Chiều 2/7/2026, đoàn phim “Hoàng hậu cuối cùng” họp báo ở Sài Gòn, công bố Tăng Thanh Hà vai Nam Phương, Ma Ran Đô vai Bảo Đại. Phim bấm máy từ tháng 3 tại điện Kiến Trung trong Đại Nội Huế, lúc ấy đã đóng máy, đang nằm trong phòng dựng, dự kiến 5/3/2027 mới ra rạp. Nghĩa là tính tới lúc mình viết bài này, ngoài ê-kíp làm phim, chưa 1 con người nào trên đời xem được 1 giây nào của nó.
Vậy mà chỉ vài ngày sau họp báo, bản án đã tuyên xong. Mạng xã hội chia làm 2 phe. 1 phe tung ra những bài luận tội ông vua phản quốc, chấm bà hoàng hậu là con số 0 của dân tộc, đòi phim mà chiếu “sai bản chất” thì phải cấm từ trong trứng. Phe kia phản pháo cũng rát không kém, nào đấu tố, nào tuyên truyền, nào dốt sử. 2 bên nói qua nói lại sống chết luôn.
Vậy người ta thực sự đang đánh nhau vì cái gì, khi phim còn chưa được chiếu?
I - NGƯỜI BỊ ĐEM RA XỬ ĐÃ CHẾT 29 NĂM
Bảo Đại mất ngày 31/7/1997 trong 1 bệnh viện quân y ở Paris, những năm cuối sống bằng trợ cấp của chính phủ Pháp. Ông không còn ngai vàng nào để khôi phục, không đảng phái nào mang tên ông, không 1 lực lượng chính trị nào hôm nay còn ăn thua gì với chuyện ông là minh quân hay hôn quân.
Hồ sơ ngoại giao Mỹ đã giải mật còn ghi lại lời chính ông nói năm 1950, lúc đang ngồi ghế Quốc trưởng: cái mà người ta gọi là giải pháp Bảo Đại hóa ra chỉ là giải pháp của Pháp. Người trong cuộc tự nhận thân phận con cờ từ 76 năm trước, chỉ trong 1 câu. Đấu tố thêm cũng chẳng làm ông bù nhìn hơn được nữa.
Hễ khi nào cơn giận lớn hơn hẳn tầm quan trọng thật của chuyện đang cãi, thì mình cho là cái người ta thực sự tranh nhau nằm ở chỗ khác. Bộ phim, cũng như ông vua trong phim, chỉ là cái cớ mới toanh vừa xuất hiện để 2 phe kéo tới xí phần. Phe này mượn ông để đóng dấu tội nhân dân tộc, phe kia mượn ông để dựng lại hình ảnh ông hoàng hào hoa bị bôi nhọ. Mình thấy cái họ giành nhau là quyền kể chuyện: từ nay về sau, khi 1 đứa trẻ gõ tên ông vua này lên mạng, nó sẽ đọc được câu chuyện theo kiểu của phe nào.
II - VÌ SAO 1 BỘ PHIM BỊ COI LÀ MỐI ĐE DỌA
Khi 1 câu chuyện đã dính chặt vào cái tôi của 1 người, đã thành 1 phần câu trả lời cho câu hỏi “tao là ai”, thì người đó nghe mọi cách kể khác như 1 cú thọc vào chính mình, chứ không nghe như 1 thông tin để cân nhắc.
Lấy ví dụ đời thường cho dễ thấy. Thử chê món bún bò mẹ của ai đó nấu là “ăn chán chết” xem. Người ta sẽ không nghe đó là 1 nhận xét ẩm thực, người ta nghe ra là bạn đang động tới mẹ người ta. Vì tô bún đó từ lâu đã thành 1 phần của “nhà tao”, đâu còn là thức ăn nữa.
Lịch sử cũng y như vậy, có điều tô bún to hơn. Với người lớn lên trong câu chuyện dân tộc vùng lên đạp đổ vua quan bù nhìn, 1 bộ phim để bà hoàng hậu mặc áo dài thanh lịch bước ra trong ánh sáng đẹp là cú đánh vào cái chuyện cả nhà người ta vẫn kể cho con cháu. Với người lớn lên trong ký ức 1 thời vàng son bị xóa sổ, 1 bài viết gọi ông vua là tội nhân là cú đánh vào bàn thờ nhà họ. 2 phe tưởng mình đang cãi nhau về sử liệu, mà thật ra cả 2 đang giữ nhà. Lịch sử lúc này thành đất hương hỏa của mỗi phe, ai đụng vào là có chuyện.
Hiểu vậy rồi thì hết thắc mắc vì sao gần như không ai đọc phản biện của ai. Người đang giữ nhà không có nhu cầu nghe, họ chỉ có nhu cầu đuổi.
III - KỊCH BẢN NÀY TỪNG DIỄN NGUYÊN VẸN NĂM 1955
Để ý kỹ bộ từ đang được dùng để luận tội ông vua: cờ bạc, vũ nữ, ăn chơi sa đọa, tay sai. Bộ từ này chẳng mới mẻ gì. Nó được sản xuất hàng loạt lần đầu vào mùa thu 1955, khi chính quyền Ngô Đình Diệm mở chiến dịch truyền thông tổng lực hạ bệ Bảo Đại trước cuộc trưng cầu dân ý. Công điện của đại sứ quán Mỹ tại Sài Gòn tháng 11/1955, nay đã giải mật, ghi nhận Bộ Nội vụ và Bộ Thông tin của chính quyền Diệm đóng vai chính trong việc “chuẩn bị” cử tri bằng áp phích, loa phóng thanh, tranh biếm họa phủ kín phố phường. Kết quả bỏ phiếu: Diệm 98,2%. Riêng khu vực Sài Gòn, ông được ghi nhận hơn 605.000 phiếu, trong khi danh sách cử tri chỉ có khoảng 450.000 người.
Nghĩa là những người hôm nay tự nhận “chống tẩy trắng lịch sử” đang diễn lại gần như nguyên si vở tuồng tuyên truyền của 1 chính quyền mà chính họ gọi là ngụy. Bộ máy bôi đen không có phe nào cả, nó là cái loa ai cầm cũng kêu, mà kêu tốt y chang nhau.
Vì luật chơi của mấy vụ giành nhau kể chuyện quá khứ xưa nay chỉ có 1: ai đóng đinh vào đầu công chúng trước thì người đó thắng. Đánh phủ đầu 8 tháng trước khi phim chiếu chính là mớm trước cho hàng triệu khán giả cách xem phim. Tới tháng 3/2027, người đã được mớm “phim tẩy trắng” sẽ thấy khung hình đẹp nào cũng là bằng chứng tẩy trắng. Người đã được mớm “phim bị nắn” sẽ thấy đoạn cắt nào cũng là dấu tay kiểm duyệt. Bộ phim thật chiếu lên chỉ còn mỗi việc xác nhận cái điều người ta đã tin sẵn từ 8 tháng trước, nó chẳng bao giờ còn được xem như 1 bộ phim nữa.
Năm 1955 người ta mớm dư luận trước ngày bỏ phiếu, năm 2026 thì mớm trước ngày ra rạp. Công nghệ đổi, bổn cũ soạn lại.
IV - NĂM 1950 LUẬN TỘI CÒN CÓ LUẬT SƯ BIỆN HỘ
Theo hồi ức của cụ Vũ Đình Hòe, Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, khoảng năm 1950 chính quyền kháng chiến có đưa “công dân Vĩnh Thụy” (tức ông Bảo Đại) ra tòa vì tội phản quốc. Nhưng xem cách người ta làm. Hội đồng Chính phủ phải họp biểu quyết, cụ Hồ không muốn truy tố và khi giơ tay vẫn có 1 người nhất quyết không giơ là cụ Bùi Bằng Đoàn. Phiên tòa có chánh án, có công tố và có hẳn 2 luật sư đứng ra biện hộ cho bị cáo vắng mặt, trong đó có luật sư Nguyễn Mạnh Tường. Tòa tuyên tử hình vắng mặt nhưng theo đề nghị của luật sư, bản án ghi kèm 1 điều khoản: khi nào bắt được can phạm thì phải mở lại phiên tòa, chứ không thi hành án đã tuyên.
Mọi người thử nghĩ mà xem. Giữa rừng kháng chiến, bom đạn tứ bề, việc luận tội 1 ông cựu hoàng vẫn được làm đủ thủ tục, có người bào chữa, có người dám không giơ tay giữa hội đồng và bản án tuyên xong còn tự khóa chính nó lại. Còn năm 2026, thời bình, wifi căng đét, việc luận tội cũng ông vua đó được làm bằng 1 cái prompt vài chục giây, không cần đọc hồ sơ, không cần ai biện hộ, tuyên án chung thân thẳng lên newsfeed.
Mình nghĩ chuyện này nằm ở chi phí nhiều hơn là ở đạo đức. Hồi xưa, muốn đấu 1 con người hay 1 tác phẩm thì người đấu chí ít phải bỏ vốn, phải đọc hồ sơ, phải viết nổi bản cáo trạng, phải chịu trách nhiệm trước 1 hội đồng. Chi phí cao thì tự khắc phải cân nhắc. Giờ chi phí làm ra 1 bản luận tội đã tụt về gần bằng 0, trong khi phần thưởng (lượt tiếp cận, người theo dõi, cảm giác mình chính nghĩa) thì vẫn nguyên. Kinh tế học sơ đẳng thôi, cái gì rẻ mà có lời thì sẽ được sản xuất hàng loạt. 1 bên bỏ 6 năm chuẩn bị bộ phim, cho diễn viên học lễ nghi cung đình gần cả năm trời. 1 bên bỏ chưa tới 1 phút. Và bên 1 phút đang giành quyền phán xử sản phẩm của bên 6 năm.
Từ đây tới ngày phim ra rạp còn teaser, trailer, nhạc phim, suất chiếu sớm. Cột mốc nào cũng là 1 vụ mùa mới cho những trang sống bằng phẫn nộ, tới mùa là gieo lại đúng bài cũ, thay mỗi tấm ảnh bìa.
V - CON ĐỊCH KHÔNG CÓ ÔNG CHỦ NÀO SAU LƯNG
Những bài luận tội gọi bộ phim là “diễn biến hòa bình”, là mũi nhọn “cách mạng màu”. Trong khi hồ sơ công khai của nó ghi rành rành: bấm máy tại điện Kiến Trung sau lễ dâng hương ở Thế Miếu với sự chứng kiến của lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, chính quyền Huế lập hẳn 1 ban hỗ trợ đoàn phim, còn đạo diễn tuyên bố phim không làm cung đấu mà nhằm “tôn vinh phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam”. Nếu bộ phim này có bàn tay tư tưởng nào đứng sau thì bàn tay đó chính là hệ thống chính thống.
Mà bóc thêm ra thì cũng chẳng có ai đặt hàng hết. Đây là phim thương mại thuần vốn tư nhân, do Galaxy Studio, HKFilm và MAR6 Studios sản xuất, trong đó MAR6 là công ty của chính cặp đạo diễn. 2 ông tự ấp ủ 6 năm, tự đi gom vốn, tự đặt hàng chính mình. Nhà nước chỉ đứng ở vai cái khung, cho mượn di tích, lập ban hỗ trợ và giữ cửa kiểm duyệt như với mọi phim chiếu rạp khác.
Vậy ông chủ thật của dự án là ai? Là phòng vé. Là hàng triệu khán giả trẻ mấy năm nay lùng ảnh phục chế của bà hoàng hậu, đẩy cái MV tái hiện chuyện tình của bà lên cả trăm triệu lượt xem, mua sách viết về bà tái bản hết đợt này tới đợt khác. Nhu cầu nằm sẵn trong dân, nhà làm phim chỉ là người ngửi ra nó sớm nhất.
Thành ra thuyết “diễn biến hòa bình” sụp ngay từ móng. Muốn có âm mưu thì phải có 1 ông chủ giấu mặt với mục đích chính trị. Bóc hết ra thì ông chủ giấu mặt ấy là thị hiếu của chính đồng bào mình. Phe luận tội tưởng mình đang đánh 1 thế lực thù địch, ai dè đang chửi cái gu của hàng triệu người Việt trẻ.
Còn bà hoàng hậu bị chấm “con số 0 với dân tộc”? Sổ sách của chính nhà nước ghi khác. Tháng 9/1945, tại Tuần lễ Vàng bên bờ sông Hương, bà là người đầu tiên bước lên tháo toàn bộ trang sức trên người hiến cho chính quyền cách mạng. Cuối năm đó, khi Pháp nổ súng ở Nam Bộ, bà viết thông điệp gửi bạn bè thế giới lên tiếng tố cáo, văn bản được 1 sử gia Pháp ghi lại và in thành sách ngay tại nước Pháp. 2 chuyện này báo chí nhà nước tới giờ vẫn đăng bài nhắc lại đều đặn mỗi dịp kỷ niệm, với giọng trân trọng. Bản luận tội thua ngay trên sân của chính cái hệ thống mà nó nhân danh.
Người gác cổng canh hăng tới mức chặn luôn người trong nhà. Cái guồng ấy chạy bằng kẻ thù chứ có chạy bằng sự thật đâu, thiếu kẻ thù là nó chết đói. Nên khi tìm không ra kẻ thù thật, nó chế bừa 1 kẻ thù, kể cả phải chế từ 1 bộ phim tư nhân được nhà nước bảo trợ, từ chính cái gu của đồng bào mình.
Chưa hết. Cái gu “vàng son” đó ở đâu ra mà lớn đến thế? 1 phần là do chính họ nuôi. 1 câu chuyện lịch sử cấm tuyệt đối mọi sắc thái chính là cái lò đẻ ra phe chống lại nó. Khi mọi chi tiết phức tạp đều bị cấm cửa thì chi tiết nào lọt được ra ngoài cũng tự khoác cái áo “sự thật bị giấu”, hấp dẫn gấp đôi giá trị thật của nó. Càng dập, thị trường của phe kia càng phình. 2 phe tưởng đang triệt nhau, thật ra đang nuôi nhau và cả 2 cùng nuôi những cái trang đứng giữa ăn tương tác.
VI - 3 TIÊN ĐOÁN, MỜI MỌI NGƯỜI CHẤM ĐIỂM
Bài này viết ngày 5/7/2026. Mình ghi lại đây 3 tiên đoán, ai rảnh cứ lưu về, tới khi phim chiếu lôi ra chấm:
- Bộ phim sẽ bị đánh từ cả 2 phía. Phe đang đánh bây giờ sẽ tiếp tục chửi nó lãng mạn hóa. Còn phe đang bênh vực, tới lúc xem bản phim thành phẩm đã được nắn theo góp ý các ban ngành, sẽ quay ra chửi nó là tuyên truyền. Không phe nào hài lòng, vì ngay từ đầu không phe nào cần bộ phim, họ chỉ cần cái cớ.
- Mỗi cột mốc truyền thông của phim sẽ kéo theo 1 đợt luận tội mới, nội dung gần như chép nguyên đợt này, thay mỗi tấm ảnh.
- Tuyệt đại đa số những người đang chửi nhau sống chết hôm nay sẽ không mua vé.
Còn 1 chi tiết nhỏ. Trong những tấm hình đang được truyền tay làm bằng chứng cho “sự xa hoa xây trên máu dân” của ông vua, có hình chụp căn phòng ngai vàng chóe rực rỡ nhất Dinh 3 Đà Lạt. Ai từng ghé Dinh 3 đều biết cái dinh thật giản dị tới mức nhiều du khách chưng hửng, phòng nhỏ, giường đơn, đồ đạc như nhà công chức khá giả thời đó. Còn căn phòng ngai vàng lộng lẫy kia là khu hóa trang, được làm ra sau này để bán dịch vụ cho du khách thuê áo vua áo hậu 20.000 đồng 1 bộ vào chụp ảnh.
Cơn phẫn nộ về chuyện “tẩy trắng lịch sử” đang đứng tạo dáng trên 1 cái phông đạo cụ.