Những người mê Việt phục nhất, đi lùng ảnh màu triều Nguyễn nhiều nhất, lại hay đứng ra cãi nhau để bảo vệ mấy nhân vật lịch sử xa xưa mỗi khi có đợt đấu tố, phần đông là người trẻ. Họ sinh ra lúc nhà nào cũng có wifi, chưa từng sống 1 ngày dưới chế độ cũ, cũng chưa đi qua ngày chiến tranh nào.
Nhìn bề ngoài thì dễ bảo đó là trào lưu sống ảo, mặc áo đẹp ra di tích chụp ảnh cho vui, vài năm là chán. Có người còn lo xa hơn, sợ đây là âm mưu lãng mạn hóa chế độ cũ. Mình thì thấy chuyện này chẳng có âm mưu nào cả.
I - LỊCH SỬ KỂ MỘT MÀU
Sách giáo khoa lịch sử hay kể quá khứ theo kiểu 2 phe, hoặc là ta hoặc là địch, hoặc là anh hùng dân tộc hoặc là bù nhìn phản quốc. Nhân vật cựu triều thì gần như chẳng có vai trò gì với dân tộc. Chuyện đời thường, góc con người, cả cái gu ăn mặc, nếp sống của 1 triều đại thường bị lược đi cho khớp với kết luận đã định sẵn.
Mà con người thì thế, chỗ nào bị giấu thì chỗ ấy lại tò mò. Khi chi tiết phức tạp nào cũng bị gạt ra, thì 1 bức ảnh màu phục chế, 1 mẩu hồi ức lọt được ra ngoài tự nhiên thành “sự thật bị che giấu”, hấp dẫn gấp mấy lần. Người trẻ tìm đến hình ảnh Nam Phương Hoàng hậu quý phái hay cuộc đời Bảo Đại lắm biến cố đâu phải vì muốn khôi phục phong kiến. Ở đó có con người với đủ mặt hay dở, có cái đẹp, mấy thứ mà bài học thuộc lòng không có. Càng cố dập đi mấy chi tiết ấy, người ta càng đẩy người trẻ đi tìm nó ở những nguồn ngoài luồng.
II - ÔNG BÀ MÌNH ĐÃ ĐI QUA NHỮNG GÌ
Chiến tranh rồi những năm biến động sau chiến tranh để lại nhiều khoảng trống trong ký ức của các gia đình. Nguyễn Phương Mai có viết về chuyện này trong Dân tộc không có sông Ngân, về những vết thương truyền từ đời này sang đời khác và những chính sách hậu chiến làm ký ức trong nhà đứt đoạn. Nhiều người trẻ lớn lên mà không rõ ông bà mình thực sự đã đi qua những gì, có chuyện thì người lớn bảo “không tiện nói ra”.
Thêm nữa, toàn cầu hóa ập tới, người trẻ nhiều lúc tự hỏi mình là ai giữa 1 thế giới đâu đâu cũng na ná nhau. Lúc ấy, 1 bộ Việt phục may theo nghiên cứu kỹ lưỡng, 1 buổi đọc về lễ nghi cung đình, giúp họ thấy mình có gốc, thuộc về 1 nền văn hóa có bề dày, có phép tắc, có cái riêng của nó, chứ không phải 1 cái tài khoản trôi nổi trên mạng.
III - CÓ CẦU THÌ CÓ CUNG
Nhiều người lớn lo các dự án phim dã sử là “diễn biến hòa bình”. Gần đây nhất là đợt tranh cãi quanh phim “Hoàng hậu cuối cùng” về Nam Phương Hoàng hậu và Bảo Đại. Kỳ thực chuyện này đơn giản hơn nhiều, có cầu thì có cung.
Các studio tư nhân tự bỏ vốn, tự chịu lỗ lãi phòng vé khi làm phim hay may Việt phục. Họ bán cho khán giả, không làm thuê cho thế lực chính trị nào. Người ta thích xem áo đẹp, thích nghe chuyện tình ngày xưa, MV tái hiện chuyện tình xưa lên cả trăm triệu lượt xem, nhu cầu ấy có sẵn trong dân từ trước. Nhà làm phim chỉ là người đánh hơi ra cơ hội kinh doanh sớm nhất. Sản phẩm nào vừa đẹp vừa chạm được vào lòng tự hào dân tộc thì bán chạy.
Có người bảo hoài niệm triều cũ là lãng mạn hóa 1 chế độ phong kiến suy tàn. Mình thấy người trẻ mê cái áo, cái nếp sống thanh nhã, cái nghệ thuật của thời ấy, chứ có ai đòi quay về chế độ ấy đâu, họ thừa biết đâu là cái đẹp văn hóa, đâu là quyết định chính trị của người xưa. Cũng có người bảo đó chỉ là chụp ảnh cho đẹp. Nhưng có khi phải thấy bức ảnh Việt phục đẹp trước thì mới có người mở sách ra tìm xem triều Nguyễn có những loại lễ phục nào, bang giao thời ấy ra sao.
Nước mình có cả nghìn năm lịch sử, chuyện để kể nhiều vô kể. Vậy mà người trẻ lại phải đi tìm cái đẹp, cái uy nghi ấy ở mấy mảnh ký ức vụn do tư nhân phục dựng, sách giáo khoa kể khô khốc đến mức nào thì mới ra nông nỗi ấy?