Tháng 10/2026, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Đọc tin mà mình thấy có gì đó sai sai.
Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến và được hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn, với điều kiện đã đăng ký hoặc có nguyện vọng từ trước khi chết và được người đại diện đồng ý bằng văn bản [1], [2]. Cơ quan thẩm tra bảo đây là chính sách mới so với luật hiện hành, nhằm tạo thêm cơ hội cứu chữa cho bệnh nhi [2].
Mục đích thì nhân văn, chẳng ai cãi. Nhưng mình phản đối. Vì sao?
I - CÁI GÌ CŨNG CHƯA ĐỦ TUỔI, TRỪ CHUYỆN NÀY
Thử điểm qua xem 1 đứa trẻ Việt Nam dưới 18 tuổi được làm gì. Không được mua tờ vé số 10 nghìn. Không được mua lon bia, bao thuốc lá. Không được đi bầu cử. Muốn lấy chồng thì con gái phải đủ 18, con trai muốn lấy vợ phải đủ 20.
Lý do thì ai cũng biết, là các cháu chưa biết cân nhắc thiệt hơn, người lớn dụ 1 tí là nghe.
Thế mà cũng các cháu ấy, luật lại định lấy “nguyện vọng” của các cháu làm căn cứ cho chuyện mổ lấy tim, gan, thận trên chính thân thể mình. Hóa ra chưa đủ tuổi mua tờ vé số mà đã đủ tuổi định đoạt cái xác của mình?!
Ô! Nếu đã tin trẻ 12 tuổi đủ hiểu chuyện sống chết đến thế thì sao không cho các cháu đi bầu đại biểu Quốc hội luôn cho tiện?
II - NGUYỆN VỌNG CỦA 1 ĐỨA TRẺ LÀ GÌ
Mà “nguyện vọng” của 1 đứa trẻ là cái gì?
1 lần tích vào ô đăng ký sau buổi sinh hoạt Đội ở trường? 1 câu nói vu vơ lúc xem tivi, kiểu “mai kia con chết thì con cho người ta hết”? Ai làm chứng, ai ghi lại?
Xin lưu ý là chính cơ quan thẩm tra cũng phải đề nghị Chính phủ quy định cho thống nhất thế nào là nguyện vọng hiến trước khi chết [1]. Tức là đến giờ, nguyện vọng là cái gì thì chính luật cũng chưa nói được, mà đã định đem nó ra làm căn cứ để mổ người.
Chưa kể trẻ con nói nhiều điều chỉ để làm vừa lòng người lớn. Ai từng đi học ở Việt Nam đều biết phong trào là thế nào, chỉ tiêu thi đua 100% là thế nào.
Đơn giản thế này. Luật được thông qua, trường nào đó phát động “tuần lễ đăng ký hiến tạng”, lớp nào đạt 100% thì được tuyên dương dưới cờ. Đứa nào không đăng ký thì bị cô gọi lên hỏi có phải em ích kỷ không. Dự là chẳng đứa nào dám không tích.
Năm 1969, triết gia Đức Hans Jonas viết 1 bài dài về chuyện lấy người làm thí nghiệm y học. Ông bảo cứ đứng ra kêu gọi người ta tình nguyện là đã có sức ép, người được kêu gọi ngại từ chối, sợ bị chê trách, nên dù luật về sự đồng ý có tỉ mỉ đến đâu thì cũng đã thành 1 kiểu bắt lính. Rồi ông viết rằng người nào càng ít hiểu biết, càng ít được tự quyết định, “mà than ôi, đó lại chính là những người sẵn có nhất, dễ lôi kéo nhất”, thì càng phải dè dặt, phải miễn cưỡng lắm mới được dùng tới [3].
Mà trẻ con thì đúng là những người như thế.
III - TỜ ĐĂNG KÝ Ở HÀNH LANG PHÒNG HỒI SỨC
Cái tờ đăng ký ký từ năm 12 tuổi ấy, đến lúc nào thì người ta đem ra dùng?
Là lúc đứa trẻ nằm trong phòng hồi sức, bác sĩ báo đã chết não mà máy thở vẫn chạy, tim vẫn đập. Bố mẹ ngồi ngoài hành lang, chưa kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra. Rồi có người đến nói khẽ: cháu đã đăng ký hiến tạng.
Trong cuốn Communication and Bioethics at the End of Life (Giao tiếp và đạo đức sinh học ở cuối đời) có ca 1 bé gái 13 tuổi ở Mỹ, bị hôn mê do tiểu đường rồi chết não. Mẹ bé nhất định không cho tháo máy. 1 nhà nghiên cứu về giao tiếp y khoa bình luận ca này, bảo người nhà rất khó hiểu chữ chết não, rồi hỏi: bà mẹ có hiểu là con mình đã chết không? Vì trông con bé chẳng khác gì hôm trước, máy thở vẫn đều đặn làm ngực bé phồng lên, ống thông vẫn đưa nước, đưa chất dinh dưỡng vào, bé vẫn “nằm nghỉ” chờ ngày khỏe lại [4].
Cũng người viết ấy gợi ý bác sĩ nên dùng 1 quy trình nói chuyện về chết não mà vài tổ chức thu hồi tạng và mô đang dùng [4]. Tức là cách bác sĩ báo với bố mẹ rằng con đã chết, có khi lại học từ chính những người cần lấy tạng.
Trước giờ, giữ cho con được toàn thây mà đưa về là quyền của bố mẹ, là nỗi đau của riêng bố mẹ. Nay có thêm cái tờ đăng ký kia thì bố mẹ bị dồn vào thế khó. Từ chối thì thành ra làm trái ý đứa con vừa mất. Đồng ý thì nhiều người sẽ ân hận cả đời, vì chẳng biết lúc tích vào ô ấy con mình hiểu được bao nhiêu.
Jonas có 1 câu mà mình nghĩ các vị soạn luật nên chép ra dán lên bàn làm việc: “người bệnh phải được hoàn toàn chắc chắn rằng bác sĩ của mình không trở thành đao phủ của mình và không định nghĩa nào cho phép bác sĩ trở thành đao phủ”. Ông viết tiếp: “không ai có quyền đối với thân thể của người khác” [3].
IV - CHẾT NÃO ĐÂU ĐƠN GIẢN NHƯ TÍCH 1 CÁI Ô
Cũng trong bài viết năm 1969, Jonas phản đối việc dùng định nghĩa chết não để lấy tạng. Ông bảo nếu chỉ để quyết định lúc nào thì thôi kéo dài sự sống nhân tạo, tức là tắt máy thở cho người bệnh ra đi, thì ông không thấy có gì đáng ngại. Đằng này người ta lại muốn giữ máy thở chạy tiếp, giữ cái thân thể ấy ở trạng thái mà theo cách hiểu cũ vẫn còn là “sống”, để lấy tạng cho tươi.
Ông viết: “vì ta không biết chính xác ranh giới giữa sống và chết nằm ở đâu, nên phải lấy cách hiểu chết đầy đủ nhất, tức là chết não cộng với tim ngừng đập, cộng với mọi dấu hiệu khác có liên quan, rồi mới được phép làm cái việc tàn bạo cuối cùng” [3]. Ông còn dặn: đừng giữ người ta lại ở bên này của lằn ranh ấy “để dùng như 1 cái mỏ” (tức là cứ thế mà đào, mà lấy) [3].
Kazuo Ishiguro, nhà văn đoạt Nobel năm 2017, có cuốn Mãi đừng xa tôi (Never Let Me Go) kể về những đứa trẻ được nuôi lớn để sau này hiến nội tạng. Gần cuối truyện, Tommy, sau mấy lần hiến, hỏi Kathy 1 câu mà theo lời Kathy thì “đến bác sĩ cũng không có câu trả lời chắc chắn”. Rằng có khi sau lần hiến thứ 4, dù về mặt kỹ thuật đã “hoàn tất”, người ta vẫn còn biết gì đó, rồi thấy bên kia lằn ranh còn nhiều lần hiến nữa, chẳng làm được gì ngoài nằm nhìn những lần hiến còn lại cho tới khi người ta tắt máy [5].
Tất nhiên đó là tiểu thuyết. Nhưng cái điều Tommy sợ, đến 1 triết gia nghiêm túc như Jonas cũng không dám gạt đi. Người lớn còn chưa dám chắc thì 1 đứa trẻ 12 tuổi làm sao hiểu được mình đang đăng ký cái gì?
V - BIẾT MÀ NHƯ KHÔNG BIẾT
Dự thảo bắt phải tư vấn, phải giải thích. Nhưng giải thích cho 1 đứa trẻ hiểu chết não, máy thở, tim vẫn đập lúc người ta mổ lấy tạng thì giải thích kiểu gì? Trẻ con nghe người lớn nói thì gật đầu, gật rồi mà có hiểu gì đâu.
Cũng trong Mãi đừng xa tôi, 1 hôm cô giáo Lucy không chịu được nữa, nói thẳng với học trò rằng các em “được nói mà như không được nói”, được nói rồi nhưng chẳng em nào thật sự hiểu. Cô bảo: “các em sẽ lớn lên, rồi trước khi già, thậm chí trước khi tới tuổi trung niên, các em sẽ bắt đầu hiến các nội tạng sống còn của mình. Mỗi em được tạo ra là để làm việc ấy” [6].
Đứa trẻ đăng ký hiến tạng năm 12 tuổi cũng thế thôi. Nó biết mà như không biết. Rồi nó lớn lên với ý nghĩ rằng thân thể mình, đến lúc chết, là để dành cho người khác.
Kant viết rằng phải đối xử với con người, với chính mình cũng như với bất kỳ ai, “bao giờ cũng đồng thời là mục đích, không bao giờ chỉ đơn thuần là phương tiện” [7]. Vậy 1 đứa trẻ được dạy từ bé rằng thân xác mình là để dành cho người khác, thì nó là mục đích hay là phương tiện?
Chưa kể tới chuyện mua bán. Dự thảo phải đưa vào danh sách hành vi bị cấm việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi [1]. Tức là chính người soạn luật cũng thấy trước sẽ có kẻ nhắm vào trẻ con. Với 1 đứa trẻ nhà nghèo, đã có tờ đăng ký, đã có chữ ký của bố mẹ, thì ai kiểm tra được cái nguyện vọng kia là thật hay là được viết hộ?
Mình không phản đối hiến tạng. Người lớn tự đi đăng ký thì đáng quý vô cùng. Mình cũng biết có những em bé đang nằm chờ 1 quả tim, 1 lá gan vừa cỡ với các em, bố mẹ các em đếm từng ngày. Nhưng không thể vì thương đứa trẻ đang chờ tạng mà bắt 1 đứa trẻ khác ký giấy cho người ta lấy tạng của mình sau khi chết, khi nó còn chưa đủ tuổi mua 1 tờ vé số.
Thì đấy, mình chỉ xin hỏi các vị soạn luật mấy câu. 1 đứa trẻ chưa được mua lon bia thì lấy đâu ra nguyện vọng về chuyện mổ lấy tạng trên thân thể mình? Khi tờ đăng ký ấy được đem ra ở hành lang phòng hồi sức, thì nó che chở cho đứa trẻ hay nó giúp người khác dễ ăn nói với bố mẹ đứa trẻ? Và nếu đến người lớn còn chưa dám chắc chết não là chết hẳn thì 1 đứa trẻ 12 tuổi đồng ý với cái gì?
Mong rằng các vị đại biểu Quốc hội cân nhắc kỹ. Theo mình, cách ổn nhất là bỏ hẳn quy định cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến tạng ra khỏi dự thảo. Chuyện thân xác của mình, đợi các cháu đủ 18 tuổi rồi tự quyết định cũng chưa muộn.
P/S: Dưới bài của ông Lâm Minh Chánh, có người góp ý nên kèm theo sự đồng ý của cha mẹ, ông hỏi lại: “lỡ như, vì lý do nào đó: cứu người thân hay cần tiền, cha mẹ khuyến khích và đồng ý thì sao”. Đến lúc viết bài này, mình chưa thấy ai trả lời được câu ấy.
Nguồn:
[1] - Đề xuất người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng và được đồng ý - Ngọc An, Tuổi Trẻ, ngày 21.10.2026. [2] - Luật về Hiến, lấy, ghép mô, tạng: Mang ý nghĩa nhân văn, nhân đạo sâu sắc - Báo Chính phủ, ngày 21.10.2026. [3] - Philosophical Reflections on Experimenting with Human Subjects - Hans Jonas, tạp chí Daedalus, năm 1969, mục The “Conscription” of Consent, The Principle of Recruitment in General và On the Redefinition of Death. [4] - Communication and Bioethics at the End of Life - Lori A. Roscoe và David P. Schenck chủ biên, ca 6 What Is the Standard of Care for a Corpse?, phần bình của nhà nghiên cứu giao tiếp y khoa. [5] - Never Let Me Go - Kazuo Ishiguro, chương 23. [6] - Never Let Me Go - Kazuo Ishiguro, chương 7. [7] - Groundwork of the Metaphysics of Morals - Immanuel Kant, bản dịch Mary Gregor, phần 2.