Tháng 7/2026, cuốn Câu đố Việt Nam bị cả cộng đồng mạng chửi ầm lên. Bìa vẽ em bé chăn trâu, sách nằm ở gian thiếu nhi, mà bên trong có những câu đố người lớn đọc còn đỏ mặt.
Mình tra đáp án thì thế này. Câu 16, cái câu lột quần em ra ấy, báo chí dẫn đáp án là bánh giầy. Câu 17 là bánh đa.
Tức là đáp án chẳng có gì tục cả. Đây là thể loại đố tục giảng thanh: lời đố cố tình gợi bậy, đáp án hiền khô, cái cười nằm ở khoảng cách giữa 2 thứ đó. 1 dòng có thật trong văn học dân gian, có người sưu tầm nghiên cứu tử tế. Riêng câu 17, mình tìm được dấu vết bản in từ tận năm 1928, trong cuốn Tục ngữ phong dao (gần 1 thế kỷ trước).
Còn cả nghìn câu trong cuốn này có câu nào bị xào nấu thêm thắt không thì mình chịu, không kiểm chứng nổi. Nhưng cái sản phẩm bán ra thì sai chắc chắn: văn bản của người lớn, khoác bìa trẻ con, không ghi 1 dòng độ tuổi nào, không 1 lời chú giải đây là thể loại gì. Cũng những câu đố ấy nằm trong sách nghiên cứu văn hóa dân gian thì mấy chục năm nay có ai lên án gì đâu.
I - DÂN GIAN KHÔNG CHỈ CHO TRẺ CON
Dân gian có phần dành riêng cho trẻ con: đồng dao, hát ru, trò chơi, nu na nu nống, chi chi chành chành. Nhưng đó chỉ là 1 góc nhỏ. Phần còn lại của cái kho ấy là của người lớn: hát đối đáp trai gái, trêu ghẹo sau buổi làm đồng, ca dao giao duyên, truyện tiếu lâm. Đố tục giảng thanh nằm ở góc người lớn ấy, mặn mòi, rất thâm, đủ đời. Ngày xưa cả làng dùng chung kho ấy nhưng cái gì kể cho trẻ nghe, cái gì chỉ nói với nhau lúc vắng trẻ thì người ta tự biết.
Mà dân gian thì không có bản gốc. Nó truyền miệng, mỗi vùng kể 1 kiểu, không ai giữ bản quyền. Cái ta đang đọc chỉ là 1 dị bản được ai đó chép lại rồi in ra.
Lấy Tấm Cám mà xem. Trong bản dân gian, Cám chết, Tấm sai người làm mắm rồi gửi cho dì ghẻ ăn. Dì ghẻ ăn gần hết mới thấy cái đầu lâu dưới đáy hũ. Con quạ đậu bên cửa sổ kêu: “ngon ngỏn ngòn ngon. Mẹ ăn thịt con, có còn xin miếng?”
Truyện cổ tích nổi tiếng nhất Việt Nam đấy, có cảnh ăn thịt người.
Sách giáo khoa Ngữ văn 10 đã cắt đoạn đó. Tấm chỉ còn dội nước sôi, dì ghẻ thấy vậy lăn ra chết, hết. Năm 2011 vụ này cãi nhau ỏm tỏi. Giáo sư Phong Lê, nguyên Viện trưởng Viện Văn học, nói tuyệt đối không được sửa đổi, sửa vậy là ẩu. Giáo sư Phan Trọng Luận, tổng chủ biên bộ sách, thì thừa nhận đành chấp nhận bớt nghệ thuật đi chút để thêm tư tưởng. Nhiều nhà xuất bản còn mạnh tay hơn, cắt sạch, cho mẹ con Cám bỏ đi biệt xứ là xong.
Tấm Cám từng được dạy ở tiểu học, rồi bị đưa ra, giờ nằm ở lớp 10.
Tức là người ta biết phân loại độ tuổi cho văn học dân gian chứ, biết từ lâu rồi. Truyện này không hợp trẻ con thì đẩy lên cấp 3, chỗ nào quá tay thì cắt, cắt xong thì cãi nhau tiếp, cãi 15 năm chưa dứt.
Chuyện gọt dân gian cũng chẳng riêng gì ta. Anh em Grimm sưu tầm cổ tích năm 1812 với đầy đủ chi tiết Rapunzel có thai với hoàng tử. Qua các lần tái bản đến 1857, Wilhelm Grimm lặng lẽ xóa đi, đổi cả mẹ ruột độc ác thành mẹ kế cho đỡ ghê. Năm 1807, nhà Bowdler xuất bản Family Shakespeare, bản Shakespeare cắt gái điếm với cảnh tự tử để đọc to trong gia đình được, tặng luôn cho tiếng Anh động từ bowdlerize: kiểm duyệt bằng kéo. Năm 2023, Puffin thuê người sửa hàng trăm đoạn trong sách Roald Dahl, bị Salman Rushdie mắng là kiểm duyệt lố bịch, cuối cùng phải in song song cả bản gốc lẫn bản đã sửa chữa.
Nên cái mà ta tưởng là dân gian trong sáng thật ra là bản đã qua tay người khác. Có người ngồi đọc, có người cân nhắc, có người quyết định cắt chỗ nào giữ chỗ nào, rồi có người cãi lại. 2 thế kỷ nay vẫn thế, ở khắp nơi. Cái trong sáng ấy không tự nhiên mà có, mà là do có ai đó ngồi xuống nghĩ, nghĩ xong còn bị người khác soi.
II - CÁI BÌA SÁCH
Vậy phụ huynh sôi máu vì cái gì?
Vì bìa sách không chỉ để trang trí. Bìa là lời hứa. Em bé chăn trâu, sen, đồng lúa, chữ Câu đố Việt Nam, cái bìa ấy nói thẳng với người mua: sách cho con bạn đây. Nhà sách nhìn cái bìa cũng nghĩ y như phụ huynh nên mới xếp vào giá thiếu nhi. Phụ huynh nhìn cái bìa nên mới mua mà không cần xem qua nội dung.
Dân tình phẫn nộ vì bìa thì trẻ em mà nội dung lại cực kỳ nhạy cảm, chứ mấy câu đố tục thì đã in công khai gần trăm năm. Cũng những câu ấy in trong 1 tuyển tập nghiên cứu bìa nâu, để ở kệ văn hóa dân gian, thì chẳng ai buồn nói gì.
Báo có dẫn lời người đăng bài 1 câu rất thật: “Mình đăng lên để bố mẹ có lỡ đọc được thì lựa chọn kĩ sách vở cho con thôi. Giờ trẻ con được tiếp xúc công nghệ sớm, đáp án không tục, không dâm nhưng đúng là không biết giải thích với con thế nào”.
Chị ấy là 1 người mẹ, đọc tới đó thì đầu nghĩ ngay sang chuyện bậy, thấy không hợp cho trẻ con, rồi chụp đăng lên. Nhưng chị không hề lên án nhà xuất bản, không đòi thu hồi, chỉ đăng để nhắc phụ huynh khác chọn sách kỹ hơn. Người trong cuộc lại là người bình tĩnh nhất.
Làn sóng chửi bới thì đến từ những người đứng ngoài, những người không phải giải thích cho đứa trẻ nào cả. Chuyện này có nghiên cứu đàng hoàng, đã qua kiểm định lặp lại: nội dung vừa chạm đạo đức vừa chạm cảm xúc lan trên mạng nhanh hơn hẳn và cứ thấy người khác phẫn nộ là mình dễ phẫn nộ theo. Chửi trên mạng thì miễn phí. Ngồi xuống giải thích cho 1 đứa trẻ 5 đến 7 tuổi thì không.
III - VẬY SAO CUỐN NÀY ĐƯỢC XUẤT BẢN
Hỏi vậy là vì tưởng sách phải được ai đó duyệt xong mới in. Làm gì có. Luật Xuất bản 2012 ghi nguyên văn: “Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản”. Sách cứ in, cứ bán, nhà xuất bản nộp 1 bản lên Cục. Cục đọc sau, lúc sách đã nằm trên kệ rồi, gọi là hậu kiểm. Nội dung đúng hay sai, trách nhiệm thuộc về giám đốc nhà xuất bản.
Hậu kiểm được bao nhiêu? Tại họp báo ngày 15/7/2026, lãnh đạo Cục Xuất bản cho biết mỗi năm Việt Nam ra khoảng 50.000 đến 51.000 đầu sách, nhân lực rất hạn chế, không thể đọc hết. Không có hội đồng thẩm định sách nào cả, chỉ có 1 tổ đọc, mỗi tuần họp vài buổi, chọn đọc mấy nhóm dễ có vấn đề: chính trị, lịch sử, quốc phòng, an ninh, tôn giáo, chủ quyền lãnh thổ.
Số liệu năm 2025: cả nước ra 51.574 xuất bản phẩm, Cục đọc và thẩm định được hơn 1.000, khoảng 2%.
6 nhóm ấy không có nhóm nào là sách trẻ con. Cũng phải thôi, 51.000 đầu sách với vài con người thì buộc phải chọn. Nhưng chọn thế nghĩa là sách cho trẻ con khó mà được ưu tiên.
IV - TREO ĐẦU DÊ BÁN THỊT CHÓ
Nhà nước làm hậu kiểm, mà sách trẻ con lại không nằm trong nhóm ưu tiên rà soát, nên trách nhiệm kiểm tra nội dung dồn hết cho nhà xuất bản.
Mà nhà xuất bản thì chắc cũng có đọc bản thảo, họ biết bên trong có gì. Người thường nhầm thì tha được, vì người thường chỉ nhìn cái bìa. Còn người đọc rồi mà vẫn cho cái bìa em bé chăn trâu lên, vẫn để trống dòng độ tuổi, thì mình nghĩ không gọi là nhầm được nữa.
Sách giáo khoa cắt Tấm Cám thì còn cãi nhau 15 năm, còn có giáo sư đứng ra mắng là ẩu. Puffin sửa Roald Dahl thì thuê người đọc suốt 3 năm, bị chửi xong phải in song song 2 bản. Tức là người ta có ngồi xuống mà nghĩ, nghĩ xong còn bị soi. Còn cuốn này thì bê nguyên, trộn câu đố trẻ con với câu đố người lớn vào chung 1 chỗ, không tách mục, không 1 dòng chú giải đây là lối đố gì. Chỉ cần thêm 1 câu ở đầu chương, đại loại phần này là đố tục giảng thanh, lối đố của người lớn ngày xưa, là xong chuyện. Mà không có. Làm ăn ẩu thật sự.
Mang văn hóa dân gian của người lớn nhét vào vỏ bọc em bé chăn trâu rồi đặt lên kệ thiếu nhi, đấy là treo đầu dê bán thịt chó.
Bên phim thì khác. Muốn ra rạp phải qua hội đồng phân loại xem và kiểm tra, hội đồng phán 13+ hay 16+ chứ nhà sản xuất không tự phán, mà ăn nói thô tục là 1 trong 7 tiêu chí để đẩy tuổi lên. Cũng Bộ Văn hóa quản cả 2. Sang bên sách thì người bán tự khai sách mình bán cho ai. Xem phim thì được cảnh báo. Mua sách cho con thì tự lo.
Có điều vụ này cũng lòi ra 1 chuyện: chẳng cơ quan nào dọn sạch được thế giới này thay cho gia đình. Không đụng cuốn sách dán nhầm nhãn thì đứa trẻ 6 hay 9 tuổi ở nhà rồi cũng va phải 1 video brainrot trên mạng hay 1 câu nói vỉa hè chưa qua xử lý. Người lớn chúng ta vẫn phải tự lo khâu cuối cùng, bỏ ra vài phút lật xem nội dung trước khi mua.
Bố mẹ cũng phải chấp nhận thế giới ngoài kia không được bọc nhung bọc lụa. Con hỏi mà mình ngơ ngác, lảng tránh không trả lời thì nó tự đi tìm. Mà nó tìm ở đâu, gặp ai, khó mà đoán được.