“Mẹ chị mất rồi em ạ. Vì tất cả những lời hứa hẹn của các em”.
Câu đó là của 1 người con gái, đáp lại 1 nhân viên môi giới vẫn đang ngọt nhạt gọi điện đòi mua lại hợp đồng kỳ nghỉ với giá cao. Anh ta gọi vào máy của người mẹ vừa khuất và còn luyên thuyên về chuyện chuyển nhượng trước khi cúp máy. Đó là 1 cảnh trong phóng sự của VTV “Bẫy 2: Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ”, loạt phóng sự từng phủ kín mạng xã hội, bóc trần 1 cỗ máy moi tiền nhắm thẳng vào những người già 70, 80 tuổi. Nghe thôi đã buồn thối ruột rồi.
I - 5 BƯỚC ĐỂ VẮT KIỆT 1 NGƯỜI GIÀ
Đây là 1 quy trình được công nghiệp hóa, có kịch bản, có cả 1 mạng lưới hàng chục công ty cùng làm, chứ chẳng phải trò lừa vặt vãnh. Hơn 200 nạn nhân đã tố cáo ít nhất 12 công ty với cùng 1 chiêu thức. Nó đi qua 5 bước.
Bước 1 là thả mồi. Tất cả bắt đầu bằng 1 món quà: kỳ nghỉ miễn phí, cặp vé máy bay, voucher tri ân. Nghe như lộc trời cho. Nhưng cái voucher ấy phần lớn không dùng được, đặt phòng thì luôn hết chỗ, vì nó đâu phải để các cụ đi nghỉ, nó chỉ để dụ các cụ tới 1 nơi là buổi hội thảo.
Bước 2 là bày sân khấu. Hội thảo tổ chức ở khách sạn sang, nhạc lớn, người ra vào tấp nập. Không gian này là 1 công cụ: cảnh sang trọng làm ông bà tin công ty lớn thế này chẳng lừa mình đâu, đám đông và tiếng nhạc làm đầu óc khó tỉnh táo. Mỗi lần có ai ký hợp đồng, cả phòng vỗ tay tung hô để ông bà nghĩ ai cũng mua thì chắc là tốt. Các cụ đâu biết nhiều người vỗ tay đó là người của công ty.
Bước 3 là đánh tráo. Ông bà đến vì tưởng mua 1 chỗ nghỉ dưỡng, nhưng tại bàn tư vấn thì câu chuyện đổi hướng: đây là 1 tài sản, sẽ tăng giá, bán lại lãi gấp đôi gấp 3. Sở hữu kỳ nghỉ chỉ là 1 dịch vụ du lịch. 1 dịch vụ du lịch thì không đẻ ra lãi, cũng như tấm vé xem phim đâu có tăng giá theo năm. Gắn vào nó 2 chữ đầu tư sinh lời là sai từ gốc. Trong phóng sự của VTV, 1 nhân viên sale nói thẳng vào máy quay luôn: “với dòng thẻ này nó chắc chắn sẽ tăng, tăng theo giá thị trường chứ không giảm.”
Bước 4 là khóa lại. Khi các ông các bà đã xiêu lòng thì họ không cho lấy 1 giây để nghĩ. 3, 4 nhân viên thay nhau vây quanh, tung chiêu ưu đãi chỉ có hôm nay, dúi bản hợp đồng dày mấy chục trang chữ li ti tới trước mặt, ký luôn, quẹt thẻ cọc luôn, ngay tại bàn. Chưa hết, chúng còn cố tình tách ông bà ra khỏi người thân, vì có người thân ngồi cạnh là dễ hỏng việc lắm. Ngồi mấy tiếng đồng hồ, bị dội bom thông tin tới mụ cả người, thì ký hay không đâu còn là lựa chọn nữa, nó giống 1 lối thoát hơn. Người ta ký cho xong, để được về. Mà cái gọi là tài sản vừa mua ấy phần lớn chẳng ra cái gì. Có cái dự án ở Hòa Bình, phóng viên dẫn nạn nhân tới tận nơi, té ra chỉ là đống đổ nát, sắt thép gỉ sét.
Bước 5 là bẫy chồng bẫy. Khi nạn nhân vỡ lẽ, ôm 1 đống hợp đồng vô giá trị, cuống cuồng muốn bán đi gỡ lại tí vốn, thì y như rằng lại có 1 môi giới khác gọi tới: bên em có khách Ấn Độ trả 856 triệu, có khách Anh trả hơn 1 tỷ, đang chờ mua lại hợp đồng của bác đấy. Trong phóng sự, có môi giới còn thản nhiên khoe khách đã đặt cọc rồi: “Hiện tại khách người ta cũng đã cọc bên con 1 tỷ 9. Về thời gian giải ngân chắc du di 1,2 ngày. Cũng không phải là vấn đề gì to tát cả.” Tức là chính lũ gây ra vết thương, giờ quay lại làm bác sĩ, bán thuốc chữa đúng cái vết thương nó vừa gây ra.
Có khi để gỡ được tiền, chúng còn xui khách sang tên cả sổ đỏ cho chúng: “Đó là để hợp thức hoá thì cô sẽ sang tên sổ đỏ cho bên con. Khi nào cô có tiền cô lấy lại, làm sao mất được.” Nói nhẹ tênh, mà là đẩy người ta tới chỗ mất sạch.
Họ moi đến mức nào? Có bà nói dối cả con cái để lấy sổ đỏ đi cắm, vay 750 triệu. Có cụ ông 87 tuổi mang bán chiếc nhẫn với sợi dây chuyền cưới, kỷ vật 52 năm. Có người thì ra đi trong uất ức, để lại nợ cho con cái trả.
II - SAO LẠI LÀ KỲ NGHỈ?
Sao bọn lừa không chọn chứng khoán, không chọn tiền ảo, không chọn forex, mà lại chọn đúng cái kỳ nghỉ để giăng bẫy người già? Vì kỳ nghỉ là 1 món mồi gần như hoàn hảo, nó đánh trúng những gì đẹp đẽ, hạnh phúc nhất trong lòng 1 người già, chứ đâu đánh vào lòng tham.
Thứ nhất, mua 1 kỳ nghỉ nghe chẳng dại chút nào. Bỏ tiền vào tiền ảo thì con cháu sẽ mắng là cờ bạc, là hám lợi. Nhưng bỏ tiền mua 1 chỗ nghỉ dưỡng thì sang trọng, đường hoàng, đáng tự hào: cả đời vất vả rồi, giờ tự thưởng cho mình 1 nơi để nghỉ, có gì sai? Cái vỏ tử tế đó làm ông bà chẳng thấy cần phải giấu giếm, cũng chẳng thấy cần hỏi ai. Cái bẫy tài chính được gói trong 1 ước muốn lương thiện.
Thứ hai, nó chạm đúng giấc mơ của tuổi già: vừa được nghỉ ngơi cho mình, vừa để lại 1 tài sản cho con cháu. Đó là 2 thứ 1 người già mong nhất lúc gần cuối đời, để khép lại 1 đời người cho trọn vẹn. Bọn lừa bán cho cụ cái cảm giác mình đã lo xong cho cả mình lẫn con cháu, cái dịch vụ chỉ là cái cớ.
Thứ ba, kỳ nghỉ là hình ảnh của sum vầy. Trong đầu cụ bà lúc đặt bút ký, thứ hiện lên đâu phải cái phòng khách sạn, mà là cảnh con cháu quây quần bên mình ở 1 resort nào đó, cả nhà lại đông đủ. Mà phần lớn các cụ thì đang cô đơn, con cái bận rộn, nhà thì vắng. Thứ chúng bán được giá nhất, rốt cuộc, là 1 liều thuốc cho nỗi cô đơn.
Mà nói cho cùng, phần lớn bố mẹ ta đều thèm được đi chơi, được cùng con cháu rong ruổi đâu đó. Chỉ là các cụ giấu cái thèm ấy đi. Nhìn con cháu xách vali lên đường, trong lòng cũng khát khao lắm nhưng rồi lại nghĩ mình già rồi, biển không tắm được, núi không leo nổi, đi chỉ tốn tiền của các con, thế là tặc lưỡi ở nhà cho đỡ tốn. Cái khao khát bị nén xuống ấy chính là khe hở. Bọn lừa không tạo ra ham muốn mới, chúng chỉ chìa ra 1 cái cớ để các cụ được phép gật đầu: đây đâu phải tiêu hoang, đây là tài sản, là đầu tư, là để dành cho con cháu cơ mà.
III - AI CŨNG LÀ 1 MẮT XÍCH CỦA CỖ MÁY
Những nhân viên gọi điện ấy là ác quỷ chăng? Phần lớn thì không. Họ thật sự không thấy mình đang làm điều ác. Họ không gọi việc mình làm là lừa, họ gọi là tư vấn. Họ không thấy mình phải chịu trách nhiệm, vì em chỉ làm theo kịch bản công ty. Họ cũng chẳng nhìn thấy hậu quả, vì quy trình được thiết kế để vừa chốt xong là chuyển sang khách khác, không ai ở lại chứng kiến cảnh mẹ con cãi nhau, nhà cửa tan nát.
Có bạn tư vấn bị quay lén, hỏi tới thì thú thật luôn: “Nói thật, bản thân em cũng chả hiểu đâu, hầu như các bản hợp đồng đều như thế mà.” Bán cái mà chính mình còn không hiểu là gì, vậy đó.
Đằng sau mấy bạn sale đó là cả 1 bộ máy biết thừa nó đang làm gì. Công ty hốt về hàng nghìn tỷ, cắt lại cho sale tới 17% mỗi hợp đồng, nên ai cũng lao vào chốt bằng được. Đến khi vỡ lở thì công ty phủi đít, đổ hết lỗi cho từng nhân viên, mấy bạn đó nghỉ việc rồi biến mất, còn công ty vẫn sạch sẽ như chưa có chuyện gì. Mà nhiều bạn sale cũng đáng thương theo kiểu của họ. Nhìn ảnh các bạn ấy đăng trên trang cá nhân thì thấy: sáng vest lên xe đi làm, tối vào phòng gym chụp ảnh, caption thì chốt 10 hợp đồng, ước hôm nào cũng trộm vía thế này. Chính họ cũng bị hút vào bằng đúng cái lối sống hào nhoáng mà công ty dạy họ phông bạt ra để dụ khách, vừa đi lừa người khác vừa là con mồi của 1 giấc mơ làm giàu nhanh. Mình không bênh vực họ. Có điều 1 cái máy lừa được dàn dựng khéo đến thế thì đâu cần tới kẻ đại gian đại ác, nó chỉ cần mấy người bình thường đang kẹt tiền, đang khát khao thành công, đưa cho họ cái kịch bản với khoản hoa hồng to tổ bố, thế là họ vụt luôn cả những người già tử tế.
IV - BIẾT RÕ LÀ LỪA, SAO KHÔNG AI BỎ TÙ ĐƯỢC CHÚNG?
Bọn này không cướp. Chúng làm cho nạn nhân tự nguyện đưa tiền, rồi biến chính sự tự nguyện đó thành tấm khiên.
Thứ nhất là cái vỏ hợp đồng dân sự. Mọi giao dịch đều có chữ ký, lăn tay, trông như thuận mua vừa bán. Muốn bỏ tù chúng tội lừa đảo thì công an phải chứng minh chúng có ý định chiếm đoạt ngay từ trước khi ký. Mà mọi lời hứa sinh lời, hứa mua lại giá cao đều là lời nói miệng của nhân viên, không ghi trong hợp đồng. Lời nói thì bay theo gió.
Thứ hai, hợp đồng cài sẵn điều khoản phủi tay: hạn chế quyền khiếu kiện của khách, miễn trừ cho công ty mọi cam kết miệng của nhân viên. Ra tòa, công ty chỉ việc giơ hợp đồng ra: chúng tôi đâu hứa gì trên giấy, đấy là nhân viên tự nói, mà nhân viên thì nghỉ việc từ đời nào rồi.
Thứ 3, chúng đánh tráo ngay trên tờ phiếu thu. Khi bày trò bán hộ hợp đồng, chúng không ghi phí môi giới, mà ghi thanh toán hợp đồng, mua thẻ hội viên. Cái dòng hội viên đó là có chủ đích, nghe chính nhân viên nói là biết: “Bây giờ phải có thoả thuận quyền hạn hội viên. Để mà làm một dòng lách thuế thì bắt buộc phải có một cái dòng hội viên rồi.” Để sau này khi bị kiện thì công ty chìa phiếu ra, nói như không: đây là khách tự nguyện mua 1 dịch vụ mới, chẳng liên quan gì lời hứa bán hộ. Cái bẫy được gài ngay ở con chữ trên tờ giấy, để biến chính việc nạn nhân làm thành bằng chứng chống lại họ. Vụ kiện ALMA ở Nha Trang là 1 ví dụ: dù được kiện tại Việt Nam, đa số nguyên đơn vẫn thua, tòa nói hợp đồng ký tự nguyện, ghi rõ là sở hữu kỳ nghỉ chứ không có chữ nào ghi là bất động sản, và việc khách không đọc kỹ là rủi ro của người ký.
V - THẾ GIỚI XỬ LÝ THẾ NÀO
Chuyện này đâu phải bệnh riêng của Việt Nam. Người Nhật, 1 xã hội già hóa, bị nạn lừa đảo người già hành cho tơi tả suốt 2 thập kỷ, có hẳn 1 bộ manga nổi tiếng tên Kurosagi (con diệc đen). Nhân vật chính là 1 kẻ lừa đảo chỉ chuyên đi lừa lại bọn lừa đảo, mỗi tập bóc trần 1 mánh có thật: lừa bất động sản, lừa đầu tư, lừa tâm linh nhắm vào người già cô đơn. Bộ truyện được coi như 1 cuốn bách khoa về lừa đảo, với 1 thông điệp xuyên suốt: nạn nhân sa bẫy đâu phải vì ngu, mà vì nhảy vào món hời trước mắt mà không kịp suy nghĩ. Thứ bị tấn công là lòng tham và nỗi sợ, 2 thứ ai cũng có.
Hiểu nó là 1 quy luật chứ chẳng phải chuyện riêng của ai, các nước khác đã dính đòn và tìm ra cách chữa. Có 3 thứ, mình tạm gọi là 3 vũ khí, đơn giản đến bất ngờ.
Vũ khí thứ nhất là thời gian được hủy hợp đồng vô điều kiện. Ở bang Florida của Mỹ, người mua timeshare có 10 ngày để đổi ý, trả hợp đồng, lấy lại tiền, không cần lý do, và quyền này không thể bị tước bỏ bằng bất kỳ điều khoản nào. Toàn Liên minh châu Âu và nước Anh cho 14 ngày.
Vũ khí thứ 2, cũng là đòn giết chết mô hình lừa đảo: trong suốt thời gian đó, công ty không được thu của khách dù 1 đồng. Không đặt cọc, không giữ chỗ, không gì hết. Ở Anh, thu tiền trong thời gian này là bị xử hình sự luôn. Cả nghề bán timeshare sống nhờ việc chốt tại chỗ bằng 1 khoản cọc nhỏ để trói khách. Cấm thu tiền trong 2 tuần là rút xương sống của trò ép ký. Khách về nhà, đầu óc tỉnh lại, có thể hỏi con cháu, và phần lớn sẽ không quay lại.
Vũ khí thứ 3 là cấm tiếp thị timeshare như 1 khoản đầu tư sinh lời. Đúng cái câu tài sản tăng giá, lãi gấp 3 mà sale ở ta nói ra rả thì ở châu Âu là phạm luật.
Khi đã lỡ dính thì tòa án các nước đứng về phía dân. Ở Tây Ban Nha, nơi rất nhiều người châu Âu mua timeshare, tòa án tối cao đã tuyên vô hiệu hàng loạt hợp đồng cài điều khoản vô thời hạn hoặc thu tiền trong thời gian được phép hủy, buộc doanh nghiệp hoàn lại tiền kèm trả gấp đôi khoản đặt cọc. 1 phụ nữ Na Uy thắng kiện tập đoàn Anfi, được hoàn hơn 40 nghìn euro. Còn ở Mỹ, ngay cả cái dịch vụ giúp bạn thoát khỏi timeshare cũng có thể là 1 cái bẫy chồng bẫy y hệt: đầu năm 2026, 1 tòa liên bang buộc kẻ cầm đầu đường dây thoát timeshare, lừa hơn 11 nghìn người, phải nộp hơn 140 triệu đô la. Bẫy chồng bẫy, hóa ra, là quy luật ở khắp nơi.
Người Nhật còn đi xa hơn, bảo vệ người già ngay từ trước khi tiền kịp rời tài khoản: ngân hàng giới hạn số tiền người cao tuổi được rút hay chuyển mỗi ngày, chính quyền khuyến khích mỗi gia đình đặt 1 mật khẩu riêng để xác minh khi có cuộc gọi lạ, nhân viên ngân hàng và cửa hàng tiện lợi được huấn luyện để dừng tay 1 cụ già đang vội vã rút tiền lớn hay mua thẻ trả trước bất thường.
Còn chúng ta thì sao? Việt Nam cũng đã thay đổi nhiều. Mấy năm nay công an liên tục vào cuộc, báo đài cảnh báo dồn dập. Ngân hàng đã bắt buộc xác thực khuôn mặt khi chuyển khoản số tiền lớn, để 1 người không thể âm thầm chuyển cả đống tiền cho kẻ lạ chỉ bằng vài cú bấm. Đã có rất nhiều vụ cảm động: nhân viên ngân hàng cùng công an khu vực kịp thời giữ tay 1 cụ già đang cuống cuồng ra rút tiền tiết kiệm để nộp cho bọn lừa đảo, ngồi xuống gọi điện xác minh, phân tích cho cụ hiểu, cứu được cả gia tài ngay phút chót.
Nhưng đó mới là chặn ở khâu cuối, khi tiền đã sắp rời tài khoản. Cái ta còn thiếu nằm ở khâu đầu, đúng 3 vũ khí kia: thời gian được hủy hợp đồng, lệnh cấm thu tiền ngay tại chỗ, và lệnh cấm gọi 1 dịch vụ du lịch là khoản đầu tư sinh lời. Hợp đồng ở ta vẫn thu trọn vài trăm triệu đến vài tỷ ngay tại bàn, trước khi người mua kịp tỉnh táo. Chúng ta đã tiến bộ hơn rất nhiều, nhưng vẫn cần thêm những quy định khóa mõm cái bẫy ngay từ trong trứng, để người già không phải rơi vào cảnh cần ai đó giữ tay mình ở quầy ngân hàng.
VI - CHÍNH CHÚNG TA
Xem những phóng sự này, phản xạ của rất nhiều người là để lại 1 bình luận vài câu chê: tham thì thâm, già rồi còn ham, ngu thì chết. Những câu ấy phần lớn đâu phải do người độc ác viết ra, toàn người tử tế, đang ăn cơm hay lướt Facebook, TikTok.
Cụ ông bán nhẫn cưới 52 năm để nộp phí giải ngân, cụ tham hay cụ đang chết đuối và vớ lấy sợi dây? Gọi 1 người chết đuối là tham vì họ vớ lấy bất cứ thứ gì nổi trên mặt nước, câu ấy nói về người đứng nhìn nhiều hơn là về nạn nhân.
Đừng tưởng cứ tỉnh táo là thoát, vì nó có đánh vào chuyện khôn dại của ai đâu. Nó nhắm vào lúc người ta cô đơn, lúc người ta sợ mất tiền, lúc người ta thèm 1 chỗ dựa. Như bộ truyện của người Nhật nói từ 20 năm trước, nó nhắm vào lòng tham và nỗi sợ, 2 thứ ai cũng có. Người tiếp theo ngồi vào chiếc ghế đó, vỗ tay đen đét, móc nốt đồng xu cuối cùng, rất có thể là bố mẹ ta. Hoặc 1 ngày nào đó khi ta đã già và cô đơn, là chính ta.
Bố mẹ ta cũng như ta thôi, cũng muốn được quây quần, được con cháu để ý tới. Cái các cụ thật sự thèm chưa bao giờ là cái resort 5 sao hay tờ hợp đồng trọn đời, mà là có con cháu ngồi bên, hỏi han đôi câu, thi thoảng cả nhà đi với nhau 1 bữa. Bọn lừa kiếm ăn được chính vì chúng bán đúng cái khao khát đó, dưới dạng hàng giả. Vậy nên cách giữ bố mẹ an toàn nhất nhiều khi chẳng phải 1 lời cảnh báo, mà chỉ là mình ở bên các cụ nhiều hơn, gọi về thường hơn, tâm sự nhiều hơn, trước khi có kẻ kịp lấp vào chỗ trống đó bằng những thứ giả tạo.