Tháng 10/2026, lướt Facebook đâu đâu cũng thấy tấm ảnh chụp bảng giá khóa học của 1 ông thầy dạy làm giàu. “Tổng giá trị” 1 tỷ 488 triệu, “giá ưu đãi hôm nay” còn 300 triệu, tức là học viên “tiết kiệm” được hơn 1 tỷ. Trong bảng có cả dòng “hệ thống tài liệu mật”, giá 100 triệu. Ô! Mật mà lại đem bán cho cả hội trường?
Người vào chửi rất đông, chửi thầy có, chửi người đi học cũng nhiều. Còn những người tối nào cũng xem clip thầy đứng trên sân khấu nói nghèo là do tư duy, xem xong thấy trong người bừng bừng, thì không vào chửi. Có người học 2, 3 khóa rồi, vẫn chưa giàu, mà không trách thầy, lại còn dành dụm tiền để học khóa tiếp theo.
Mua cái máy giặt về mà máy không giặt được thì ai cũng ra cửa hàng đòi đổi máy. Sao mua khóa học làm giàu về mà không giàu, người ta lại không đòi trả lại tiền?
Các ông thầy dạy làm giàu rất hay dẫn cuốn Nghĩ giàu và làm giàu của Napoleon Hill, in lần đầu năm 1937. Thế thì cứ đọc cuốn ấy trước đã.
I - ÔNG THẦY GIÀU BÍ ẨN
Ngay lời tác giả, Hill kể mọi chuyện bắt đầu khi ông “vua thép” Andrew Carnegie, người giàu nhất nước Mỹ thời ấy, “kể cho tôi nghe về những bí quyết thành công của ông” [1]. Rồi Carnegie hỏi chàng trai trẻ có sẵn lòng bỏ ra 20 năm đi tìm hiểu những người thành đạt nhất nước Mỹ, đúc kết bí quyết ấy lại để truyền cho đời không. Hill nhận lời, vậy là có cuốn sách.
Có điều, ông viết tiếp: “bí quyết mà tôi đề cập trên đây sẽ được nhắc đến hơn một trăm lần trong cuốn sách. Nhưng tôi sẽ không đặt cho nó một tên gọi cụ thể”. Ông còn dặn, chỉ những ai “thật sự sẵn sàng và quyết tâm tìm kiếm” thì mới lĩnh hội được hết ý nghĩa của nó [1].
Nghĩa là đọc xong mà không thấy bí quyết đâu thì là tại mình chưa đủ sẵn sàng, sách chẳng có lỗi gì. Mà 1 bí quyết không có tên thì ai kiểm tra được?
Thế còn chuyện Hill gặp Carnegie thì sao? Năm 2016, nhà báo Mỹ Matt Novak lục lại báo cũ, hồ sơ tòa án để viết lại cuộc đời Hill. Ông hỏi David Nasaw, người viết tiểu sử Carnegie, thì Nasaw bảo ông “không tìm thấy bất cứ bằng chứng nào cho thấy Carnegie và Hill từng gặp nhau”. Mà Hill chỉ bắt đầu kể chuyện gặp Carnegie sau khi Carnegie đã mất (năm 1919) [2]. Người trong cuộc mất rồi thì còn ai đứng ra cãi được nữa.
Năm 1908, cái năm Hill bảo là được Carnegie giao việc, thì theo Novak, ông đang làm chủ 1 công ty gỗ ở bang Alabama. Ông mua chịu gỗ của các nhà cung cấp, không trả tiền, rồi đem bán rẻ để lấy tiền mặt. Tháng 9 năm ấy ông bỏ văn phòng mà trốn đi, chủ nợ trong giới buôn gỗ đi tìm ông khắp nơi. Cuối năm 1908, ông dạt tới thủ đô Washington, bắt đầu tự giới thiệu mình bằng tên đệm là Napoleon, thay cho tên thật là Oliver [2]. Thì ra đúng cái năm “được Carnegie giao việc”, ông vừa trốn nợ vừa đổi tên!
Sau đó ông mở 1 trường dạy về ô tô, rồi 1 trường tư không được công nhận ở Chicago. Năm 1918 ông bị bang Illinois phát lệnh bắt vì vi phạm luật về chứng khoán, năm 1919 bị Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ buộc tội quảng cáo gian dối. Mãi tới năm 1929 Hill mới có tiền thật, mỗi tháng chừng 2.500 đô, là tiền bản quyền bộ sách Luật thành công của ông. Có tiền rồi, ông mua ngay 1 chiếc Rolls-Royce [2].
Nói trắng ra, Hill thử đủ nghề, nghề nào cũng đổ bể, chỉ giàu được ở đúng 1 nghề là dạy người khác làm giàu.
Robert Kiyosaki, tác giả Cha giàu cha nghèo, cũng có 1 ông thầy giàu bí ẩn. Cả bộ sách xoay quanh những bài học của “người cha giàu”, mà đến nay ông chưa bao giờ cho biết người ấy là ai. John T. Reed, 1 người viết sách bất động sản ở Mỹ, bảo ông ngờ rằng “chưa từng có ông Cha giàu nào cả”, Kiyosaki bịa ra hết. Reed còn dẫn lời 1 độc giả, rằng ở trang bản quyền 1 cuốn sau của Kiyosaki có dòng chữ nhỏ ghi 1 số sự kiện trong sách “đã được hư cấu” [3].
Hill có Carnegie, Kiyosaki có ông Cha giàu, chuyện nào cũng na ná chuyện nào: 1 người giàu bí ẩn, không ai kiểm chứng được, truyền bí quyết cho 1 người trẻ, rồi người trẻ ấy đem bí quyết đi bán. Sang tới ta thì thành “hệ thống tài liệu mật” 100 triệu, “12 buổi tư vấn 1:1” 300 triệu.
Vì sao chuyện kiểu ấy bán chạy thế? Theo mình, vì tin rằng giàu là nhờ 1 bí mật thì người nghèo mới còn hy vọng. Thiếu vốn, thiếu quan hệ, thiếu may mắn thì có tiền cũng chẳng mua được. Còn thiếu 1 bí mật thì mua được, chỉ cần đóng tiền là xong.
II - CẤM ĐỔ LỖI, KỂ CẢ CHO THẦY
Cuốn Bí mật tư duy triệu phú của T. Harv Eker, 1 ông thầy dạy làm giàu người Canada, có hẳn 1 mục nói về “nạn nhân”. Eker viết: “Người giàu tin: Tôi tạo ra cuộc đời tôi. Người nghèo tin: Cuộc sống toàn những điều bất ngờ xảy đến với tôi” [4].
Rồi ông kể những thứ mà “nạn nhân” hay đổ lỗi, nào là “nền kinh tế”, “chính phủ”, “thị trường chứng khoán”, “những người môi giới”, cả “người đứng trên hay dưới mạng lưới của họ” (tức là dân đa cấp). Ông bày cho người đọc 1 bài tập: mỗi lần thấy mình đổ lỗi, biện minh hay than thở, “hãy chĩa ngón tay trỏ lên cổ như một động tác nhắc nhở bản thân rằng bạn đang cắt cổ họng tài chính của mình”. Hết mục, ông dặn người đọc đặt tay lên ngực mà nói: “Tôi tạo ra mức độ thành công tài chính của mình” [4].
Thì đấy! Đã cấm đổ lỗi cho chính phủ, cho thị trường, cho người môi giới, thì người học cũng chẳng được đổ lỗi cho thầy. Học xong không giàu mà trách thầy thì là đang tự “cắt cổ họng tài chính” của mình. Thế nên họ chỉ còn đúng 1 việc, là trách mình chưa đủ cố gắng, rồi đăng ký học khóa tiếp theo. Thầy chẳng phải bào chữa gì, người học tự bào chữa thay cho thầy.
Steve Salerno từng làm biên tập sách tự lực (self-help) cho 1 nhà xuất bản lớn ở Mỹ. Ông kể khảo sát thị trường của nhà xuất bản cho thấy, khách dễ mua 1 cuốn sách về chủ đề nào đó nhất lại là “người đã mua 1 cuốn tương tự trong vòng 18 tháng trước”. Ông bình luận: “nếu thứ chúng tôi bán mà có tác dụng, thì đời người mua phải khá lên chứ” [5]. Khách quen của nghề này lại chính là những người đã mua mà chưa khá lên. Thảo nào nghề này sống khỏe!
Còn luật “lỗi ở anh” có áp cho thầy không? Trong Cha giàu cha nghèo, người cha giàu dạy: “phá sản chỉ là tạm thời nhưng nghèo thì vĩnh viễn” [6]. Năm 2012, công ty Rich Global của Kiyosaki thua kiện, bị tòa buộc trả gần 24 triệu đô cho đơn vị từng tổ chức các buổi diễn thuyết cho ông, thế là nộp đơn phá sản [7]. Ông vẫn viết sách, vẫn đi diễn thuyết như thường. Với thầy thì phá sản đúng là chỉ tạm thời thật!
III - RỐT CUỘC NGƯỜI TA MUA CÁI GÌ
Năm 2016, trong vụ kiện trường Trump University (trường dạy đầu tư bất động sản mang tên ông Donald Trump), tòa án Mỹ cho công bố bộ tài liệu hướng dẫn nhân viên bán khóa học. Khóa 3 ngày giá 1.495 đô, dùng làm bàn đạp để bán gói “Trump Elite” giá tới 34.995 đô 1 năm.
Tài liệu viết thẳng: “bạn không bán sản phẩm, lợi ích hay giải pháp, bạn bán cảm xúc”. Rồi: “động lực mà họ cảm nhận được có thể tắt rất nhanh khi họ quay về với đời thường. Việc của chúng ta là nhen lại động lực ấy”. Còn với người đã tiêu hết hạn mức thẻ tín dụng thì: “tiền không bao giờ là lý do để không ghi danh… nếu họ thật sự tin bạn và sản phẩm của bạn, họ sẽ tìm ra tiền” [8]. Phải nói là dân chuyên nghiệp, viết chẳng vòng vo tí nào!
Cái cảm giác bừng bừng ấy thì có gì sai? Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen từng theo dõi 83 sinh viên sắp ra trường ở Munich (Đức), hỏi xem họ hay mơ tưởng về chuyện tìm việc ra sao, mơ đẹp nhiều hay mơ thấy khó khăn nhiều. 2 năm sau, bà hỏi lại tình hình những người còn liên lạc được. Kết quả, người càng hay mơ đẹp thì nhận được càng ít lời mời làm việc, lương càng thấp [9].
Bà cho rằng, mơ thấy mình dễ dàng đạt được thì người ta bớt cố gắng ngoài đời thật. Người đi học làm giàu mua về đúng giấc mơ ấy sau mỗi buổi học. Giấc mơ nguội đi nhanh lắm, rồi lại phải đi mua buổi khác để nhen lại, đúng như tài liệu của Trump University dặn nhân viên.
Ở ta cũng vậy. Năm 2018, VTV24 kể chuyện T.H, 25 tuổi, mới ra trường, lương 5 triệu 1 tháng. Cô đi 1 khóa chia sẻ kinh nghiệm làm giàu miễn phí, rồi lần lượt đăng ký các khóa “chuyên sâu” 12,98 triệu, 16,98 triệu, 22,98 triệu, rồi tới những khóa 69,98 triệu, 108,98 triệu. 2 tháng sau, cô đã bỏ ra gần 300 triệu [10]. Từ 0 đồng lên gần 300 triệu, chỉ mất có 2 tháng.
Còn 1 công ty niêm yết trên sàn chứng khoán, chuyên bán khóa học dạy làm giàu, cựu chủ tịch là 1 diễn giả dạy làm giàu nổi tiếng. Năm 2026 công ty gần như thôi bán khóa học, thế là 9 tháng đầu năm doanh thu chỉ còn khoảng 1,6 tỷ, so với hơn 11,1 tỷ cùng kỳ năm trước. Công ty vẫn có lãi, mà lãi là nhờ đầu tư chứng khoán [11]. Hóa ra công ty dạy làm giàu muốn có lãi cũng phải đi đầu tư như ai!
Ngay trong lời tác giả của Nghĩ giàu và làm giàu, Hill viết rằng bí quyết Carnegie “không phải là thứ cho không, nhưng cũng không phải là thứ có thể mua bán bằng tiền” [1].
Gần 90 năm sau, nó được rao giá 1 tỷ 488 triệu, giảm còn 300 triệu…
Nguồn:
[1] - Nghĩ giàu và làm giàu - Napoleon Hill, bản dịch tiếng Việt, Lời tác giả. [2] - The Untold Story of Napoleon Hill, the Greatest Self-Help Scammer of All Time - Matt Novak, Gizmodo, ngày 6 tháng 12 năm 2016. [3] - John T. Reed’s analysis of Robert T. Kiyosaki’s book Rich Dad, Poor Dad - John T. Reed, trang johntreed.com. [4] - Bí mật tư duy triệu phú - T. Harv Eker, bản dịch tiếng Việt, mục Tư duy triệu phú số 1. [5] - SHAM Scam - Michael Shermer, Scientific American, tháng 5 năm 2006 (dẫn sách SHAM của Steve Salerno). [6] - Cha giàu cha nghèo - Robert Kiyosaki, Sharon Lechter, bản dịch tiếng Việt, chương 1. [7] - Rich Dad, Poor Dad author files for bankruptcy - Jill Krasny, Business Insider, NBC News đăng lại ngày 12 tháng 10 năm 2012. [8] - Trump University documents (tin của hãng AP) - CBC News, ngày 1 tháng 6 năm 2016. [9] - The motivating function of thinking about the future: expectations versus fantasies - Gabriele Oettingen, Doris Mayer, Journal of Personality and Social Psychology, năm 2002, nghiên cứu 1. [10] - Khi “bậc thầy tâm lý” dạy làm giàu - VTV24, vtv.vn, ngày 11 tháng 12 năm 2018. [11] - Doanh thu giảm 49%, công ty bán khóa học dạy làm giàu vẫn lãi đậm trong quý 3 - Nguyên Nguyên, Tuổi Trẻ, ngày 20 tháng 10 năm 2026.