Mấy cuốn sách gây ồn ào nhất trên mạng hồi giữa năm 2026, mình đều đọc kỹ từng cuốn trước khi cho phép mình có ý kiến.
I - CÁI MỚI TỪNG BỊ CHỬI
Có 1 thời, thứ chữ mình đang gõ đây, chữ Quốc ngữ, bị giới có học khinh ra mặt, gọi là thứ chữ ngoằn ngoèo như con giun. Chữ Hán mới là chữ thánh hiền. Ở Nam Kỳ, người Pháp phải ra hẳn nghị định bắt dùng chữ Quốc ngữ trong giấy tờ từ năm 1882, mà giới sĩ phu vẫn tẩy chay, vì với họ bỏ chữ Hán là bỏ đạo thánh hiền, là phản lại cha ông.
Truyện Kiều từng bị mắng chửi là dâm thư. Năm 1924, khi Phạm Quỳnh đề cao Kiều, nhà chí sĩ Ngô Đức Kế viết hẳn 1 bài trên tạp chí Hữu Thanh, mắng đây là tà thuyết, rằng Kiều làm thanh niên say đắm trong trời tình bể ái mà mềm nhũn cái lòng sắt đá. Huỳnh Thúc Kháng tiếp lời, gọi thẳng Kiều là con đĩ. Cuốn truyện mà giờ ta vẫn nói tiếng ta còn thì nước ta còn, ngày đó bị xem là sách làm hư hỏng con gái nhà lành.
Có 1 thời, thơ của Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử bị mắng là không phải thơ, lai Tây, mất gốc. Khi Phan Khôi đăng bài Tình già năm 1932, mở màn cho Thơ Mới, cả 1 loạt cây bút thơ cũ xúm vào chế giễu. Tản Đà buông 1 câu mỉa mai rất thâm, đại ý từ khi Lý Bạch chết thì cái chuẩn thơ hay đã chết theo, giờ người ta chỉ còn làm bừa rồi cũng gọi là thơ. Riêng Hàn Mặc Tử bị gọi thẳng là thơ thằng điên. Cái giờ nằm trang trọng trong sách giáo khoa, ngày đó bị xem là rác.
Có 1 thời, mấy bản bolero bạn nghe trong quán cà phê bị gọi là nhạc vàng, ủy mị, đồi trụy, nghe lén là có tội. Giờ thì bạn thấy đấy, bolero ngập tràn.
Bên Tây cũng vậy. Năm 1874 ở Paris, nhóm họa sĩ trẻ như Monet, Manet vẽ theo lối mới, nét cọ nhanh và thô, chỉ cố bắt lấy khoảnh khắc ánh sáng thay vì vẽ tỉ mỉ như lối cổ điển. 1 nhà phê bình xem tranh của Monet xong, chê rằng giấy dán tường còn vẽ kỹ hơn, rồi mượn tên bức tranh đó gọi cả nhóm là bọn vẽ kiểu ấn tượng, ý chê họ vẽ ẩu, vẽ phác chưa xong. Cái tên đặt ra để nhạo đó, họ lại nhận luôn. Giờ Ấn tượng thành 1 trong những trường phái nổi tiếng nhất lịch sử hội họa, bảo tàng nào treo tranh của họ người ta cũng xếp hàng vào xem.
Ông bác sĩ Semmelweis ở Vienna giữa thế kỷ 19 phát hiện chỉ cần rửa tay trước khi đỡ đẻ là sản phụ bớt chết hẳn, tỷ lệ tử vong giảm từ 18% xuống còn hơn 1%. Đồng nghiệp không cảm ơn ông, lại tức giận vì thấy bị ám chỉ chính tay mình bẩn đã giết người, nên họ chế giễu rồi đẩy ông ra khỏi bệnh viện. Ông suy sụp, cuối cùng chết trong nhà thương điên năm 1865. 2 chục năm sau, khoa học chứng minh được vi trùng gây bệnh, người ta mới nhận ra ông đúng từ đầu.
Đọc tới đây, nhiều người sẽ nghĩ ngăn chặn cái mới luôn sai, cái mới rồi sẽ thắng. Thực tế đâu có vậy.
II - CÁI MỚI CŨNG CÓ KHI LÀ TAI HỌA
Cách mạng Văn hóa ở Trung Quốc cũng là 1 cái mới, nhân danh quét sạch cái cũ phong kiến để làm ra 1 thế giới mới. Năm 1966, Hồng vệ binh tỏa đi đập tượng, đốt sách, phá đền chùa ngàn năm. Ở Khúc Phụ, họ kéo đổ tượng Khổng Tử, đào cả mộ. Đấu tố thầy mình, chết chóc khắp nơi, con số nạn nhân tới giờ vẫn không ai tính nổi. Ai cố giữ cái cũ lúc đó lại là người đúng.
Khmer Đỏ cũng nhân danh 1 xã hội mới thuần khiết. Năm 1975 chiếm Phnom Penh, tuyên bố năm số 0, làm lại từ đầu. Đuổi sạch dân thành thị về quê, xóa tiền, xóa trường học, đóng cửa chùa, giết người chỉ vì đeo kính, vì bị nghi là trí thức. Cái mới đó là gần 2 triệu người chết. Người lúc đó mà giữ nếp cũ là người còn tỉnh táo.
Thuốc thalidomide là cái mới được tung hô an toàn cho thai phụ chống nghén, bán ở hơn 4 chục nước. Kết quả là hàng nghìn đứa trẻ sinh ra cụt tay chân. Ở Mỹ, nhờ 1 người mà tránh được thảm kịch đó, 1 nữ dược sĩ trong cơ quan quản lý thuốc tên Frances Kelsey. Bà nhất quyết không duyệt vì thấy dữ liệu an toàn chưa đủ, dù bị hãng dược gây sức ép cả năm trời, gọi điện làm phiền tới 5 chục lần. Bà bị xem là kẻ cứng nhắc cản trở. Rồi bà được tổng thống trao huân chương, vì sự cứng nhắc đó cứu cả 1 thế hệ trẻ con Mỹ.
Lobotomy, mổ thùy não để chữa tâm thần, từng được trao hẳn giải Nobel y học năm 1949, từng được cả giới y khoa xem là bước đột phá cứu được hàng nghìn bệnh nhân tâm thần nặng. Người ta làm tràn lan, có kiểu chỉ cần đưa 1 que kim loại nhỏ xuyên qua hốc mắt vào não, làm trong vài phút ngay tại phòng khám, không cần gây mê sâu. Hậu quả là rất nhiều bệnh nhân sau mổ mất hết cảm xúc, mất luôn cái phần làm nên con người mình, thành kẻ đờ đẫn, sống mà như cái xác biết thở. Bạn xem phim Shutter Island (2010), đoạn nhân vật của Leonardo DiCaprio đối diện với khả năng bị đưa đi mổ não để dập tắt cơn loạn thần, đó chính là chuyện có thật từng xảy ra ngoài đời. Tới giữa thập niên 1950, khi thuốc an thần ra đời, lobotomy mới dần bị bỏ rồi trở thành 1 trong những sai lầm ghê rợn nhất của y khoa hiện đại.
Vậy là cái mới cũng đầy thứ là tai họa. Người đứng ra cản nó, cái đám hay bị chê là bảo thủ, chậm chạp, lạc hậu, nhiều khi lại là cái phao cứu cả xã hội trước những thảm họa kinh khủng.
III - CHIA PHE CŨ MỚI ĐỂ LÀM GÌ
Qua 2 phần trên, bạn thấy đó, cứ mới hay cứ cũ chưa chắc đã đúng, bên nào cũng có lần đúng lần sai, nhiều như nhau. Mà đã vậy thì cái thói chia phe, chia bè theo cũ với mới là vô dụng. Nó không giúp mình biết khi nào nên giữ khi nào nên đổi, nó chỉ cho mình 1 cảm giác giả là mình đứng đúng phe thôi.
Người “bảo thủ” thích giữ cái cũ là vì đã thấy quá nhiều cái mới hóa ra lừa đảo, quá nhiều lời hứa đổi đời thành tai họa, nên họ cảnh giác. Họ giữ vì thương cái mình đang có, sợ 1 ngày tỉnh dậy thấy gốc rễ mình bị bê đi mất. Sự thận trọng đó là khôn ngoan thật, trả giá bằng kinh nghiệm bao đời. 1 xã hội mà cái gì mới cũng nhào theo, không kiểm soát được, thì cũng chết, chết kiểu mất gốc. Người bảo thủ tử tế, mình thấy giống như cái phanh của chiếc xe, mà xe nào không có phanh thì bạn biết rồi đó.
Còn người theo cái mới, dĩ nhiên họ đón cái mới cũng đầy sai lầm, có điều họ núp sau cái mác tiến bộ, khai phóng… Nhiều người chạy theo cái mới cũng hời hợt y vậy, đú theo 1 trào lưu mà chưa hiểu nó là gì, chỉ vì nó mới, nó sang, làm mình ra vẻ văn minh. Họ gọi người thận trọng là lạc hậu, là bò đỏ, là cổ hủ… Họ cũng xù lông, chỉ khác là xù với ai dám nghi ngờ cái mới mình đang tôn thờ.
Vậy là bên nào cũng có chung 2 loại người: loại chưa nhìn đã chặn và loại đú đởn mà chưa hiểu. 2 loại đó nghe có vẻ ngược nhau nhưng thật ra là 1, cùng 1 sự lười của cái đầu, chỉ quay về 2 hướng khác nhau.
IV - CÓ LÚC NGĂN CẢN LÀ ĐÚNG
Dĩ nhiên chê bai, ngăn cản chưa chắc đã xấu. Có những lúc ngăn cản là đúng, là cần thiết.
Vì không phải thông tin mới nào cũng là sự thật. Có những cái mới là bịa đặt, chứ khám phá gì. Mấy năm trước có bộ sách viết về lịch sử nước mình bị thu hồi (Đại Quang Việt sử), vì nó bịa ra hàng loạt nhân vật không có thật, ghi sai cả những điều cơ bản, còn phịa ra rằng luật thời Gia Long có hình phạt nhúng tay người ta vào chậu axit. Cái đó là bịa, chẳng phải góc nhìn mới nào. Thu hồi nó là đúng.
Ngay cả sách viết để ca ngợi, viết đúng hướng, mà sai sự thật cũng phải sửa lại cho đúng. Có cuốn viết về các liệt sĩ Gạc Ma, đứng hẳn về phía tôn vinh người đã ngã xuống, vậy mà vẫn bị thu lại để đính chính, vì có những tình tiết chưa chính xác. Tức là ngay cả khi anh viết về điều thiêng liêng nhất, với tấm lòng thành nhất, anh vẫn có bổn phận với từng chi tiết anh đưa ra. 1 văn bản thiêng cũng vậy. Cách đây hơn chục năm, FPT từng bị phạt vì trong kỷ yếu nội bộ có bài nhại lại Tuyên ngôn Độc lập. Đem 1 văn bản thiêng ra chế, dù chỉ để vui nội bộ, cũng có cái giá của nó.
Mình kể mấy chuyện này để công bằng. Người chủ trương giữ gìn không phải lúc nào cũng là kẻ bịt miệng. Nhiều khi họ đang giữ 1 thứ rất đáng tôn kính, là sự thật. Đòi hỏi người ta phải có trách nhiệm với cái mình nói ra là 1 đòi hỏi chính đáng, đâu phải đàn áp.
V - THƯỚC ĐO LÀ SỰ THẬT
Bộ sách bịa kia bị thu vì nó nói sai, chứ chẳng phải vì nó nói cái mới. Cuốn về Gạc Ma bị sửa vì có chi tiết chưa đúng. Cả 2 vụ, người ta chỉ hỏi 1 câu: cái anh đưa ra có đúng sự thật không, anh có chịu trách nhiệm với nó không, hay mở miệng ra là phán bừa, bịa đông bịa tây để câu người đọc.
Đòi hỏi đó đặt lên đầu tất cả, không chừa bên nào. Người hô lật sử mà làm chứng cứ giả để buộc tội người khác là vô trách nhiệm với sự thật. Người nhân danh cái mới, nhân danh khai phóng, vớ 1 thông tin chưa kiểm chứng rồi tung lên vì nó hợp ý mình, cũng vô trách nhiệm y vậy. Thước đo là anh có tử tế với sự thật không, chứ anh thuộc phe nào thì chẳng nói lên gì.
VI - 2 KIỂU GIỮ, 2 KIỂU THEO
Bên giữ cái cũ có người giữ sau khi đã nhìn, đã đọc, tìm hiểu kỹ cái mới rồi mới kết luận nó có hại. Những người như vậy rất đáng được tôn trọng. Cũng có người giữ chỉ vì chưa từng nhìn, thấy lạ là chặn, là chửi, thấy khác là hô độc hại, không đọc, không tìm hiểu gì. Mình thấy nhiều người chửi 1 cuốn sách mà còn chưa đọc cuốn sách đó, thậm chí còn chửi nhầm người trùng tên.
Bên đón cái mới cũng y vậy. Có người theo cái mới sau khi đã hiểu nó, cân nhắc nó, thấy nó thật sự tốt hơn, như Bác Hồ năm 1920 đọc bản luận cương của Lenin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, đọc đi đọc lại nhiều lần tới mức xúc động bật khóc 1 mình trong phòng, vì thấy đó chính là con đường mình tìm bấy lâu. Đó là theo sau khi đã thấm, đã hiểu tới tận gốc. Còn có người chỉ đú theo vì sợ bị chê lạc hậu, kém văn minh, theo mà chưa hiểu mình đang theo cái gì.
Tới đây bạn thấy chưa. Người thủ cựu có suy xét và người cấp tiến có suy xét thật ra đứng cùng 1 phía, dù họ kết luận ngược nhau, vì cả 2 đều tới kết luận bằng cái đầu và đều biết kính trọng sự thật. Còn người chưa nhìn, chưa đọc đã ném đá chửi bới, với người theo phong trào mà chưa hiểu, 2 kiểu đó cũng đứng cùng 1 phía, dù 1 bên hô giữ gốc 1 bên hô đổi mới, vì cả 2 đều tới kết luận bằng phản xạ và đều coi nhẹ chuyện đúng sai thật giả, coi nhẹ bằng chứng.
Ranh giới ấy không chia người ta theo phe. Nó chia theo việc người ta có nhìn kỹ trước khi phán hay chỉ giật mình phản ứng theo bản năng, có coi trọng sự thật hay chỉ coi trọng cái sướng khi thấy mình đứng cùng phía với đám đông mình tin.
VII - SỰ THẬT KHÔNG CHỜ AI CÔNG NHẬN
Trái đất vẫn quay quanh mặt trời, dù cả tòa án giáo hội từng tuyên nó đứng yên. Sự thật không cần ai công nhận mới là sự thật, nó cứ vậy mà đúng, bất kể lúc đó bao nhiêu người tin ngược lại, bao nhiêu quyền lực đứng ra phán nó sai. Cái duy nhất thay đổi theo thời gian là số người nhìn ra nó.
Mình không biết chắc hôm nay mình đang đứng đúng hay đứng nhầm. Mà cũng chẳng ai biết chắc, kể cả những người đang hét to nhất. Nhưng có 1 thứ mình biết chắc là mình kiểm soát được, là cách mình đi tới kết luận. Mình có thể chọn nhìn kỹ rồi mới nói, hoặc nói trước rồi tính sau. Đúng sai của kết luận thì để thời gian phân xử. Còn cách mình đi tới đó, tử tế hay cẩu thả, thì chính mình chịu trách nhiệm ngay từ bây giờ, chẳng cần đợi ai phán hộ.