Tháng 10/2026, nước Pháp loạn. Giữa tháng 9, ở trường cấp 3 Saint-Exupéry tại Créteil, ngoại ô Paris, thầy cô đình công vì trường thiếu người dạy, lớp thì chật, học sinh không đủ bàn mà ngồi. 1 học sinh lớp 11 kể với báo franceinfo: “các thầy cô giải thích cho chúng em vì sao họ bất bình, thế là chúng em quyết định đứng cùng họ” [1]. Học sinh chặn cổng trường, quay clip đăng TikTok, Snapchat, rồi trường này lan sang trường khác, chẳng mấy chốc đã khắp nước Pháp.
Ngày 1/10, văn phòng Thủ tướng dẫn lời bên tình báo, bảo phong trào là “1 vụ dàn dựng do đảng Nước Pháp Bất khuất (LFI) cùng đám tay chân cực tả của họ tổ chức”. Hôm sau, Bộ trưởng Giáo dục Édouard Geffray bảo phong trào học sinh đã “bị các nhóm nhỏ cực kỳ bạo lực bắt làm con tin” [2]. Thứ 7 ngày 17/10, cả nước có chừng 550.000 người xuống đường, riêng Paris 110.000, có học sinh, sinh viên, có công đoàn, có cả phe Áo vàng xuống đòi hạ giá xăng [3]. Tối hôm ấy nhiều nơi đốt phá, cướp cửa hàng, xông vào cả tòa thị chính. Ở Limoges, người ta phóng hỏa tòa thị chính có từ thế kỷ 19 lúc bên trong vẫn còn người, tới tối thì tháp chuông sập [4]. Tối hôm sau, Tổng thống Macron lên truyền hình, bảo kẻ gây ra là “những phần tử nổi loạn từ các nhóm nhỏ cực tả, có rất nhiều kẻ phạm pháp nhập vào”, rồi nói: “Sao họ lại có thể đi tới mức ấy? Không gì biện minh được. Không gì giải thích được. Không gì tha thứ được” [5].
Trước đó 1 tuần, bà Laure Beccuau, công tố viên trưởng Paris, kể về những đứa trẻ bị tạm giữ ở Paris trong đợt chặn trường. Phần lớn chúng mới 15, 16 tuổi. Bà nói, tất cả trẻ vị thành niên ấy “đều là những người không ai biết đến”, không có án tích đã đành, cảnh sát cũng chưa từng biết mặt, “đây là những đứa trẻ lần đầu tiên phải đối mặt với cảnh sát và tòa án”. Không đứa nào nhắc tới đảng phái nào cả. Hỏi sao lại có mặt ở đấy, thì đứa thì bảo muốn tới chặn trường, đứa thì bảo bạn bè rủ trên mạng. Bà còn kể, nhiều cha mẹ khá ngỡ ngàng khi nghe con mình bị buộc tội gì [6].
Vậy kẻ xấu đứng sau ở đâu? Mà sao lần nào có biến, chính quyền Pháp cũng nói câu ấy đầu tiên?
Mình có đọc thêm cuốn The Crowd in the French Revolution (Đám đông trong Cách mạng Pháp) của sử gia George Rudé, người bỏ 9 năm đi lục hồ sơ cảnh sát Paris thời Cách mạng để xem những người xuống đường hồi ấy thực ra là ai. Đọc xong, mình nghĩ kẻ xấu có thật, có điều ít hơn nhiều so với lời chính quyền nói. Có kẻ xấu thì chỉ cần bắt, còn có cái khổ thật thì phải bỏ tiền ra sửa chữa, lại phải nhận là mình có lỗi. Mà đã tin là có kẻ xấu đứng sau, cảnh sát sẽ đối xử với cả đám đông như với kẻ xấu, rồi chính cách đối xử ấy đẻ ra bạo lực thật.
I - 18 CÁI XÁC KHÔNG CÓ 1 XU
Ở Bordeaux hôm 17/10, cạnh 1 nhà chờ xe buýt bị đập nát, có người viết lên tường mấy chữ “Macron, mày chết rồi”, rồi viết thêm con số 1789 [7].
Mùa xuân năm 1789, bánh mì ở Paris đắt chưa từng thấy. Ổ bánh 4 livre (chừng 2 cân) bao năm chỉ 8, 9 xu, tới tháng 2 đã lên 14 xu rưỡi rồi đứng ở đấy cho tới sau ngày phá ngục Bastille. Thường ngày 1 người thợ Pháp đã phải bỏ ra chừng 1 nửa số tiền kiếm được để mua bánh mì, mấy tháng ấy 1 người phụ hồ ở Paris phải bỏ ra tới 80% [8].
Đúng lúc ấy, ở xóm thợ Saint-Antoine, người ta đồn rằng ông Réveillon, chủ xưởng giấy dán tường, đã nói trong 1 buổi họp bầu đại biểu đẳng cấp thứ 3 rằng thợ sống bằng 15 xu 1 ngày là đủ. Anh thợ làm yên cương Le Blanc, sau bị bắt, khai với cảnh sát rằng anh theo đám đông là “vì tò mò, vì bị đám đông cuốn theo”, mà thợ trong xóm thì đang bực tức ông Réveillon, vì ông bảo thợ nhà ông lĩnh 20 xu 1 ngày mà túi áo đã có đồng hồ quả quýt, “chẳng mấy chốc sẽ giàu hơn cả ông” [8]. Ông Réveillon có nói thật hay không, Rudé bảo cũng chẳng quan trọng mấy. Quan trọng là thợ trong xóm tin là ông đã nói.
Ngày 27 và 28/4/1789, thợ thuyền kéo nhau đi treo hình nộm Réveillon, rồi phá nhà ông, phá cả nhà ông Henriot, 1 chủ xưởng khác bị đồn là cũng nói như thế. Lính được lệnh bắn vào đám đông giữa những con phố hẹp. Theo các báo cáo của tòa Châtelet thì chết 25 người, bị thương 22 người, còn ông Hardy, 1 người bán sách ngày nào cũng ghi nhật ký những gì xảy ra ở Paris, thì đoán số chết trên 900 [8]. Ngày 29/4, 1 anh thợ làm chăn với 1 anh phu khuân vác bị treo cổ ở quảng trường Grève.
Rồi tới lúc đi tìm kẻ đứng sau. Ông Hardy ghi là thợ thuyền “bị bọn cướp xúi giục”. 1 cuốn sách mỏng in ngay sau đó viết rằng rất nhiều thợ thuộc đủ các nghề đã bị ép đi theo đám người ấy, “kẻ thì bằng tiền, kẻ thì bằng bạo lực”. Ông Montjoie, chủ bút tờ L’Ami du Roi (Người bạn của nhà vua), tờ báo của phe bảo hoàng cực đoan, còn kể rằng mỗi người bị thương chở vào nhà thương Hôtel-Dieu đều có sẵn 12 franc trong túi, phần nhiều gói trong giấy như vừa đếm xong [8].
Cảnh sát cũng tin như thế. Họ tin là phải có 1 tay thầy tu nào đó hoặc người của công tước Orléans đã bỏ tiền ra thuê. Họ khám người từng người bị bắt mà không thấy gì. Ủy viên cảnh sát Odent cho khám 18 cái xác đưa về nghĩa trang Montrouge, Rudé đọc biên bản ấy rồi viết là không tìm thấy lấy 1 đồng xu, chỉ có mấy túi thuốc lá rẻ tiền, mấy chùm chìa khóa, mấy món đồ nghề, với 1 món đồ bạc nhỏ có khi là đồ ăn cắp [8]. Người duy nhất có tiền trong túi, anh thợ làm giấy Sirier, cầm 4 livre, mà phải 1 tuần sau khi bạo loạn tan anh ta mới dính vào vụ này. Ngày 3/5 cảnh sát bắt thêm 1 ông linh mục tên Roy, người vẫn bị đồn là tay sai của chính phủ lại có thù với Réveillon, vài hôm sau phải thả vì không có gì.
Còn bảo người bị bắt toàn là bọn cướp, thì trong số tù nhân chỉ có 3 người từng có án, 2 người trong số ấy chỉ bị giam ít ngày. Trong 71 người bị bắt, bị thương, bị bắn chết mà hồ sơ có ghi nghề, có ít nhất 58 người là thợ làm thuê, phần đông vẫn đang có việc làm [8]. Ngoài nhà Réveillon với nhà Henriot ra, chỗ duy nhất bị phá cửa là các cửa hàng bán đồ ăn. Trước khi giải tán, đám đông còn hẹn hôm sau sẽ quay lại làm ầm lên để đòi hạ giá bánh mì. 1 cuốn sách mỏng khác gửi nhà vua thì nói thẳng: “tâu bệ hạ, những nỗi khổ vừa rồi phải đổ cho giá bánh mì đắt”. Rudé kết luận rằng mọi chứng cứ đều chỉ về cái đói [8].
II - ANH ĐẦY TỚ MẤT 24 XU
Vụ Réveillon chưa phải là lần cuối. Rudé lục hồ sơ cảnh sát Paris từ năm 1787 tới năm 1795, thấy hễ bắt được người là cảnh sát lại hỏi 1 câu: anh có nhận tiền của ai không. Hỏi anh phu khuân mỡ bị bắt sau vụ cướp tu viện Saint-Lazare tháng 7/1789, hỏi anh thợ phá dỡ ngục Bastille sau bị treo cổ, hỏi anh thợ dọa treo cổ ông thợ làm bánh mùa thu năm ấy. Năm 1790, ông Bailly, thị trưởng Paris, còn tuyên bố chính quyền đã được biết là có người rải tiền “để nuôi 1 cơn sôi sục nguy hiểm” [9].
Người bị hỏi thường chỉ đáp là không. Năm 1791, có 1 anh đầy tớ đáp làm cảnh sát chưng hửng, rằng anh chẳng những không được ai trả đồng nào để làm chính trị, mà 4 tháng qua còn mất 24 xu, tức là tiền đóng hội phí câu lạc bộ Jacobin [9]. Trong ngần ấy hồ sơ, Rudé không tìm ra 1 trường hợp nào có người bị bắt hay nhân chứng nhận thẳng là chính mình có mặt lúc người ta phát tiền.
Vậy mà câu ấy vẫn được hỏi mãi. Rudé viết rằng, cảnh sát Pháp thời ấy cũng chẳng khác gì cảnh sát Anh hay ở đâu khác mỗi khi đám dân đen nổi dậy: “người ta cứ mặc nhiên coi đám đông là thứ mua được bằng tiền, rồi đi tìm thuốc chữa bạo loạn bằng cách truy lùng những kẻ chủ mưu mà người ta đoán là có, chứ không phải bằng cách gỡ đi những điều dân đang khổ” [9].
III - CẶN BÃ NỔI LÊN MẶT NƯỚC
Gần 100 năm sau, nhà sử học Hippolyte Taine viết lại cuộc Cách mạng, tả những người phá ngục Bastille thế này: “cặn bã của xã hội nổi lên mặt nước”, thủ đô “như bị nộp vào tay đám dân đen hèn mạt nhất và bọn cướp” [10]. Taine hồi năm 1848 vốn theo phái tự do, tới năm 1871 tận mắt thấy Công xã Paris thì đâm ra chua chát. Rudé bảo, từ Taine trở đi, những chữ “bọn đê tiện”, “bọn cướp” cứ thế được các sử gia bảo thủ đem dùng cho người nổi dậy, dùng mãi cho tới tận lúc ông viết sách [10].
Năm 1895, 1 người Pháp khác là Gustave Le Bon in cuốn Tâm lý học đám đông, về sau được dịch ra khắp nơi, ở ta cũng có. Le Bon viết, người ta đứng 1 mình thì có khi là người có học, vào đám đông thì thành “kẻ man rợ, tức là 1 sinh vật hành động theo bản năng”. Đám đông, theo ông, “là 1 bầy gia súc nô lệ, không bao giờ sống được nếu thiếu chủ”, mà người chủ ấy nhiều khi chỉ là “1 kẻ cầm đầu hay 1 kẻ kích động” [11].
Theo mình, đến Le Bon thì câu chuyện kẻ xấu kích động có thêm cái vỏ khoa học. Đám đông tự nó không biết nghĩ, vậy đám đông nào làm loạn thì ắt phải có kẻ cầm đầu, bắt được kẻ cầm đầu thì đám đông tự tan. Ai đang nắm quyền cũng thích nghe như thế, vì như thế thì giá bánh mì không có lỗi gì cả.
IV - KHÔNG GÌ GIẢI THÍCH ĐƯỢC
Học sinh Pháp năm 2026 không đòi bánh mì. Ngày 7/10, Ryad Rani, chủ tịch Liên đoàn học sinh USL, nói trên franceinfo: “tôi không chịu phải chọn giữa việc mỗi lớp có 1 thầy giáo đứng dạy với việc trần nhà không rơi vào đầu học sinh”, rồi nói thêm: “chúng tôi không đòi xa xỉ, chỉ cần điều kiện tử tế để mà học” [12].
Cũng ngày 1/10, đúng hôm văn phòng Thủ tướng bảo phong trào là do LFI dàn dựng, chính phủ đưa ra dự thảo ngân sách năm 2027, trong đó cắt 1.588 suất giáo viên, lý do là số học sinh đang giảm [13]. Theo tờ The Economist, tiền chi cho mỗi học sinh cấp 2, cấp 3 suốt 10 năm qua, trừ lạm phát đi thì chẳng tăng chút nào, lương giáo viên thấp hơn mức trung bình của các nước giàu, mà trong ngân sách 2027 chỉ có tiền quốc phòng là được giữ nguyên không cắt [14]. Năm 2026, tiền Pháp trả lãi nợ còn nhiều hơn cả tiền chi cho giáo dục [7]. 1 nữ sinh viên xuống đường ở Paris ngày 6/10 nói với phóng viên: “ngân sách cho quân đội thì tăng, cho giáo dục thì không” [14]. Hôm 17/10, Thủ tướng Lecornu nói: “tiền công khan hiếm, nó phải dùng cho các dịch vụ công, chứ không phải để sửa mãi những gì bọn phá hoại đập đi” [3].
Muốn mỗi lớp có thầy, muốn trần nhà không rơi thì phải có tiền, có người, tốn cả chục năm, mà tiền thì chính phủ đang không có. Còn bắt mấy kẻ cực tả thì chỉ tốn vài đêm.
Mà chuyện này người Pháp đã gặp 1 lần rồi. Tháng 10/2005, sau cái chết của 2 thiếu niên chạy trốn cảnh sát ở Clichy-sous-Bois, các khu ngoại ô nghèo quanh Paris cháy suốt 3 tuần. Trước đó mấy hôm, Bộ trưởng Nội vụ Nicolas Sarkozy đứng ở Argenteuil hỏi dân: “các vị chán cái lũ cặn bã này rồi chứ gì? Chúng tôi sẽ dọn sạch chúng cho các vị” [15]. Ông bảo các vụ bạo loạn được tổ chức rất bài bản. Ai dè chính Tổng cục Tình báo (Renseignements généraux) của Bộ ông, trong 1 bản báo cáo ngày 23/11/2005 về sau bị báo Le Parisien đăng lên, lại viết: “không phát hiện được sự thao túng nào” để có thể tin là có 1 cuộc nổi dậy có tổ chức, đây chỉ là “1 dạng nổi dậy không có tổ chức”, không có ai cầm đầu, không có cương lĩnh. Bản báo cáo còn viết, coi mấy vụ ấy chỉ là bạo lực đô thị đơn thuần thì “là 1 sai lầm khi phân tích” [15].
Mình để ý câu Macron nói tối 18/10: “không gì giải thích được”. Cũng trong bài nói ấy, ông bảo: “tôi hiểu các em học sinh, sinh viên của chúng ta” [5]. Như thế, theo mình, ông đã chia nước Pháp làm 2 phe, các em học sinh là người tốt, nền Cộng hòa là người tốt, cái ác thì từ ngoài đi vào. Ai cũng muốn thấy mình tốt, chính phủ cũng thế. Nếu chính học trò châm lửa, thì phải hỏi vì sao học trò châm lửa, mà hỏi tới cùng thì lại ra cái lớp học không đủ bàn, cái trần nhà sắp rơi, 1.588 suất giáo viên bị cắt, tức là ra lỗi của chính phủ. Nói “không gì giải thích được” thì khỏi phải hỏi.
Mà đâu chỉ có chính phủ cần kẻ xấu. Ông Jean-Luc Mélenchon, lãnh đạo LFI, thì bảo chính cách cảnh sát dẹp biểu tình đã “mở cửa cho hỗn loạn”. Bà Marine Le Pen, ứng viên cực hữu đang dẫn đầu các cuộc thăm dò cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2027, thì bảo đây là việc của bọn cực đoan chính trị bắt tay với đám thanh niên phạm pháp ở các banlieue, tức các khu ngoại ô nghèo, nơi phần đông người Hồi giáo thiểu số ở Pháp sinh sống. Ông Hervé Denis, 56 tuổi, đứng nhìn cửa hàng đồ xe máy của người bạn bị vét sạch, nói với phóng viên tờ The Wall Street Journal: “đây đâu phải học sinh, toàn là bọn trộm từ các khu chung cư, các khu ngoại ô kéo về” [4]. Học sinh cũng thế, 1 em học sinh cấp 3 hôm 6/10 than thở: “bọn phá phách tới chỉ để gây chuyện, làm mất uy tín của chúng em” [14]. Phe nào cũng có 1 kẻ xấu từ ngoài vào, nhờ thế mà phe mình vẫn sạch.
Nhưng kẻ xấu thì có thật. Hồi đầu tháng 10, Bộ trưởng Nội vụ Laurent Nuñez đã kể về những người “trùm kín đầu, mặc đồ đen, mang theo đồ để ném, pháo cối, có khi cả chai axit clohydric” [1]. Ngày 19/10, Bộ trưởng Tư pháp Gérald Darmanin cho biết trong số người bị tạm giữ sau ngày 17/10, 70% là người lớn, “rất thường là những người cảnh sát và tòa án đã biết mặt” [16]. Phóng viên The Economist có mặt ở Bordeaux hôm ấy viết rằng 1 phần cướp phá có khi chỉ là tiện tay nhưng nhiều kẻ trùm kín đầu, đeo kính trượt tuyết rõ ràng tới để đánh nhau, lại có vẻ có tổ chức hẳn hoi [7]. Rudé cũng không chối là hồi 1789 có người nhân lúc loạn mà đi hôi của. Chuyện kẻ xấu kích động sai ở chỗ, người ta lấy mấy kẻ xấu có thật rồi đổ luôn lên đầu chúng cả cái lý do vì sao hàng trăm nghìn người khác xuống đường.
V - KẺ XẤU ĐẺ RA KẺ XẤU
Năm 1998, 2 nhà tâm lý học người Anh là Clifford Stott và Stephen Reicher ngồi phỏng vấn 26 cảnh sát chuyên dẹp biểu tình, về đám đông nói chung và về vụ bạo loạn chống thuế thân ở London năm 1990. Họ thấy, cảnh sát cũng biết đám đông có đủ hạng người mà vẫn tin rằng luôn có 1 thiểu số xấu lợi dụng cái u mê của đám đông. Vì tin như thế, họ coi đám đông nào cũng có thể nguy hiểm, mà khi xô xát đã nổ ra thì họ coi mọi người trong đám đông đều nguy hiểm như nhau, đối xử với cả đám như 1 khối. Theo 2 ông, chính cách đối xử ấy làm xô xát to thêm, có khi còn làm xô xát nổ ra [17]. Năm 2004, Reicher, Stott cùng 2 đồng nghiệp viết thêm rằng, hễ cảnh sát thấy vài người bạo lực mà đè cả đám đông xuống, thì những người đang biểu tình ôn hòa sẽ thấy cảnh sát là phe thù địch, không còn chính danh, rồi có người ngả hẳn về phía mấy kẻ hung hăng [18]. Nói nôm na, cảnh sát càng tin trong đám đông có kẻ xấu, càng đối xử với cả đám như kẻ xấu, thì đứa học trò đi chặn cổng trường với người trùm mặt đứng cạnh nó càng dễ thành 1 phe.
Ở Pháp, chuyện ấy đã xảy ra rồi. Ở Lens, miền bắc nước Pháp, 1 học sinh 15 tuổi mất 1 bàn tay vì lựu đạn gây choáng của cảnh sát. Ngày 6/10, ông Lecornu đứng ở Quốc hội giận dữ bảo những lời tố cảnh sát đàn áp là “1 lời dối trá”. Hôm sau, ông Nuñez cho dừng dùng lựu đạn gây choáng [14]. Tờ The Wall Street Journal ghi nhận, những vết thương nặng nề của các em vị thành niên trong các đợt xô xát trước, 1 em bị lựu đạn làm đứt lìa bàn tay, 1 em mất 1 mắt, 1 cậu bé 14 tuổi vỡ quai hàm, đã làm căng thẳng thêm, khiến các cuộc biểu tình sau càng đông người [3]. Tới ngày 13/10, Thanh tra Cảnh sát quốc gia (IGPN) đã mở 36 cuộc điều tra cảnh sát dùng bạo lực, trong đó 4 vụ có người bị thương tật vĩnh viễn [19]. Tối 17/10, ở Saint-Étienne, thêm 1 thiếu niên 17 tuổi mất 1 bàn tay vì lựu đạn của cảnh sát [20].
Ông Nuñez thì nói trước Thượng viện rằng cảnh sát không can thiệp khi học sinh đòi hỏi 1 cách ôn hòa [19]. Còn chủ tịch USL Ryad Rani thì từ ngày 7/10 đã nói: “chúng tôi xin ông Nuñez, hãy bảo cảnh sát của ông bình tĩnh lại” [12]. Ngày 15/10, Thủ tướng Lecornu tuyên bố: “cái này không còn giống phong trào học sinh nữa, ta đang có 1 phong trào bạo lực đô thị” [21].
Ngày 9/10, Bộ Tư pháp Pháp công bố, tính tới chiều hôm trước, đã có 6.877 người bị tạm giữ, 86% là trẻ vị thành niên. Trong 5.890 đứa trẻ ấy, chỉ chừng 1/3 bị truy tố [22]. Ngày 19/10, ông Darmanin gửi chỉ thị cho tất cả các viện công tố trên nước Pháp, bảo xử các vụ này theo tội danh tội phạm có tổ chức [16].
Nguồn:
[1] - La mobilisation a pris une ampleur inattendue: comment le mouvement de blocage des lycées s’est propagé en France - franceinfo, 1/10/2026. [2] - Blocage des lycées: Matignon évoque des violences urbaines et dénonce une manœuvre de LFI - LCP, 1/10/2026; tin AFP dẫn theo Sud Radio, 2/10/2026. [3] - Violent Protests Rip Through Cities Across France - Stacy Meichtry, The Wall Street Journal, 17/10/2026. [4] - French Leaders Trade Blame After Rioting Sweeps the Nation - Stacy Meichtry, The Wall Street Journal, 19/10/2026. [5] - Violences en France: Emmanuel Macron dénonce les casseurs - RTS, 18/10/2026; LCP, 18/10/2026. [6] - Mobilisations lycéennes: la grande majorité des mineurs placés en garde à vue étaient âgés de 15 ou 16 ans, déclare Laure Beccuau - Public Sénat, 12/10/2026. [7] - Expect violent protests to erupt in France again - The Economist, 18/10/2026. [8] - The Crowd in the French Revolution - George Rudé, chương II, III và V. [9] - The Crowd in the French Revolution - George Rudé, chương XIII (The Motives of Revolutionary Crowds). [10] - The Crowd in the French Revolution - George Rudé, chương I, có dẫn Les Origines de la France contemporaine của Hippolyte Taine. [11] - The Crowd: A Study of the Popular Mind - Gustave Le Bon, quyển I chương I và quyển II chương III, bản dịch tiếng Anh trên Project Gutenberg. [12] - L’Union syndicale lycéenne appelle à poursuivre la mobilisation en attendant des réponses concrètes du gouvernement - franceinfo, 7/10/2026; Café pédagogique, 1/10/2026. [13] - Schoolyard protests are setting France ablaze - The Economist, 2/10/2026. [14] - Arson at the school gate and tear gas on the streets - The Economist, 8/10/2026. [15] - Thông cáo báo chí của France Télévisions về câu nói của Nicolas Sarkozy ở Argenteuil ngày 25/10/2005; Les violences urbaines n’étaient ni organisées ni manipulées, selon un rapport des RG - Maire-info, 7/12/2005; Ce qu’une note des RG préconisait pour les quartiers populaires dès 2005 - Politis, 29/6/2024. [16] - Phỏng vấn Gérald Darmanin trên France 2 và TF1 ngày 19/10/2026, dẫn theo franceinfo, Actu17 và 20 Minutes, 19/10/2026. [17] - Crowd action as intergroup process: introducing the police perspective - Clifford Stott, Stephen Reicher, European Journal of Social Psychology, 1998. [18] - An integrated approach to crowd psychology and public order policing - Stephen Reicher, Clifford Stott, Patrick Cronin, Otto Adang, Policing: An International Journal, 2004. [19] - Mobilisation lycéenne: Laurent Nuñez annonce l’ouverture de 36 enquêtes par l’IGPN dont quatre pour des blessures mutilantes - Public Sénat, 13/10/2026. [20] - RTBF, 18/10/2026. [21] - Tin AFP dẫn theo Noovo, 15/10/2026. [22] - Thông cáo báo chí của Bộ Tư pháp Pháp về các vụ bạo lực đô thị bên lề phong trào học sinh, 9/10/2026.