Trong đường dây lừa kỳ nghỉ bị khởi tố, có 1 nhân vật tên Kim Anh, sinh năm 2000, nhân viên công ty Holidays Việt Nam, chính là người dụ được bà cụ 70 tuổi ký tới 74 hợp đồng, gần 20 tỷ.
Vậy cô ta đã thao túng bà cụ như thế nào?
Bà cụ vừa mất chồng vì ung thư, cả năm trời sau đó trầm cảm, mất ngủ, hay tủi thân, đêm nằm khóc, phải đi trị liệu tâm lý. Lúc nguôi ngoai bà mới ra ngoài giao lưu, đi đây đi đó cho khuây khỏa, thoải mái. Đúng cái lúc yếu lòng nhất đó thì bà gặp Kim Anh.
Kim Anh không tiếp cận kiểu sale quây rồi ép ký. Nó gọi điện hỏi han, ngồi nghe bà tâm sự hàng giờ, nhận là có duyên với bà, xin được làm con nuôi. Tới ngày giỗ đầu chồng bà, nó tới tận nhà thắp hương, ăn cơm cùng gia đình như con cháu trong nhà. Khi bà đã coi nó như con ruột rồi, nó mới bắt đầu dắt bà ký. Hợp đồng đầu hơn 200 triệu. Bà muốn thanh lý thì không liên lạc được, nó vẽ ra chuyện có khách mua lại giá cao nhưng phải gom nhiều hợp đồng mới bán được, 1 cái lẻ không ai mua. Tin lời đó, bà ký khoảng 20 hợp đồng ở công ty nó. Xong nó nhảy sang công ty khác, lại dụ tiếp.
Cứ thế hơn 3 năm, bà cụ ký 74 hợp đồng, gần 20 tỷ. Hết tiền tiết kiệm thì vay người thân, vay lãi nóng, rồi cắm cả sổ đỏ. Không 1 hợp đồng nào bán lại được. Tới lúc bà sạch tiền, cô nhân viên vẫn gợi ý: sổ đỏ của cô anh chị còn cầm à, có cái sổ đỏ đấy là xử lý được khối việc. May mà con cái phát hiện, đổi mật khẩu két, ngăn lại. Lúc đó bà cụ mới nói 1 câu chua xót: “nó cứ hứa với mẹ bao lần mà có được gì đâu”.
Theo bạn, lúc làm việc đó, Kim Anh nghĩ gì?
Mình nghĩ Kim Anh không hề thấy mình là đứa xấu xa. Lúc làm việc với công an, nó khai nguyên văn: “mục đích tôi đi làm chỉ là có doanh số và có lương, còn cách làm việc với khách thế nào thì phụ thuộc vào bên quản lý”. Rồi nó bật khóc xin lỗi. Nghe thì như chối tội, khóc vì bị bắt chứ chẳng phải khóc vì biết mình sai, nhưng mình nghĩ nó nói thật lòng. Trong đầu nó, nó chẳng phải đứa móc sạch tiền dưỡng già của 1 bà góa. Nó là đứa nhân viên đi làm công ăn lương, chạy cho đủ doanh số, làm theo cái quản lý dạy.
Mà cái câu phụ thuộc vào bên quản lý đó, nghĩ sâu xa hơn mới thấy cả 1 cái máy phía sau. Mấy đứa như Kim Anh đâu phải tự nhiên mà biết cách dụ 1 bà già coi mình như con. Tụi nó được tuyển vào, phần lớn là những đứa trẻ mới ra trường, ít tiền nhiều khát vọng, rồi được đào tạo bài bản đâu ra đấy. Học thuộc kịch bản gọi điện. Học cách chạm đúng nỗi đau của từng cụ, cụ nào cô đơn thì chia sẻ hỏi han, cụ nào sợ bệnh thì khoét vào nỗi sợ chết, cụ nào giận con thì khoét vào chỗ giận đó. Học cách xưng con gọi mẹ, cách thắp hương, cách lấy nước mắt. Cái mà người ngoài nhìn vào tưởng là Kim Anh ác bẩm sinh, kỳ thực là 1 quy trình được dạy, được luyện, có anh chị đi trước làm mẫu.
Chính tụi nhân viên cũng bị thao túng. Trưởng phòng, quản lý, sếp lớn thao túng đám sale y như đám sale thao túng người già. Cũng hội trường, cũng vỗ tay, cũng tôn vinh top doanh số, thưởng du lịch, tặng quà bạt ngàn, cũng kể chuyện đứa kia mới mua xe nhờ chăm chỉ. Cũng nhồi vào đầu đám trẻ rằng mày đang giúp khách hàng có kỳ nghỉ chứ đâu phải đi lừa, rằng đây là 1 nghề đàng hoàng, rằng đứa nào không chốt được là đứa đó kém cỏi lười biếng. Ngày nào cũng nghe, tháng nào cũng nghe, nghe tới mức tin luôn điều đó là đúng. Đám trẻ bước vào với 1 cái đầu đầy đam mê, khát vọng, sau vài tháng trong cái lò đó thì thật sự tin mình đang làm 1 việc tốt và mình giỏi. Cái lương tâm chưa kịp lên tiếng đã bị tiếng vỗ tay với tiền hoa hồng che mờ mắt.
Ở vụ đường dây kỳ nghỉ trong Sài Gòn đã khởi tố gần 200 người, chính 1 vị đại tá công an khi họp báo đã nói rằng ông và anh em rất trăn trở và đau lòng khi phải bắt giam nhiều đứa còn quá trẻ, đa phần là sinh viên mới ra trường, tuổi đời mới ngoài 20, tương lai còn dài phía trước. Chúng nó sa vào chỉ vì cái lương cứng 6, 7 triệu với khoản hoa hồng tính trên đúng số tiền lừa được của các cụ. Tới công an, người đi bắt chúng nó, còn thấy xót. Vì nhìn là biết phần lớn chẳng phải trùm sò máu lạnh, chỉ là mấy đứa trẻ bị đẩy vào 1 cái lò rồi thành ra như vậy.
Mấy đứa lừa đảo đâu phải quỷ dữ mặt mày dữ tợn, biết rõ mình đang làm điều ác mà vẫn làm. Đây là 1 cô gái sinh năm 2000, sáng lái ô tô đi làm, chiều vào phòng gym chụp ảnh, đăng ảnh sống tích cực yêu đời. Tự thấy mình bình thường, thậm chí thấy mình giỏi, mình chăm chỉ, mình tự vươn lên. Còn bà cụ ôm nợ gần 20 tỷ trốn chủ nợ kia thì nằm ngoài cái đầu nó.
Có 1 bà tên Hannah Arendt đi dự phiên tòa xử 1 kẻ từng góp phần đẩy hàng triệu người Do Thái vào trại chết thời phát xít Đức. Bà tưởng sẽ thấy 1 con quái vật. Nhưng cái bà thấy lại là 1 gã đàn ông nhạt nhẽo tầm thường, 6 bác sĩ tâm thần khám đi khám lại không tìm ra cái gì bất thường. Gã chỉ lo làm tròn phần việc được giao, làm đúng quy trình, được cấp trên hài lòng. Gã không thấy mình ác, gã thấy mình đang làm việc. Arendt gọi đó là sự tầm thường của cái ác. Tội ác lớn nhất nhiều khi chẳng tới từ kẻ thủ ác gớm ghiếc, mà từ những người bình thường thôi không tự hỏi việc mình làm đúng hay sai, chỉ cắm cúi làm cho tốt.
Người ta làm việc ác mà vẫn thấy yên lòng là nhờ gọi nó bằng 1 cái tên khác. Kim Anh đâu nghĩ mình đi lừa. Nó nghĩ nó đang chăm sóc khách, đang tư vấn, đang giúp cô chuyển nhượng hợp đồng. Toàn từ đẹp, mĩ miều. Gọi là chăm sóc khách thì nghe êm tai quá, chứ nếu gọi đúng là đi moi sổ đỏ của 1 bà già góa chồng thì chắc nó cũng sợ chết khiếp.
Hồi Pháp xâm lược nước ta, sang đốt làng, bắt phu, sưu cao thuế nặng, chúng đâu gọi là đi cướp. Chúng gọi là khai hóa, là bảo hộ, là mẫu quốc, bình định, khai sáng, ban phát văn minh. Mà khối ông quan Tây tin thật, tin là mình đang đi khai sáng cho dân ta, gọi dân ta là đám “An Nam mọi rợ”, tin mình đang làm việc lớn việc tốt.
Thêm nữa, thằng đa cấp lùa cả họ vào đường dây, nó đâu gọi là lừa, nó gọi là chia sẻ cơ hội, là dẫn nhau tới tự do tài chính. Uber, Grab gọi người lao động là partner (sang hết cả người), thằng cho vay lãi 3.000 đồng 1 triệu 1 ngày không gọi là cắt cổ, gọi là hỗ trợ tài chính, alo là có tiền. Đứa nào cũng thủ sẵn 1 cái tên đẹp để làm việc cho trơn tru, đỡ áy náy, tối về ngủ cho ngon.
Chuyện Kim Anh hay mấy trăm đứa khác trong đường dây này là 1 ví dụ rõ mồn một cho cái mà Arendt viết. Khi việc lừa đảo được làm thành cả 1 hệ thống, được gọi bằng mấy cái tên mĩ miều, nghe tử tế, lại có người ngày ngày nhồi vào đầu rằng mày đang làm việc tốt, thì người ta rất dễ quên mất mình đang làm gì. Cứ thế lao theo doanh số, theo tiếng vỗ tay, theo tiền hoa hồng, mà lờ đi cái phần tối trong việc mình làm, tự nhủ mình chỉ là đứa nhân viên chăm chỉ đang lo cho khách.
Nhưng hiểu vì sao nó làm vậy đâu có nghĩa là thương, là đồng cảm hay tha cho nó. Kim Anh có bị nhồi sọ, bị ép doanh số, bị tự lừa mình tới đâu, thì cái nó làm vẫn là đẩy 1 bà cụ góa chồng, yếu đuối, vào cảnh sạch nhà sạch cửa, nợ nần chồng chất. Nước mắt trước camera hay câu em chỉ làm theo quản lý không trả lại được cho bà cụ đồng nào, không vá lại được cái gia đình đã tan. Nó sai, sai hẳn, và nó phải trả giá, phải chịu trách nhiệm trước pháp luật cho đàng hoàng.
Nói trắng ra, quy trình hay nhồi sọ tới đâu thì cái đầu vẫn là của mình. Lúc nhận hoa hồng, đi du lịch chụp ảnh sang chảnh thì lờ tịt đi, lúc bị bắt mới khóc em chỉ làm theo sếp. Làm gì có chuyện khôn thế. Sếp và quản lý chắc cũng sẽ đổ tội cho nhân viên là tự làm, tự hứa với khách hàng thôi, nhưng chắc chắn pháp luật chẳng nghe mấy lời bào chữa ngây ngô đó đâu, cứ hậu quả mà xử. Ác là ác, sai thì vào trại trả giá cho tỉnh người ra.