Tập 3 của loạt phóng sự VTV về bẫy hợp đồng kỳ nghỉ rất hay. Clip 45 phút không còn xoáy vào chiêu trò nữa mà đi vào cái giá phải trả khi cha mẹ gục ngã: những cụ già 70, 80, có người gần 90 tuổi, những căn nhà bị thế chấp, những gia đình rạn nứt. Và gần như trong mọi câu chuyện, người con chỉ xuất hiện ở đoạn cuối, khi mọi thứ đã rồi.
Kẻ lừa đảo tinh vi đến đâu thì đã nói nhiều. Câu hỏi khó hơn là vì sao con cái luôn là người biết sau cùng, và có phải chính chúng ta đã khiến bố mẹ KHÔNG thể mở miệng?
Trước hết phải gỡ bỏ 1 định kiến rất phổ biến, rằng chỉ người nhẹ dạ cả tin, ít học mới sập bẫy. Các nghiên cứu khoa học nói ngược lại. 1 nhóm nghiên cứu tại Đại học Nam California, do tiến sĩ Duke Han dẫn đầu, đã theo dõi 1 nhóm người trên 50 tuổi trong 6 tháng, cứ 2 tuần đo lại 1 lần. Khi 1 người có dấu hiệu cô đơn hơn hoặc quan hệ trục trặc hơn thì 2 tuần sau, mức độ dễ bị bóc lột tài chính của họ tăng lên. Chiều ngược lại thì không đúng. Tức là cô đơn kéo theo nguy cơ bị lừa, chứ đâu phải bị lừa rồi mới sinh ra cô đơn. Thứ báo trước mạnh nhất là sự cô đơn, còn trình độ học vấn hay trí thông minh thì xếp sau.
1 nghiên cứu khác, quy mô lớn hơn nhiều, do giáo sư Peter Lichtenberg ở Đại học Wayne State thực hiện trên hơn 4 nghìn người, đưa ra 1 con số đáng giật mình. Ở nhóm người vừa có mức trầm cảm cao vừa ít được thỏa mãn nhu cầu xã hội, tỷ lệ bị lừa lên tới 14%, so với chỉ hơn 4% ở phần còn lại. Theo ông, thế giới của họ thu hẹp lại, cô đơn là 1 yếu tố, và họ trở thành mục tiêu.
Cơ quan chống lừa đảo của Úc còn nói toạc ra rằng trí thông minh, học vấn, chuyên môn và kinh nghiệm sống không bảo vệ được bất kỳ ai khỏi những kẻ lừa đảo tinh vi, bởi chúng dùng các kỹ thuật tâm lý đã được kiểm chứng để thao túng con người. Nói cách khác, 1 vị tiến sĩ cô đơn vẫn có thể gục, trong khi 1 bà cụ bán rau có con cháu quây quần thì khó mà bị lừa.
I - CHỮ HIẾU VÀ TIỀN
Rất nhiều người trong chúng ta gửi tiền cho bố mẹ đều đặn mỗi tháng rồi yên tâm rằng mình đã làm tròn trách nhiệm. Tiền chuyển đi, trong lòng nhẹ hẳn. Mình bận, mình ở xa, nhưng tháng nào cũng có tiền về, vậy là chu đáo quá rồi.
Vậy tiền làm được gì trong câu chuyện này? Tiền giúp bố mẹ sống, sinh hoạt, cái đó quá đúng. Nhưng tiền cũng là thứ cho phép chúng ta khỏi phải có mặt. Tháng nào cũng chuyển đủ tiền, thế là yên trí mình lo chu đáo rồi, khỏi gọi điện, khỏi về thăm, khỏi ngồi nghe bố mẹ kể lể.
Có 1 bằng chứng về chuyện này. Các nghiên cứu trên người cao tuổi ở Trung Quốc, 1 xã hội cũng nặng chữ hiếu như mình, cho thấy cả hỗ trợ tài chính lẫn hỗ trợ tinh thần đều giúp cải thiện sức khỏe cha mẹ. Nhưng chỉ có sự quan tâm về CẢM XÚC, chứ không phải TIỀN BẠC, mới cải thiện được khả năng nhận thức, sự minh mẫn của họ. Tiền nuôi được cơ thể bố mẹ. Còn cái đầu và trái tim của họ thì cần 1 thứ khác mà chẳng tiếng ting ting chuyển khoản nào thay được.
Người con gửi nhiều tiền nhất, đôi khi, lại là người để bố mẹ cô đơn nhất. Gửi càng nhiều càng yên trí là đã lo tròn, rồi thưa dần những lần về. Bố mẹ thừa tiền tiêu nhưng chiều tối ngồi 1 mình chẳng có ai để gọi. Khoảng trống đó tiền không lấp được, và những kẻ lừa đảo nhảy vào đúng chỗ đó.
Mà chúng bước vào bằng đúng cái cách lẽ ra con cái phải làm. Có những nghiên cứu ở Anh ghi nhận các cụ già cô đơn nhận tới 30 lá thư lừa đảo mỗi ngày và ngồi trả lời hết. Với 1 người không còn ai trò chuyện, việc hồi đáp bọn lừa đảo trở thành 1 công việc, 1 cái cớ để thức dậy mỗi sáng, 1 cảm giác mình vẫn còn được cần đến.
Trong phóng sự của VTV cũng vậy. 1 nhân viên môi giới đến nhà 1 cụ bà tới 5 lần, vào bếp nấu cơm, rửa bát, gọt hoa quả, xưng hô thân mật như con cháu trong nhà. Cụ quý đến mức muốn cho cô ta ở lại cùng. Sau này chính cô ta thừa nhận trên sóng: sau khi chốt được hợp đồng đầu tiên, quản lý dạy phải mua hoa quả mang sang để giữ mối. Tình cảm đó là giả, được dạy bài bản để lấy tiền. Nhưng với 1 người già ngày nào cũng thui thủi, cái giả ấy vẫn ấm hơn đứa con thật mà chẳng mấy khi có mặt.
II - VÌ SAO CÁC CỤ GIẤU CON?
Lời giải thích phổ biến nhất là vì xấu hổ, sợ bị con cái trách già rồi còn tham, còn dại. Nhưng ẩn sâu bên trong là gì?
Theo mình, các cụ giấu chuyện, phần nhiều, là để bảo vệ chúng ta.
Nghe có vẻ vô lý, vì người chịu thiệt rõ ràng là họ. Nhưng tâm lý học về tuổi già có 1 lý thuyết giải thích điều này, của giáo sư Laura Carstensen ở Đại học Stanford. Bà chỉ ra rằng khi con người cảm thấy quỹ thời gian còn lại của mình đang cạn dần, họ thay đổi thứ tự ưu tiên. Những mục tiêu xa xôi, những tính toán hơn thiệt thì họ bỏ lại phía sau. Cái được đặt lên hàng đầu là giữ gìn các mối quan hệ tình cảm và sự bình yên trong lòng. Với 1 người già, giữ cho con cái được yên ổn, giữ cho mình khỏi thành gánh nặng, nhiều khi quan trọng hơn cả việc tự cứu lấy tài sản của bản thân.
Thêm vào đó là 1 điều mà cả đời làm cha làm mẹ đã ăn vào máu: cái vai người che chở, người mạnh mẽ, người lo cho con chứ đâu để con lo. Cái trách nhiệm đó không bỏ được, kể cả khi đã già yếu, kể cả khi đã trót sai lầm. Cho nên khi gặp nạn, ý nghĩ đầu tiên của họ thường chẳng phải làm sao để mình được cứu, mà là đừng để con biết, kẻo nó lo, kẻo nó khổ, kẻo nó phải bỏ việc vì mình.
Tâm lý sợ thành gánh nặng này có cả nghiên cứu. 1 khảo sát trên những người trên 65 tuổi cho thấy họ ngại phiền con vì 3 lý do lặp đi lặp lại: không muốn làm rối thêm cuộc sống vốn đã bận rộn của con, thấy có lỗi vì sức khỏe mình suy yếu, và sợ con cái phải lo lắng quá nhiều. Ở các nước châu Á, nơi chữ hiếu được đề cao, chuyện này còn nặng hơn. Nhiều cụ già thà âm thầm chịu đựng còn hơn để con thấy mình yếu đuối, phụ thuộc.
Cụ bà được nhân viên môi giới lui tới chăm nom ở trên chính là 1 ví dụ. Đến lúc nhận ra mình bị lừa, điều giữ cụ im lặng lâu nhất là nỗi sợ làm con cái phải bận lòng, chứ đâu phải sự khờ dại. Ngay cả khi bị vắt đến kiệt quệ, bản năng của những người cha người mẹ ấy vẫn là quay ra che cho con. Họ giấu đâu phải vì ích kỷ. Họ giấu vì đến tận phút cuối vẫn đang làm cha làm mẹ.
Kẻ lừa đảo hiểu rõ điều này để siết chặt thêm. Câu “cô cứ giấu con cái đi, đây là chuyện riêng của mình” nghe mượt mà như 1 lời khuyên chân tình, nhưng nó đánh đúng vào cái lòng muốn chở che con của bố mẹ. Chính lòng thương con lại thành thứ giữ chân họ. Càng muốn bảo vệ con, bố mẹ càng giấu giếm, càng 1 mình lún sâu.
Vậy nên khi mọi chuyện vỡ lở và chúng ta buột miệng trách sao mẹ dại thế, sao bố không nói sớm, thì cần hiểu rằng câu trách ấy rơi đúng vào người đã chịu đựng 1 mình suốt thời gian dài, chỉ để chúng ta được yên. Lời trách móc đó đã vô ích, lại còn là 1 sự PHỤ BẠC. Nó còn nguy hiểm, vì chính nỗi xấu hổ khi bị mắng là dại, là tham làm nạn nhân càng câm lặng. Người ta thống kê được rằng trong các vụ lừa đảo kiểu này, chưa tới 5% nạn nhân dám lên tiếng khiếu nại. Hơn 95% còn lại ngồi gặm nhấm nỗi đau 1 mình. Mỗi lời chê bai chúng ta ném vào 1 nạn nhân, vô tình, là dọn đường cho kẻ lừa tiếp theo.
III - ĐỪNG ĐỂ MẤT BÒ MỚI LO LÀM CHUỒNG
Hãy để bố mẹ hiểu, bằng việc làm chứ không phải lời nói, rằng kể cho con nghe chẳng làm con phiền, chẳng làm con coi thường, chẳng biến họ thành gánh nặng. Điều đó không xây được bằng 1 cuộc gọi dặn dò cảnh giác lừa đảo, vì lời dặn ấy vẫn mang giọng răn dạy và chỉ càng làm bố mẹ thấy mình bị coi là lẩm cẩm. Nó xây bằng những lần lắng nghe không gắt gỏng, những lần hỏi han không vội vàng, những lần để bố mẹ thấy sự có mặt của họ trong đời mình vẫn là điều mình cần, chứ chẳng phải việc mình làm cho tròn bổn phận.
Các nghiên cứu cho thấy người già đón nhận THÔNG ĐIỆP TÍCH CỰC tốt hơn nhiều so với lời CẢNH BÁO DỌA NẠT. Nói với bố mẹ coi chừng bọn lừa đảo sẽ ít tác dụng hơn nhiều so với việc đều đặn gọi về hỏi hôm nay nhà mình ăn gì. Có mặt thường xuyên giữ bố mẹ an toàn hơn mọi lời dặn dò.
Nghĩ mà cay. Mất tiền đã đành, đằng này nó còn ám ảnh tới cuối đời, ăn không ngon, ngủ không yên, ngày nào cũng nghĩ ngợi dằn vặt, nhiều cụ héo hon rồi đổ bệnh vì giữ trong lòng lâu quá. Vậy mà tới lúc trắng tay rồi, cái họ cố giữ vẫn là để con cái được yên. Họ che chở chúng ta đến tận lúc ngã quỵ. Còn chúng ta, lúc họ cần giúp thì vắng, lúc họ ngã rồi thì mắng.