Có 1 chữ trong những thông tin lan truyền về vụ nam sinh lớp 7 ở Phú Quốc mà mình thấy khá lạ, đó là chữ “tương tác”. Em học sinh được mô tả là đã “tương tác” với người mợ. Nghe rất chi là nhẹ nhàng. Xem đoạn camera thì người ta thấy 1 cảnh khác hẳn, có siết cổ, túm kéo, có lúc người phụ nữ đã ngồi xuống nền mà em vẫn tiếp tục lao vào. Nhiều người lớn phải chạy tới can ngăn. Tất nhiên mình hiểu vì sao mạng xã hội sinh ra những chữ như “tương tác”, “tác động vật lý”, “va chạm”, vì các nền tảng bây giờ rất nhạy với chữ bạo lực, viết thẳng ra nhiều khi bài còn bị hạn chế phân phối. Nhưng hành vi vẫn vậy, chỉ cần thay cách nói là cảm giác của người đọc đã khác đi.
Tâm lý học đã nghiên cứu khá nhiều về chuyện con người làm nhẹ đi ý nghĩa của 1 hành vi bằng ngôn ngữ. 1 phân tích tổng hợp trên gần 18.000 trẻ và thiếu niên cho thấy xu hướng tự làm nhẹ trách nhiệm đạo đức có liên hệ với hành vi gây hấn. Các thí nghiệm về uyển ngữ cũng cho thấy cùng 1 việc, nếu được mô tả bằng từ dễ nghe hơn thì người đọc thường đánh giá nó bớt nghiêm trọng hơn. Không có chuyện cứ dùng chữ “tương tác” là ai đó sẽ trở nên bạo lực, khoa học không nói như thế. Nhưng “đánh hội đồng” nghe khác “gọi ra nói chuyện”, “đánh vợ” nghe khác “vợ chồng xích mích”. Chữ nghĩa có thể làm chúng ta bớt thấy độ nặng của chính thứ đang diễn ra trước mắt.
Vụ ở Phú Quốc sau đó đã có thêm thông tin nên câu chuyện cũng khác hẳn lúc clip mới xuất hiện. Người phụ nữ áo xanh là mợ của em. Trước đó giữa mợ và mẹ em đã có mâu thuẫn. Sau đó lại có chuyện em bị cho rằng lấy điện thoại của con mợ. Sáng hôm xảy ra vụ việc, những người lớn tiếp tục cãi nhau. Sau này em nói mình bực bội vì chuyện cũ giữa mợ với mẹ, lại thêm việc bị nghi lấy điện thoại nên đã không kiềm chế được. Nhìn cả chuỗi như thế thì đứng trước vài chục giây trong camera là rất nhiều chuyện.
Nhiều người xem clip xong lập tức kết luận: thằng bé láo quá, bố mẹ không biết dạy, chiều quá nên sinh hỗn, phải đánh cho 1 trận mới chừa… Mình không biết gia đình em đã nuôi dạy thế nào nên không dám phán xét. Nhưng có những nghiên cứu cho thấy trẻ sống trong môi trường có bạo lực giữa người lớn thường có nguy cơ cao hơn về các vấn đề hành vi sau này, trong đó có gây hấn. Những tổng hợp trên hàng chục nghiên cứu cho kết quả khá nhất quán, mức liên hệ chủ yếu từ nhỏ tới trung bình. Nó KHÔNG có nghĩa là cứ nhìn thấy người lớn đánh nhau thì sau này chắc chắn sẽ thành người bạo lực. Chỉ là trẻ học rất nhiều thứ mà chẳng cần ai ngồi xuống dạy. Ai quát to thì người kia có im lặng nhường nhịn không, ai dùng sức thì có đạt được điều mình muốn không, mỗi lần mâu thuẫn kết thúc bằng cách nào, những thứ ấy trẻ đều nhìn thấy.
Có 1 nghiên cứu từ những năm 1990 về niềm tin của trẻ đối với bạo lực. Trẻ khác nhau ở chỗ chúng có coi đánh trả là hợp lý hay không, nhất là khi chúng thấy mình hoặc người thân bị đối xử sai. Ở trẻ lớn hơn, những niềm tin như vậy có thể dự báo hành vi gây hấn về sau và cái này khá sát với lời em T. sau vụ việc. Em không chỉ bực mình chuyện điện thoại. Em còn giữ trong đầu chuyện mợ từng có mâu thuẫn với mẹ. Với 1 đứa trẻ, câu chuyện có thể rất đơn giản: người này từng làm mẹ mình đau, giờ lại còn nói mình lấy đồ. Cơn cay cú vì thế không bắt đầu từ chiếc điện thoại.
Chiếc điện thoại cũng không hề là chuyện nhỏ như nhiều người tưởng. 1 đứa 12, 13 tuổi bị người lớn trong nhà cho là lấy trộm đồ, trong khi nó tin mình không làm, sẽ cảm thấy thế nào? Ở tuổi ấy, cảm giác bị coi thường, bị nghi oan, bị xem như 1 đứa ăn cắp có thể rất nặng. Có nghiên cứu theo dõi gần 1.300 học sinh khoảng 13,6 tuổi cho thấy cảm giác bị đối xử bất công có thể dự báo hành vi gây hấn sau đó. Nhiều nghiên cứu khác cũng tìm thấy mối liên hệ giữa cảm giác bất công, giận dữ và trả đũa. 1 đứa trẻ vốn đã bực tức vì chuyện của mẹ, nay lại thấy chính mình bị đối xử oan, rất dễ nóng hơn bình thường.
Rồi trong hơn 1 phút, em tin mình bị hại. Em cho rằng người mợ sai. Em tự xử luôn. Người lớn chúng ta cũng làm chuyện ấy khá nhiều, chỉ khác là thường làm bằng lời nói hoặc bàn phím. Ai đó bị cho là xấu, người khác nổi giận, rồi chẳng cần nghe hết câu chuyện đã thấy mình đủ tư cách kết luận người kia đáng bị gì. Tâm lý học hành vi từ lâu đã ghi nhận con người sẵn sàng trừng phạt người mà họ cho là vi phạm chuẩn mực, kể cả khi chính họ không phải người bị hại. Với 1 đứa trẻ lớp 7, khoảng cách từ phẫn nộ tới hành động có khi chỉ trong vài tích tắc, vì khả năng kiểm soát xung động ở tuổi này vẫn đang phát triển.
Mình không thích việc biến 1 phút camera thành bản án về cả con người 1 đứa trẻ. Em làm sai, chuyện đó quá rõ. Nhưng 12, 13 tuổi chưa phải người lớn thu nhỏ. Các nghiên cứu về hostile attribution bias (xu hướng đọc hành vi người khác là có ý thù địch) trên gần 30.000 người cho thấy khi trẻ đang ở trạng thái cảm xúc mạnh, chúng dễ đọc hành vi của người khác theo hướng thù địch hơn và mối liên hệ với gây hấn cũng mạnh hơn. Trong đầu 1 đứa trẻ đang rất nóng, người phụ nữ trước mặt có thể đã không còn là mợ đang buộc tóc cho con nữa. Em nhìn thấy người từng có mâu thuẫn với mẹ mình và bây giờ lại đang cho rằng mình ăn cắp. Hiểu được điều ấy không phải để bênh vực hành vi của em. Muốn ngăn 1 việc như vậy lặp lại thì phải hiểu vì sao em đã đi tới đó.
Có người nói phải đánh em 1 trận cho nhớ đời. Mình thấy cách ấy hơi kì kì. Dùng bạo lực để dạy 1 đứa trẻ rằng bạo lực là sai thì nghe đã thấy luẩn quẩn. Trẻ cần được dạy cụ thể hơn thế nhiều. Nếu bị oan thì nói với ai? Nếu thấy mẹ bị người khác xúc phạm thì mình được làm gì? Nếu đang tức đến mức tay chân run lên thì phải rời khỏi chỗ ấy thế nào? Nếu người lớn không chịu nghe mình thì tìm ai khác? Những thứ này chẳng môn học nào dạy cả, kể cả môn giáo dục công dân nhưng tới lúc con cao gần bằng bố thì 1 cơn cay cú đã khác hoàn toàn hồi nó 7 tuổi.
Người lớn chúng ta cũng phải xem lại. 1 đứa trẻ không nên bị đặt vào giữa chuyện ân oán của người lớn rồi tự tìm cách phân xử. Các nghiên cứu về gia đình nói khá nhiều chuyện trẻ bị kéo vào phe của cha mẹ, bị kẹt giữa xung đột của người lớn nhưng hiện chưa có bằng chứng trực tiếp để nói trong vụ này người lớn đã “sai” trẻ đi đánh người thay mình. Vì thế mình không kết luận như vậy. Chỉ có 1 thực tế khá buồn: chuyện bắt đầu từ mâu thuẫn của người lớn, rồi 1 đứa trẻ bước vào, cuối cùng chính đứa trẻ lại là người dùng sức mạnh.
Sau khi làm việc với cơ quan chức năng, em T. thừa nhận hành vi của mình là sai và nói nếu gặp chuyện tương tự sẽ nhờ người lớn, thầy cô hoặc cơ quan chức năng hỗ trợ. Câu này mình muốn chúng ta đọc kỹ 1 tí. Vì thì ra thứ em thiếu trong buổi sáng hôm đó có thể rất đơn giản: em không biết còn cách nào khác ngoài việc tự giải quyết bằng tay chân. Và chuyện này không chỉ của riêng em. Rất nhiều đứa trẻ cũng đang lớn lên mà chưa được ai dạy thật cụ thể phải làm gì khi bị oan, khi thấy mẹ mình bị xúc phạm, khi cơn giận đã lên tới mức không còn nghĩ được gì nữa.
Nếu trong nhà, mỗi lần người lớn nổi nóng lại quát, đập, dọa, kéo nhau vào phe rồi vài hôm sau coi như xong thì trẻ sẽ học được điều gì? Có lẽ câu hỏi ấy khó hơn nhiều so với việc nhìn 1 clip rồi kết luận rằng thằng bé hư hỏng.