Công an Hà Nội đã khởi tố 187 bị can trong các vụ lừa đảo bán thẻ sở hữu kỳ nghỉ, gần 500 người bị hại, hơn 181 tỷ đồng bị chiếm đoạt. Trên VTV1 đã thấy mặt mấy kẻ cầm đầu ngồi khai. Cuối cùng cũng có ngày này.
Mình chỉ thắc mắc 1 điều: sao lại là lúc này, sao không phải 3 năm trước?
Mình hiểu điều tra cả 1 đường dây hàng chục công ty, gần 200 con người, đâu phải chuyện muốn là làm được trong 1 đêm. Nó cần thời gian, cần lần theo dòng tiền, cần đủ chứng cứ để buộc tội chứ không thể bắt bừa. Mình cũng tin là công an đã điều tra rất lâu rồi. Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: vì sao đúng vào lúc này nó mới bung ra mạnh đến vậy, sau từng ấy năm gần như giậm chân tại chỗ?
I - VTV ĐÃ CÓ PHÓNG SỰ TỪ 2023
Ngay từ năm 2023, VTV đã làm phóng sự vạch trần đúng cái bẫy timeshare này. Đúng cái chiêu gọi điện tặng quà, mời tới hội thảo sang trọng, vẽ voi vẽ hươu vẽ vượn ra kỳ nghỉ trong mơ rồi ôm tiền khách trốn biệt. Đúng kiểu thủ đoạn như thế, cùng kiểu nạn nhân là các cụ già. Dân mình chắc chắn cũng đã kêu lên kêu xuống, đâm đơn ầm ầm, báo cũng đã đăng khá nhiều.
Nhưng rồi mấy năm trôi qua, sự việc vẫn cứ âm ỉ ở đó, chưa thành cái gì lớn.
Cái tên đình đám nhất là ALMA ở Nha Trang, từ 2018 đã có khách kéo nhau ra tòa kiện. Khách thua, công ty thắng, vì tòa nói hợp đồng ký tự nguyện, không đọc kỹ là lỗi của khách. Tới khi cơ quan quản lý sờ tới thì xử ra sao? Phạt hành chính. Mà phạt vì 2 lỗi nghe rất hình thức: thông tin cung cấp chưa đầy đủ và hợp đồng in cỡ chữ nhỏ hơn quy định. Trong khi riêng công ty đó, theo kết luận thanh tra, đã ký gần 700 hợp đồng trong hơn 2 năm.
Nó dai dẳng như vậy là vì cái mô hình này được sắp đặt khôn hết phần thiên hạ. Nó núp dưới cái vỏ hợp đồng dân sự thuận mua vừa bán, mọi lời hứa lãi cao đều nói mồm chứ không ghi trên giấy, nên rất khó lần ra cái ý định lừa từ đầu để mà xử hình sự. Đây là chỗ khó nhằn thật sự cho người làm án, chứ họ đâu phải không muốn làm.
II - MỌI THỨ THAY ĐỔI CHÓNG MẶT
Rồi VTV không làm 1 phóng sự ngắn nữa, họ làm hẳn 1 loạt phim tài liệu, có nhân vật, có nước mắt, có cụ già mất nhà, có cảnh con cái ngồi khóc bên cha mẹ, có người đã mất vì mua kỳ nghỉ. Rất nhiều câu chuyện xúc động đến chảy nước mắt.
Loạt phim lan khắp mạng, các bạn à. Cả nước xem, cả nước phẫn nộ. Ít ngày sau, vụ việc được 1 Chủ nhiệm Ủy ban của Quốc hội nêu thẳng tại phiên họp, gọi đó là “chiêu thức tinh vi, trắng trợn”. Rồi công an công bố khởi tố gần 190 người.
Cùng 1 sự việc, năm 2023 kể kiểu đưa tin thì âm ỉ mấy năm. Đến khi kể thành câu chuyện lay động thì ầm ĩ cả nước trong nửa tháng. Tội ác y hệt, nạn nhân y hệt, đơn từ y hệt. Cái khác là cách kể và số người phẫn nộ theo.
Ai cũng hiểu cơ quan chức năng lúc nào cũng có quá nhiều việc cùng xếp hàng, người điều tra thì có hạn. Trong cả ngàn đống đơn từ đó, việc nào được cả xã hội chú ý, được dư luận hối thúc, thì tự nhiên được đẩy lên làm trước, làm gấp, làm tới cùng. Người ta đâu có thiên vị. Sự quan tâm của số đông tạo ra 1 sức ép và 1 sự đồng thuận, việc khó bỗng có thêm lực để làm cho xong. Còn việc nào lặng lẽ, không ai nhắc, thì cứ nằm đó chờ tới lượt, dù chuyện đó có buồn, có cay đắng tới đâu.
Có điều, sự ồn ào không tự đẻ ra công lý, nó chỉ là 1 cú hích. Mỗi ngày công an vẫn lặng lẽ phá cả ngàn vụ chẳng bao giờ lên báo. Sự ầm ĩ của dân chỉ giúp 1 vụ được đẩy lên làm trước, còn tới lúc buộc tội thì vẫn phải có chứng cứ chắc, chứ cứ chửi to là bắt được người thì đã dễ.
III - CHUYỆN NÀY ĐÂU RIÊNG NƯỚC MÌNH
Nếu bạn nghĩ đây là chuyện riêng của ta thì nhầm. Đi đâu trên đời cũng vậy, cái chuyện phải ầm ĩ lên thì mọi việc mới chạy nhanh cứ lặp đi lặp lại thành mô típ luôn.
Bên Mỹ, có 1 người đàn ông da đen tên George Floyd, năm 2020 bị 1 cảnh sát ghì gối lên cổ tới chết, có người quay clip. Clip lan ra cả thế giới, biểu tình khắp nơi. Chỉ 4 ngày sau viên cảnh sát bị bắt, rồi lãnh án mười mấy năm tù.
Nhưng ít ai nhớ rằng 6 năm trước đó, cũng ở Mỹ, 1 người đàn ông da đen khác tên Eric Garner bị ghì cổ tới chết, cũng có clip, thậm chí trước lúc tắt thở còn nói câu tôi không thở được tới mười mấy lần, y xì đúc. Vậy mà vụ đó tòa không truy tố ai, viên cảnh sát mãi 5 năm sau mới bị đuổi việc, không 1 ngày tù.
Cùng 1 hành vi, cùng 1 câu nói, cùng có clip. Khác nhau ở chỗ nào? Vụ sau nổ ra đúng lúc cả thế giới đang ở nhà giữa dịch, clip lan như bão, thành cơn phẫn nộ toàn cầu. Vụ trước thì lặng lẽ. Mạng người này đâu có quý hơn mạng người kia. Chỉ là 1 vụ lan ra khắp thế giới, 1 vụ thì không.
Vụ Harvey Weinstein cũng thế. Lão trùm phim này quấy rối, lạm dụng phụ nữ suốt gần 30 năm, cả Hollywood biết, nạn nhân bị bịt miệng bằng tiền hết lần này tới lần khác. 30 năm không ai làm gì được. Cho tới khi 2 tờ báo đăng bài điều tra cuối 2017, châm ngòi phong trào MeToo, thì chỉ ít tháng sau lão bị bắt, rồi lãnh án mấy chục năm. Tội ác có mới đâu, cái mới là lần này nó ầm ĩ cả thế giới.
IV - TRỞ LẠI NƯỚC MÌNH
Bạn còn nhớ vụ Mái ấm Hoa Hồng không? Bảo mẫu bạo hành trẻ sơ sinh suốt thời gian dài, có hệ thống. Tới khi báo Thanh Niên tung phóng sự kèm clip thì ngay trong ngày công an ập vào, rồi khởi tố. Vụ đó diễn ra lâu rồi, chỉ là tới khi có clip cho cả nước thấy thì mọi thứ mới ầm lên và chạy mượt vậy.
Vụ Việt Á cũng vậy. Cái kit test có dấu hiệu bất thường, thổi giá, mà 1 thời gian dài vẫn chạy ngon. Tới khi mọi chuyện vỡ ra trên truyền thông cuối 2021 thì mới quăng lưới, bắt 1 loạt, tới cả bộ trưởng.
Nhìn 1 chuỗi như vậy, bạn sẽ thấy đâu còn là chuyện hên xui của riêng vụ nào. Nó gần như 1 quy luật: chừng nào chuyện chưa ầm ĩ, chưa ai biết tới, thì nỗi đau đó cứ phải xếp hàng chờ.
V - VÌ SAO 1 CON SỐ THÌ LƯỚT QUA, 1 GƯƠNG MẶT THÌ NHỚ MÃI
Vì sao cùng 1 sự thật, kể kiểu này thì chẳng ai động lòng, kể kiểu kia thì cả nước sôi máu lên?
Vì con người đâu có thương 1 con số, người ta chỉ thương 1 gương mặt. Bạn đọc dòng tin gần 500 người bị lừa 181 tỷ, bạn gật gù rồi lướt qua, vì đó chỉ là con số, nó chẳng chạm được vào đâu trong lòng bạn. Nhưng khi bạn thấy 1 cụ bà ngồi khóc kể mình mất cả căn nhà, thấy ánh mắt thẫn thờ của 1 ông cụ gần đất xa trời, thì tự nhiên bạn cay hộ, sôi máu lên. Cùng 1 thông tin, nhưng 1 đằng là dữ liệu, 1 đằng là con người.
Có 1 nhà nghiên cứu tên Paul Slovic đã làm hẳn thí nghiệm về chuyện này. Người ta sẵn lòng quyên tiền cứu 1 đứa bé có tên có ảnh nhiều hơn hẳn là cứu cả 1 vùng đói có hàng triệu đứa trẻ. Nghĩa là số nạn nhân càng tăng, lòng thương của ta chẳng tăng theo, nhiều khi còn chai đi. Ông gọi đó là sự tê liệt của lòng trắc ẩn. 1 người có gương mặt thì ta thương, cả triệu người thành con số thì ta dửng dưng.
Hiểu điều này thì hiểu vì sao vụ kỳ nghỉ âm ỉ suốt mấy năm. Suốt mấy năm nó được kể như 1 vấn đề, 1 con số, 1 hiện tượng, mà vấn đề thì làm gì có gương mặt. Phải tới khi có người ngồi xuống quay cho bằng được giọt nước mắt của 1 cụ bà cụ thể, kể cái bi kịch cụ thể, thì nỗi đau vốn đã nằm đó mấy năm mới bỗng được cả xã hội nhìn thấy. Nỗi đau có mới đâu, cái mới là nó đã có 1 gương mặt, với những cảm xúc từ tận đáy lòng.
VI - TIẾNG NÓI CỦA BẠN CÓ SỨC NẶNG THẬT
Qua chuyện này mới thấy, cái phẫn nộ của bạn, của mình suốt những ngày ấy, tưởng vu vơ mà chẳng hề vô nghĩa.
Từng lượt chia sẻ, từng dòng bình luận, những ồn ào bàn tán bên ngoài, và cả việc nói chuyện với bố mẹ, người nhà cùng nghe, cùng biết, gộp lại thành 1 sự quan tâm có thật của cả xã hội. Nó cho cơ quan chức năng thấy đây là chuyện dân đang hóng, đang trông đợi, đáng được ưu tiên làm cho tới nơi tới chốn. Sự đồng lòng đó không đo được bằng con số, nhưng nó tiếp thêm sức để 1 việc khó được đẩy đi nhanh hơn, dứt khoát hơn.
Đây là điều đáng mừng của thời này. Sự lên tiếng của số đông có sức mạnh thật. Đủ nhiều người cùng để tâm, đủ lâu, thì chuyện không bị bỏ quên được. Mấy năm im lìm, vậy mà chỉ cần cả nước cùng ngó vào nửa tháng, mọi thứ đã khác hẳn.
VII - CÒN NHỮNG VỤ LỪA KHÁC KHÔNG AI BIẾT TỚI THÌ SAO
Vụ kỳ nghỉ này xử được là nhờ nó lan khắp mạng, có đài lớn làm phim, có người khóc trên sóng, cả nước xem. Còn cả đống vụ khác y hệt, người ta cũng mất tiền, cũng ê chề, mà không ai quay, không lên sóng, thì sao?
Thì rất có thể lại nằm im thôi, như vụ kỳ nghỉ này 3 năm trước.
Công lý nhiều khi tới chậm và lặng lẽ, nhưng cái ác thì sợ ồn ào. Đừng đợi 1 đài lớn vào cuộc rồi mình mới nói. Nhiều khi chính mấy lượt chia sẻ, mấy tiếng nói của người bình thường mới là cái khiến chuyện xấu lòi ra, không chìm được.