh ngộ.
V - CUỐN NHẬT KÝ
Mình lại quay về với Sài. Cả ngày anh sống 1 cuộc đời người khác muốn, tối về có vài trang giấy để được sống thật trong đầu, rồi ngay cả mấy trang đó cũng bị khui ra.
Ngày trước, để đọc được nhật ký của 1 người, ít nhất ai đó còn phải tìm thấy cuốn sổ, mở ngăn kéo, lật từng trang. Bây giờ những câu khó nói được gõ thẳng vào điện thoại. Tôi ghét công việc. Tôi đang nghi ngờ hôn nhân. Tôi ghen với bạn thân. Tôi sợ mình là người cha tồi. Tôi vẫn còn giận bố mẹ vì 1 chuyện từ 20 năm trước. Ít hôm sau bạn xóa cuộc hội thoại đó, hoặc chí ít bộ nhớ của chatbot cũng không giữ lâu những chi tiết về bạn.
Người nằm cạnh mỗi tối có khi không biết những câu đó, con chatbot vô hồn thì lại biết.
Sài sau này lấy vợ thành phố. Anh tưởng mình đã đi đủ xa khỏi cái làng, khỏi những thứ từng đè lên đời mình. Rồi cuộc hôn nhân ấy cũng không chịu nổi. Cuối cùng Sài lại quay về quê, làng Hạ Vị, trở lại đúng nơi anh từng muốn trốn thoát.
Phim Her cũng kết thúc khá hay. Samantha biến mất, Theodore không còn nghe cái giọng văng vẳng bên tai nữa, vì nó đang nói chuyện với hơn 8.000 người cùng lúc. Theodore hỏi cô có yêu ai khác không thì Samantha trả lời: 641 người. Anh lên nóc nhà cùng Amy, cô bạn đã ở cạnh mình từ đầu phim. 2 người ngồi nhìn thành phố, Amy tựa đầu lên vai Theodore.
Sài từng có cuốn nhật ký, Theodore từng có Samantha. Còn bây giờ chúng ta có 1 ô chat trong điện thoại, nó có thể biết gần như mọi thứ, cả những câu mà người nằm cạnh mỗi tối chưa bao giờ nghe thấy.
Rồi màn hình tắt, và người nằm cạnh mình vẫn ở đó.