I - BỨC TƯỢNG Ở TÂY NINH
Tháng 6/2026, ở Tây Ninh có 1 bức tượng tên là nữ thần khai phóng được khánh thành. Tượng là 1 phụ nữ mặc áo dài, 1 tay cầm sách, 1 tay cầm đuốc. Vài ngày sau trên mạng phản ứng dữ dội. Người ta bảo nó giống tượng Nữ thần Tự do của Mỹ, bảo là me Tây, lai căng. Dân mạng dồn ép dữ quá, chủ đầu tư phải tháo giàn giáo, dừng thi công.
Cũng những tháng ấy, chính 2 chữ khai phóng bị đối xử y như vậy. Bị lôi ra chửi đủ kiểu, chửi tục, chửi bằng thơ, chửi vỗ mặt. Trong khi nghĩa của nó, tra từ điển ra, chỉ là mở mang cái đầu, cởi trói tư duy khỏi định kiến. Một cái nghĩa rất chi là mở như thế, sao lại làm người ta cay nghiệt tới mức ấy?
II - CÁI NGƯỜI TA LO ĐẰNG SAU 2 CHỮ
Như mình thấy thì gần như không ai thật sự cãi nhau về nghĩa của từ. Không mấy người ngồi tra rồi tranh luận phóng là phóng túng hay phóng là giải phóng. Cái họ phản ứng là thứ họ nghi ngờ đứng sau nó: 1 ngôi trường kiểu Mỹ, 1 mô hình phương Tây, 1 cuốn sách kể về 1 người được tôn kính bằng giọng cợt nhả…
Đằng sau phần lớn cơn giận là 1 nỗi lo nghiêm túc, rằng nhân danh tự do học thuật, sẽ có kẻ bóp méo lịch sử, biến người có công thành kẻ có tội, hạ thấp 1 con người cả dân tộc mang ơn. Nỗi lo đó dĩ nhiên không vô căn cứ. Lật sử là chuyện có thật. Muốn giữ lịch sử, giữ hình ảnh những người đã ngã xuống là 1 mong muốn hoàn toàn chính đáng. Mình cũng muốn vậy.
Cho nên chuyện có nên giữ lịch sử hay không thì ai cũng muốn giữ cả. Cái khó là giữ bằng cách nào mà không làm hỏng đúng cái công cụ giúp ta biết đâu là lịch sử thật, đâu là hàng giả, đâu là đánh tráo khái niệm.
III - KHAI PHÓNG CÓ PHẢI ĐỒ PHƯƠNG TÂY
Nhiều người nói khai phóng là đồ phương Tây, là của tư bản, xa lạ với ta. Kỳ thực cái tinh thần đó không những có trong lịch sử nước mình, mà còn nằm ngay trong gốc của chính học thuyết mà nhiều người đang nhân danh để chống nó.
Các Mác dựng cả sự nghiệp trên 1 ý, là giải phóng con người. Chữ ông hay dùng, emancipation, dịch ra chính là giải phóng, là khai phóng. Ông nói tới cái ngày con người bước từ vương quốc của tất yếu sang vương quốc của tự do, coi đó là đích cao nhất. Lenin thì còn nói cụ thể hơn, nguyên văn: người ta chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết làm giàu trí óc của mình bằng sự hiểu biết tất cả những kho tàng tri thức mà nhân loại đã tạo ra. Tất cả tri thức nhân loại, không loại trừ phần phương Tây. Lenin còn khen Mác ở chỗ Mác đem mọi thứ loài người từng tạo ra mà nghiền ngẫm lại 1 cách có phê phán, không bỏ sót điểm nào. Tức là ngay trong lòng học thuyết của Mác và Lenin, cái lõi đã là mở toang ra mà học, mà xem xét lại, chứ không đóng cửa giữ khư khư 1 mớ có sẵn. Mấy câu này không phải mình suy diễn, chúng nằm trong chính sách báo của ta, được trích đi trích lại để dạy về nền tảng tư tưởng.
Mà không chỉ ở học thuyết, cái tinh thần ấy có sẵn trong lịch sử dân tộc và mỗi lần nó trỗi dậy đều gắn với 1 bước đi lên. Chữ Quốc ngữ, thứ chữ ta đang dùng, hồi mới ra từng bị chê là chữ của cố đạo Tây, là bỏ chữ thánh hiền. Giờ nó là chữ ta viết lòng yêu nước vào. Thơ Mới những năm 1930 bị mắng là lai Tây, mất gốc, phá niêm luật, giờ là di sản. Lớp họa sĩ trường Mỹ thuật Đông Dương học sơn dầu của Tây rồi về vẽ áo dài, vẽ đồng lúa, vẽ làng quê. Họ lấy kỹ thuật của người ta để vẽ cái của mình, tiếp thu cái mới mà không mất gốc.
Thêm nữa, phong trào Duy Tân của cụ Phan Châu Trinh, rồi Đông Kinh Nghĩa Thục, lấy việc khai dân trí làm đầu. Đó là những người yêu nước đi mở cái đầu cho dân. Rồi Đổi Mới 1986, chính Đảng đã nhìn lại mình, thừa nhận từng có sai lầm nghiêm trọng và kéo dài, rồi sửa đường, đưa cả nước thoát đói. Dám tự xem lại cái cũ của chính mình, đó cũng là khai phóng. Bác Hồ năm 1946 thì nói thẳng: “văn hóa phải làm sao cho ai cũng có lý tưởng tự chủ, độc lập, tự do”. Bác nói “ai cũng”, chứ không phải 1 số người. Vậy nên từ Mác, Lenin tới Bác Hồ, dám nghĩ, dám tự do trong đầu, dám soi lại cái cũ chưa bao giờ là việc của địch. Nó nằm ngay trong gốc của cái mà ta vẫn coi là nền tảng.
IV - ĐANG YÊN ĐANG LÀNH THÌ KHAI PHÓNG LÀM GÌ
Nhiều người hỏi 1 câu rất thật: đang yên đang ổn thế này thì khai phóng làm gì, phản biện làm gì cho thêm rối?
1 dân tộc đi qua nhiều cuộc chiến, biết cái giá của hòa bình, thì sợ loạn là chuyện dễ hiểu. Triều Nguyễn ngày xưa cũng tưởng đang yên đang lành. Cụ Nguyễn Trường Tộ dâng lên hàng chục bản điều trần, xin mở trường, học kỹ nghệ, canh tân. Vua quan gạt đi, đại ý phép cũ đủ rồi, bày vẽ làm gì. Cái yên ổn họ thấy lúc đó là sự yên của 1 bộ máy đã mục ruỗng bên trong và cái giá là mất nước gần 1 thế kỷ. Nhiều khi thấy yên chỉ là vì chưa thấy cái đang tới.
Bây giờ nguy cơ khác ngày đó nhưng cũng có cái thật, rất đáng lo. Giữa thời tin giả, deepfake, lừa đảo qua điện thoại, 1 người không có thói quen dừng lại tự hỏi cái này có thật không, ai được lợi khi mình tin, thì rất dễ bị dắt mũi. Người bị lừa chuyển hết tiền tiết kiệm thường là người chưa từng tập cái phản xạ nghi ngờ và kiểm chứng, đâu phải cứ người nghèo mới bị lừa. Tư duy phản biện, theo nghĩa đó, không phải món xa xỉ cho thời bình. Nó là cách tự vệ tối thiểu, đúng vào lúc kẻ lừa mình giấu mặt.
Tư duy phản biện còn 1 công dụng nữa, ngoài chuyện khỏi bị người khác lừa. Đó là để chính mình khỏi vội tin theo 1 lời buộc tội chỉ vì lời đó nghe hợp ý mình, đúng phe mình. Cái này chẳng liên quan kẻ thù nào hết, nó xảy ra ngay trong những chuyện ta cãi nhau mỗi ngày.
Lấy ngay bức tượng ở Tây Ninh làm ví dụ. Người ta cay nghiệt với nó vì 2 lý do khác hẳn nhau nhưng lại gộp làm 1: 1 là chê nó nhái tượng Mỹ, 2 là tố nó là 1 âm mưu chính trị.
Lý do thứ nhất: sao không tạc nữ anh hùng của mình mà tạc 1 hình nhang nhác tượng Mỹ. Cái này mình thấy có lý và mình hoàn toàn đồng ý. Ta có Hai Bà Trưng, Bà Triệu, có chị Sáu, có bà Định, cả 1 kho anh hùng nữ của riêng ta, 1 dân tộc tự tin thì dựng tượng anh hùng của mình trước. Mà lấy đúng cái thước nãy giờ mình nói, tiếp thu cái mới mà không mất gốc, thì bức tượng này là 1 ví dụ làm ẩu. Nó bê cái dáng của Tây về mà không cắm được vào hồn Việt. Đó là sao chép, chứ khai phóng gì.
Lý do thứ 2: rằng khuôn mặt tạc theo bà Yến, cái bệ dưới chân cố ý nhái lăng Chủ tịch, nên đây là 1 âm mưu. Cái này là suy diễn. Khuôn mặt bức tượng có giống ai không thì chưa ai chứng minh được. Bệ bậc thang vốn là kiểu bệ phổ biến, đọc nó thành cố tình nhái lăng để cài ý xấu là chồng 1 cái đoán lên 1 cái đoán nữa. Mình không nói chắc nó vô tội, cũng không nói chắc nó có mưu đồ. Tới giờ đó vẫn chỉ là đoán, chưa có gì chứng minh.
V - KHAI PHÓNG KHÁC LẬT SỬ Ở ĐÂU
Làm sao phân biệt khai phóng với lật sử? Cả cuộc tranh cãi mùa hè năm 2026 rối tung lên chính vì người ta gộp 2 cái này làm 1. Mình nghĩ phân biệt chúng không khó, nếu nhìn vào cách làm chứ đừng nhìn vào kết luận.
Thứ nhất là chiều của lập luận. Lật sử là có sẵn kết luận muốn đạt trước, rồi đi nhặt và bẻ sự thật cho vừa kết luận đó. Khai phóng thì đi từ bằng chứng, bằng chứng dẫn tới đâu thì theo tới đó, kể cả tới chỗ không vừa ý mình. Cách thử đơn giản nhất là hỏi xem người này có sẵn lòng đổi ý nếu bằng chứng cho thấy họ sai không. Người làm khai phóng thì có. Người lật sử thì không, vì họ đâu đi tìm sự thật, họ đi tìm mọi cách để thắng, thắng bằng mọi giá.
Thứ 2 là sự trung thực với tư liệu. Lật sử cắt câu khỏi ngữ cảnh, giấu cái bất lợi, chỉ trưng cái hợp ý. Khai phóng dẫn nguồn đủ, dám đặt bằng chứng ngược lên bàn và tách bạch đâu là dữ kiện, đâu là suy diễn. Đây cũng đúng là cái mà những người đòi chuẩn mực đang yêu cầu. Nói cách khác, người làm khai phóng tử tế và người chống lật sử tử tế đang đòi cùng 1 thứ kỷ luật.
Thứ 3 là thái độ với con người đằng sau bức tượng. Ta có thể nhìn 1 vĩ nhân như 1 con người đã có những lựa chọn thật mà không hề hạ thấp ông. Nhìn Bác Hồ năm 1911 như 1 người trẻ dám rời đi, ra ngoài xem các nước tư bản, cộng sản thế nào, dám chọn con đường mà thế hệ cha chú gạt bỏ, đó là cách nhìn trọng Bác, vì nó coi sự dũng cảm của Bác là 1 lựa chọn có ý thức chứ không phải may rủi. Còn lấy giọng chợ búa, cợt nhả để kể lại hành trình đó thì là chuyện khác hẳn và ở chỗ này người phản đối có lý khi thấy bị xúc phạm. Cái ý lịch sử, rằng Bác đi tìm 1 con đường mới, là đúng và đáng trọng. Cái giọng cười cợt thì không. Tranh cãi đi lệch chính vì người ta nhập 2 thứ đó làm 1 rồi cãi nhau như thể chúng là 1. Tách ra thì sẽ thấy: được quyền tìm hiểu, không được quyền bỡn cợt.
Còn 1 kiểu nữa cũng hay bị quy là lật sử, là chuyện dùng từ nào để gọi 1 chế độ trong quá khứ, cụ thể là gọi chính quyền miền Nam cũ là “ngụy quyền” hay “chính quyền Sài Gòn”. Nhiều người coi việc bỏ chữ “ngụy” là lật sử, là rửa mặt cho chế độ cũ. Ở đây phải tách 2 thứ ra: 1 là đổi cách gọi cho chuẩn hơn, 2 là đổi luôn cái kết luận ai chính nghĩa ai phi nghĩa. 2 cái đó hoàn toàn khác nhau.
Gọi nó là “chính quyền Sài Gòn” mà vẫn giữ nguyên đánh giá rằng đó là 1 chế độ lệ thuộc, dựng lên và nuôi bằng tay người ngoài, đi ngược lợi ích dân tộc, thì cái kết luận có suy suyển gì đâu. Đó chỉ là chọn 1 từ trung tính hơn về mặt sử liệu. Mà chẳng phải ai khác, chính các bộ sử của Bộ Quốc phòng đã làm vậy. Bộ Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước, rồi bộ Bách khoa toàn thư Quân sự Việt Nam đều nhất quán dùng “chính quyền Sài Gòn”, “Quân đội Sài Gòn”, không dùng “ngụy quân”, “ngụy quyền”. Chẳng lẽ chính quân đội ta lại đi lật sử của chính mình? Họ chỉ chọn 1 cách gọi chính xác hơn, còn bản chất đánh giá thì không đổi 1 ly.
Cho nên lật sử thật sự nằm ở chỗ lật ngược chính cái kết luận kia, biến 1 bên phi nghĩa thành chính nghĩa, biến kẻ có tội thành người có công. Đó mới là cái phải canh chừng, là đổi trắng thay đen, chứ bản thân 1 cái tên được gọi cho đúng hơn thì có tội tình gì.
VI - CẤM HỎI THÌ AI CHỈ RA ĐÂU LÀ LẬT SỬ
Muốn bắt được lật sử thật, người ta buộc phải có chính cái kỹ năng mà họ đang sợ. 1 dân tộc không quen tư duy phản biện thì không tự phân biệt được đâu là bóp méo, đâu là sử thật. Họ chỉ còn cách chờ ai đó cầm loa chỉ cho biết cái nào là lật sử rồi tin theo. Như vậy thì tư duy phản biện đúng ra là công cụ tốt nhất để chống lật sử. Kẻ thật sự có lợi khi dân không biết kiểm chứng lại chính là kẻ muốn lừa, vì 1 đám đông không biết kiểm chứng thì bẻ hướng nào cũng được, hôm nay xui đi chửi anh hùng, mai xui tin 1 điều dối khác. Cấm tư duy để giữ lịch sử, kết cục là tự làm mình mất khả năng tự bảo vệ.
Còn Liên Xô, Liên Xô không tan rã vì cho dân hỏi nhiều quá. Nó tan rã vì cấm hỏi suốt mấy chục năm, nên đến lúc bung ra, dân phát hiện nhiều điều trong sử chính thống là dối trá. 1 sự thật mà phải cấm mọi câu hỏi mới trụ vững được thì bản thân nó đã yếu sẵn rồi. Muốn lịch sử nước mình mạnh lên thì phải làm cho nó đủ thật và kể nó đủ trung thực, để nó đứng vững trước những câu hỏi.
VII - CÁI ĐẦU BIẾT HỎI
Yêu nước, với mình, là không phải ai nói gì cũng nghe, cũng tin, mà phải nhìn thật sâu, cho kỹ. Có như vậy thì khó bị lừa, khó bị dắt mũi, dù kẻ dắt là người ngoài hay người trong.
Thời này lại càng phải vậy, vì sắp tới chuyện bịa sử không còn khó nữa. AI bây giờ làm được ảnh giả, video giả, ghép được giọng người này vào miệng người kia y như thật. Mai mốt có khi người ta làm ra cả 1 đoạn phim Bác Hồ nói 1 câu Bác chưa từng nói, mịn tới mức nhìn bằng mắt không tài nào biết được. Tới lúc đó, cái gì giữ cho con cháu mình khỏi tin nhầm? Mấy câu hô hào thì không giữ được, vì hô thì bên bịa nó cũng hô được, lại còn hô hay hơn. Thứ giữ được là 1 cái đầu biết nghĩ, biết hỏi: cái này ở đâu ra, ai tung ra, thật hay giả? Mà đó đúng là cái tư duy nhiều người đang sợ, đang đòi dẹp đi. Họ sợ lật sử, mà lại đi bóp chết đúng cái thứ duy nhất chống được lật sử, trong cái thời mà làm giả 1 đoạn sử chỉ tốn vài phút.
Yêu Bác, yêu những anh hùng đã ngã xuống, yêu cái lịch sử đổi bằng máu, mình nghĩ cũng vậy thôi. Là dám tìm hiểu các cụ như những con người thật, có suy nghĩ, có lựa chọn, chứ không phải chỉ là cái ảnh trên bàn thờ để cúi đầu rồi thôi. 1 con người mà mình hiểu càng kỹ thì mình càng tin yêu và tôn trọng. Còn cấm hỏi cấm bàn thì lâu dần, với lớp trẻ, các cụ chỉ còn là cái tên trong sách, xa lắc.