Xem phóng sự Bẫy 2 của VTV, có số tiền 20 tỷ, có cảnh dự án ma, đống đổ nát ở Hòa Bình, nhưng cảnh mình nhớ nhất là lúc cụ bà ngồi 1 mình trong phòng, kể lại lần đầu nhân viên gọi tới hỏi thăm. Cụ kể giọng vẫn còn vui, vẫn cười, vì đó là cuộc gọi đầu tiên trong nhiều tháng có người hỏi cụ ăn cơm chưa, ngủ có ngon không, con cháu có hay về thăm không.
Cụ bị lừa đâu phải vì tham. Cụ bị lừa vì lần đầu sau nhiều năm có người ngồi nghe cụ nói. Bọn nó chẳng cần người già tham mới lừa được, người già cô đơn là đủ. Mà người già cô đơn vì ai?
Cụ bà này là 1 trong hơn 200 nạn nhân đã tố cáo 12 công ty. Có bà cụ 70 tuổi mất gần 20 tỷ, bà cụ 84 tuổi mất 14 tỷ, 1 người phụ nữ đã chết trong uất ức, để lại 15 tỷ hợp đồng cho con. Vậy mà tới lúc phóng sự lên sóng, chưa 1 đứa nào phải ra tòa.
Vì sao vậy?
I - VÌ SAO CỖ MÁY NÀY GIỎI ĐẾN THẾ
Trước khi nói cái khó của xã hội, phải nói cái giỏi của bọn lừa này đã. Bọn nó bán giỏi chẳng nhờ hên xui. Để ý sẽ thấy 1 buổi hội thảo timeshare gần như là 1 phòng thí nghiệm tâm lý học hoàn chỉnh, bày ra để khai thác đến kiệt những cái tật của bộ não chúng ta.
Năm 1984, 1 giáo sư tâm lý ở Mỹ tên Robert Cialdini viết cuốn Influence. Ông liệt kê 6 nguyên tắc khiến người ta nói CÓ trong khi đáng ra phải nói KHÔNG. Hồi đó nó là sách tâm lý, bây giờ nó thành cẩm nang bán hàng của gần như mọi tập đoàn lớn, nhất là đa cấp. 1 buổi hội thảo timeshare dùng đủ cả 6:
-
Có đi có lại. Voucher miễn phí, quà bốc thăm, mời ăn, để người ta thấy mình mắc nợ. Ngồi nghe cho hết là 1 cách trả nợ.
-
Cam kết, nhất quán. Bắt ký từng cái nhỏ trước: đăng ký dự, điền form, đi xem phòng mẫu. Đã bước qua nhiều bước nhỏ rồi thì lúc đặt bút ký hợp đồng, não thấy đây chỉ là bước tiếp theo chứ chẳng phải quyết định lớn.
-
Bằng chứng xã hội. Cả phòng nô nức vỗ tay mỗi khi có người ký. Bộ trưởng X cũng là khách bên em. Đám đông cộng với người có uy tín là cơn sóng thần tâm lý, sợ bỏ lỡ thôi rồi.
-
Uy quyền. Khách sạn 5 sao, vest đứng đắn, bằng cấp treo tường, tên tỷ phú Israel làm chủ.
-
Thiện cảm. Sale ngồi hàng giờ nghe ông bà kể chuyện gia đình, hỏi cháu mấy tuổi, khen áo đẹp. Người già cô đơn nhiều năm, bỗng có đứa trẻ chăm chú lắng nghe, mất luôn cảnh giác.
-
Khan hiếm. Ưu đãi chỉ hôm nay, còn 3 suất. Đúng cái tâm lý sợ bỏ lỡ mà bọn trẻ hay bị, người già cũng dính như thường.
Ông Cialdini viết cuốn đó để cảnh báo. Bọn lừa đảo đọc xong thì dùng nó làm sách giáo khoa. 6 thứ ấy là cách bộ não loài người tiến hóa hàng triệu năm để quyết định cho nhanh trong đời sống xã hội, vốn có ích cho con người. Khi cả 6 bị bật cùng lúc trong 1 căn phòng sắp đặt sẵn, 1 ông già 80 tuổi ngồi giữa 4 sale chuyên nghiệp thì làm gì có cửa.
Vậy vì sao nhân viên sale làm được? Vì sao 1 cậu 23 tuổi, cũng có mẹ có bà ở quê, lại nhìn 1 cụ ông 87 tuổi bán nhẫn cưới mà không chớp mắt?
Cái này cũng có lời giải từ tâm lý học. Năm 1996, ông Albert Bandura, giáo sư tâm lý ở Stanford, công bố nghiên cứu Mechanisms of Moral Disengagement, tạm dịch là Cơ chế tự tháo gỡ đạo đức. Theo ông, người bình thường gây hại lớn cho người khác mà không thấy cắn rứt là vì họ có sẵn mấy cơ chế tự tha thứ, chạy tự động, chứ họ chẳng phải quái vật gì. Có 4 cơ chế đáng nói.
Đầu tiên là biện minh đạo đức: em đang giúp các bác đầu tư thông minh, em đang tạo cơ hội nghỉ dưỡng tuổi già. Việc xấu được mặc cái áo phục vụ người khác.
Thứ 2 là đặt cho nó 1 cái tên mĩ miều hơn. Họ chẳng bao giờ nói là lừa, họ nói là tư vấn, là chăm sóc khách hàng, là hỗ trợ tài chính. Đổi tên xong, cảm giác về đúng sai cũng đổi theo.
Thứ 3 là đẩy trách nhiệm: “em chỉ làm theo kịch bản công ty đào tạo, quy trình bên em là vậy”. Khi quyết định là của tập thể, mỗi người thấy mình chỉ là 1 mắt xích, mà mắt xích thì có lỗi gì, lỗi là ở cái hệ thống. Bandura coi đây là cơ chế nguy hiểm nhất, vì nó cho phép bộ máy chia nhỏ tội ác ra đến mức chẳng mắt xích nào thấy mình là thủ phạm.
Cuối cùng, đòn hiểm nhất là phủi đít, đổ lỗi cho nạn nhân: “mấy bà già này tham mới chết. Có ai bắt họ ký đâu, họ tự ký mà”. Khi nạn nhân bị nhìn như kẻ tự chuốc lấy hậu quả, thì gây hại cho họ cũng chẳng còn bị coi là gây hại nữa.
Thành ra trong các clip bị quay lén, sale có thể vừa nói câu vô lương tâm vừa cười rất tự nhiên. Họ không diễn đâu. Trong đầu họ, họ đang làm 1 công việc, có thưởng, có hoa hồng 17% mỗi hợp đồng, có quản lý chấm điểm, còn khách hàng là đối tượng cần chốt. Cả công ty được dạy gọi khách là leads, là target, là tiềm năng. Gọi mãi thành quen, chẳng còn thấy người nữa.
À còn chuyện vì sao họ khoe giàu trên Facebook, TikTok. Vest, gym, xe sang, caption chốt 10 hợp đồng, ước hôm nào cũng trộm vía thế này.
Chuyện này có 1 nhà kinh tế tên Thorstein Veblen giải thích từ năm 1899 trong cuốn Lý thuyết về giai cấp nhàn rỗi. Ông viết về tiêu dùng phô trương: người ta chi tiền cho hàng xa xỉ đâu phải vì giá trị sử dụng, mà để khoe địa vị. Áp vào đám sale này thì khoe lối sống vừa để bán hàng (chứng minh nghề này giàu để câu khách và câu người vào nghề), vừa để tự thuyết phục mình là người thành đạt, chứ chẳng phải đứa đang hút máu người già. Khoe để người khác tin, mà chủ yếu là để chính mình tin.
Cỗ máy này không chạy nhờ vài thằng độc ác. Nó chạy nhờ tâm lý loài người bị bọn nó hiểu quá rõ, cộng với hoa hồng đủ to để bịt mõm mọi câu hỏi đạo đức.
II - VÌ SAO LUẬT VẪN BẤT LỰC
Cả 1 hệ thống dàn dựng đến mức đó, sao tòa với công an chưa bóp chết được?
Công tâm mà nói thì công an với tòa đều đang cố gắng, đã có vụ người dân thắng được 1 phần. Trong hợp đồng ALMA có 1 điều khoản kinh dị: nếu khách hàng kiện, vụ kiện phải xử ở Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore. Đi Singapore kiện 1 vụ 300 triệu thì tốn 2 tỷ phí luật sư, ai dám. Án lệ số 42 năm 2021 do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao thông qua đã phá điều đó: tòa Việt Nam được quyền xử. Đây là chiến thắng có ý nghĩa thật, vì trước đó cả ngàn người đã tự rút đơn.
Trớ trêu là chính cái bản án tạo ra Án lệ 42 đó lại là bản án mà nguyên đơn THUA. Tòa thụ lý, rồi bác yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu, bác yêu cầu hoàn lại 300 triệu tiền cọc, lại bắt nguyên đơn nộp 15 triệu án phí. Lý do tòa đưa ra: hợp đồng ký tự nguyện, không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội. Hợp đồng ghi sở hữu kỳ nghỉ, không có chữ nào ghi bất động sản. Khách không đọc kỹ là rủi ro của người ký.
Theo báo Tuổi Trẻ, ít nhất 9 nguyên đơn khác bị Tòa án nhân dân Thành phố Nha Trang bác đơn. Tóm gọn là thắng ở thẩm quyền, thua về nội dung. Tòa cho phép bạn được kiện, rồi tuyên bạn thua.
Còn hình sự thì sao? Điều 174 Bộ luật Hình sự về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản đòi 3 yếu tố: thủ đoạn gian dối, ý định chiếm đoạt CÓ TỪ TRƯỚC khi ký, nạn nhân tự nguyện giao tài sản DO bị lừa dối. Cái khó nằm ở ý định chiếm đoạt từ đầu. Doanh nghiệp lập luận: chúng tôi có resort thật ở Cam Lâm, có dịch vụ thật, có hợp đồng thật, sao nói chúng tôi định chiếm đoạt từ đầu được, đây chỉ là tranh chấp dân sự về chất lượng và kỳ vọng. Còn gian dối ở đâu? Trên giấy không có chữ nào hứa lãi, hứa mua lại. Tất cả chỉ là lời nhân viên nói mồm, mà nhân viên thì nghỉ việc từ lâu rồi. Công ty chìa hợp đồng ra: chúng tôi đâu lừa gì?
Lập luận này nghe ức thật, nhưng đúng theo logic pháp luật hiện hành. Không khởi tố hình sự được thì chỉ còn cửa hành chính. Mà phạt hành chính thì thế này: Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia ra Quyết định 300 năm 2022 phạt ALMA vì cỡ chữ hợp đồng nhỏ hơn quy định và cung cấp thông tin không đầy đủ. ALMA nộp phạt ngày 5/1/2023, sửa cỡ chữ. Tới tháng 2/2025 tái phạm, bị phạt tiếp theo Quyết định 17/QĐ-XPVPHC ngày 18/2/2025. Holidays Việt Nam bị phạt 105 triệu hồi tháng 6/2024. Mấy con số phạt vài chục đến vài trăm triệu, đứng cạnh thiệt hại của nạn nhân từ vài tỷ đến vài chục tỷ, thì khác gì muối bỏ bể.
Tòa hay Ủy ban cũng chẳng ác hay không hiểu chuyện, họ làm đúng luật. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024) đã có nhiều bước tiến: lần đầu xếp người cao tuổi vào nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương, kiểm soát chặt hợp đồng mẫu, có thủ tục rút gọn cho vụ dưới 100 triệu. Nhưng vẫn thiếu cái quan trọng nhất là thời gian cân nhắc bắt buộc (cooling off period) và lệnh cấm thu tiền trong thời gian đó.
III - 14 NGÀY ĐÃ GIẾT TIMESHARE LỪA ĐẢO Ở CHÂU ÂU NHƯ THẾ NÀO
EU có Chỉ thị 2008/122/EC. Nó nói thế này: người dân ký hợp đồng kỳ nghỉ xong, có 14 ngày để đổi ý, chẳng cần lý do gì sất. Trong 14 ngày đó, doanh nghiệp không được thu của khách dù 1 cắc tiền cọc. Cùng chỉ thị này có 1 câu khác: cấm tiếp thị timeshare như 1 khoản đầu tư sinh lời. Đúng cái mánh tài sản tăng giá, lãi gấp 3 mà sale ở ta nói ra rả, ở châu Âu là phạm luật.
14 ngày ấy nghe như 1 quy định kỹ thuật, kỳ thực nó nói 1 điều lớn hơn nhiều. Trong cuộc giao dịch giữa 1 người già và 1 doanh nghiệp có cả đội luật sư soạn hợp đồng, cái gọi là ý chí tự do lúc đặt bút ký là 1 trò bịp. Phải có 1 khoảng chờ để người ta nghĩ cho kỹ, phải có quyền đổi ý, phải thừa nhận rằng con người có thể bị thao túng, ngay cả khi tỉnh táo, ngay cả khi tự tay ký.
Quy định này không tự rơi xuống. Châu Âu mất mấy chục năm mới có nó, mấy chục năm báo chí viết, người dân kiện, hội bảo vệ người tiêu dùng đẩy đơn. Đến lúc Nghị viện không thể giả vờ không thấy nữa thì luật mới ra đời.
Ở ta, luật cũng đang đi theo hướng đó. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 như đã nói ở trên là 1 bước tiến thật sự. Sau Bẫy 2, sau hàng trăm lá đơn của nạn nhân, đây là lúc luật cần đi nốt 1 đoạn nữa, để bảo vệ người già, người tiêu dùng yếu thế kỹ hơn, kín hơn, để 1 cụ ông 87 tuổi không phải bán chiếc nhẫn cưới 52 năm chỉ vì 1 cuộc điện thoại.
IV - CUỘC GỌI CUỐI CÙNG
Trong tập 2 của phóng sự có 1 cảnh thế này. Cô con gái về Việt Nam lo hậu sự cho mẹ. Mẹ vừa mất, máy của mẹ vẫn để đó. Bỗng nhân viên môi giới gọi tới, vẫn cái giọng ngọt nhạt, vẫn nói khách Ấn Độ đặt cọc 1 tỷ 9, giải ngân 1, 2 ngày là xong. Cô con gái nhấc máy: “Mẹ chị mất rồi em ạ. Vì tất cả những lời hứa hẹn của các em”.
Cụ bà ở đầu bài và bà cụ này là 2 người khác nhau, nhưng cùng 1 kịch bản. Cuộc gọi đầu tiên hỏi cụ ăn cơm chưa, cuộc gọi cuối cùng đòi chuyển nhượng 1 tỷ 9. Quãng giữa là vài năm, vài chục hợp đồng, vài tỷ và 1 cái chết không ai cứu được.
Có bao nhiêu cụ đang ở đâu đó trong cái quãng giữa ấy, đang vui vì có người gọi tới hỏi thăm, chưa biết quãng đường còn lại dẫn tới đâu?
Bố mẹ ta vẫn ở đó, vẫn cô đơn, vẫn chờ điện thoại của ta hoặc của 1 người lạ. Ai gọi trước, người đó được nghe.