Có bao giờ bạn để ý, lúc lao vào chửi 1 kẻ mà cả mạng xã hội đang chửi, trong người có 1 cảm giác đã lạ lùng không? Chẳng khó chịu gì, chỉ thấy đã, thấy phê, thấy sướng. Cái đó không phải vì bạn xấu tính, đó là não bạn đang chạy đúng như nó vốn được lập trình. Mình nghĩ hiểu được cơ chế ấy còn đáng giá hơn nhiều so với việc biết vụ ồn ào tuần này là vụ gì.
I - CÁI SƯỚNG KHI TRỪNG PHẠT KẺ XẤU LÀ CÓ THẬT
Năm 2004, nhóm của Dominique de Quervain bên Thụy Sĩ làm 1 thí nghiệm, đăng trên tạp chí Science. Họ cho người ta chơi 1 trò trao đổi tiền, trong đó có kẻ chơi xấu, phản bội lòng tin. Rồi họ cho người bị phản bội quyền trừng phạt kẻ đó, mà trừng phạt thì chính mình cũng mất tiền theo. Lúc người ta ra tay, họ quét não.
Vùng sáng lên là vùng thể vân, vùng lo chuyện khoái cảm và phần thưởng, cũng là vùng sáng lên khi ta ăn ngon hay thắng bạc. Ai có vùng đó sáng càng mạnh thì càng chịu bỏ nhiều tiền ra để trừng phạt cho bằng được.
Nói ngắn gọn, trừng phạt kẻ xấu cho cái não 1 cái sướng có thật, đo được hẳn hoi, đúng cái vị ngọt của sự trả thù mà người ta vẫn nói. Đây là gốc của mọi chuyện. Lúc bạn chửi 1 kẻ đang bị cả làng chửi, bạn không chỉ đang nói lên quan điểm, bạn đang được não tự thưởng cho 1 liều khoái cảm nhỏ. Mà cái gì cho ta sướng thì ta muốn làm nữa, nó gây nghiện đúng nghĩa đen luôn.
II - CHỬI KẺ KHÁC CÒN LÀ CÁCH ĐỂ THẤY MÌNH LÀ NGƯỜI TỐT
Năm 2017, 2 nhà tâm lý học Zachary Rothschild và Lucas Keefer công bố 1 nghiên cứu có cái tên rất kêu, ngọn lửa thanh tẩy. Họ hỏi vì sao người ta phẫn nộ về đạo đức và tìm ra 1 điều ngược đời: nhiều khi người ta chửi 1 kẻ thứ 3 là để làm dịu cái mặc cảm tội lỗi của chính mình, để thấy mình vẫn là người tử tế.
Họ làm thí nghiệm về chuyện các hãng lớn bóc lột công nhân ở nước nghèo. Người Mỹ giận dữ lên án mấy hãng đó, dù chính họ vẫn mua đồ của mấy hãng đó, tức là chính họ cũng có phần. Nghiên cứu chỉ ra, càng thấy mình có lỗi trong 1 chuyện, người ta càng hăng chửi kẻ khác về đúng chuyện đó. Chửi xong thì mặc cảm tội lỗi nhẹ đi thật, cái cảm giác mình là người tốt được vá lại.
Nói cách khác, chửi 1 kẻ xấu là cách rẻ nhất để thấy mình tốt. Bình thường muốn được coi là tử tế thì phải sống tử tế lâu dài, mệt lắm. Còn chỉ cần nhảy vào chửi 1 kẻ đã bị coi là xấu thì lập tức mình đứng về phía đúng, mình thành người đạo đức mà chẳng mất gì. Vừa được liều khoái cảm như ở phần I, lại thêm cảm giác cao thượng, sướng cả đôi đường.
Dĩ nhiên mình không nói ai đi chửi cũng là đạo đức giả cả. Chính Rothschild nhấn mạnh rằng cảm xúc phẫn nộ ấy là thật, không phải diễn. Chỉ có điều cái động cơ nằm bên dưới thì chính người trong cuộc cũng không thấy. 1 trong những bài học lớn nhất của tâm lý học là con người rất dở trong việc biết vì sao mình làm cái mình làm.
III - NGƯỜI CÀNG ÍT BIẾT LẮM KHI LẠI CÀNG CHẮC
Bạn có thể để ý, trong 1 đám đông đang chửi, kẻ hăng nhất, chắc cốp nhất nhiều khi lại là kẻ biết ít nhất về chuyện đó.
Năm 2002, 2 nhà nghiên cứu Leonid Rozenblit và Frank Keil làm 1 thí nghiệm đơn giản mà hay. Họ hỏi người ta có hiểu mấy thứ quen thuộc hằng ngày không, cái khóa kéo, cái bồn cầu, cái xe đạp. Ai cũng gật, hiểu chứ, quá quen. Rồi họ bảo, vậy giải thích từng bước xem nó chạy ra sao. Tới khúc này nhiều người mắt chữ A mồm chữ O, ú ớ, mới nhận ra mình tưởng mình hiểu chứ thật ra chẳng hiểu gì. Đây là cái ảo tưởng về độ sâu của hiểu biết: ta tưởng ta hiểu 1 thứ sâu hơn nhiều so với cái ta thật sự hiểu.
Cái ảo tưởng này không dừng ở cái khóa kéo. Năm 2013, nhóm của Philip Fernbach đem đúng cách ấy áp vào chuyện chính trị. Họ hỏi người ta về mấy chính sách gây tranh cãi, ai cũng có ý kiến mạnh, ủng hộ hết mình hoặc phản đối hết mình. Rồi bảo, giải thích giùm cái chính sách đó nó chạy ra sao, dẫn tới kết quả gì theo từng bước. Sau khi cố giải thích và nhận ra mình giải thích không nổi, quan điểm của người ta tự ôn hòa hẳn xuống. Bị bắt trình bày cơ chế thì người ta vỡ ảo tưởng, mà ảo tưởng vỡ thì cái cực đoan cũng xẹp theo.
Tới năm 2019, cũng nhóm Fernbach tìm ra 1 điều còn rõ hơn. Họ khảo sát chuyện phản đối thực phẩm biến đổi gen. Kết quả là người phản đối càng cực đoan thì kiến thức khoa học thật sự về nó càng thấp, nhưng mức họ tự tin rằng mình hiểu lại càng cao. Biết ít nhất mà tưởng mình biết nhiều nhất. Kết quả này được kiểm tra lại ở Mỹ, Pháp, Đức, đâu cũng ra vậy.
Ghép 3 nghiên cứu trên lại sẽ thấy cái cảm giác mình hiểu rõ, mình nắm chắc không phải lúc nào cũng đi cùng việc mình thật sự hiểu, nhiều khi còn đi ngược lại. Người đọc kỹ, hiểu sâu thường dè dặt, thấy chuyện rối rắm nhiều mặt. Còn người mới nghe loáng thoáng vài câu lại thấy mọi thứ rõ như ban ngày và vì thấy rõ nên chửi rất hăng.
IV - MẠNG XÃ HỘI ĐỔ THÊM DẦU VÀO LỬA
Năm 2017, nhóm của William Brady và Jay Van Bavel ở Đại học New York phân tích hơn 500 nghìn dòng trạng thái trên mạng về mấy chủ đề gây chia rẽ. Họ tìm ra 1 điều rất cụ thể: cứ mỗi từ mang màu đạo đức và cảm xúc bạn thêm vào 1 bài đăng, khả năng nó được chia sẻ tăng thêm khoảng 20%. Mỗi 1 từ thôi đấy. Con số này về sau được kiểm tra lại trên 1 mẫu cực lớn, gần 1 triệu dòng, ra khoảng 17%, vẫn cao chán. 1 bài đăng khoa học nêu sự thật thì nằm im, cùng nội dung ấy mà nhét đầy từ phẫn nộ thì lan tứ tung.
1 nghiên cứu sau còn ghê hơn. Cứ mỗi từ chỉ về phe đối lập như bọn chúng, lũ kia, cái đám đó thì khả năng bài được chia sẻ tăng tới 67% cho 1 từ. Ngôn ngữ chia phe, chỉ mặt kẻ thù là thứ lan mạnh nhất trên mạng, hơn cả ngôn ngữ cảm xúc thường.
Còn 1 nghiên cứu khác rất hay. Năm 2021, cũng nhóm Brady, lần này cùng Molly Crockett, phát hiện mỗi lần 1 người đăng 1 câu phẫn nộ mà được nhiều like, nhiều share thì lần sau người đó có xu hướng phẫn nộ nhiều hơn nữa. Nghĩa là mấy cái nút like, nút share đâu có trung tính. Nó là 1 hệ thống huấn luyện, dạy người ta rằng cứ giận dữ đi, cứ gay gắt lên, sẽ được thưởng bằng tương tác. Và người ta học rất nhanh. Cứ vài lần như vậy, 1 người vốn ôn hòa cũng bị huấn luyện dần thành 1 người hay phẫn nộ mà không hề biết mình đang bị huấn luyện.
Nói ví von cho dễ hiểu thì cái cỗ máy bạn cầm trên tay mỗi ngày đâu phải cái loa trung tính phát lại đúng cái bạn nói. Nó là cái loa cố tình vặn to những tiếng cay cú nhất, chia bè chia phái nhất và âm thầm dạy mọi người nói to hơn nữa.
V - QUA MỖI LẦN KỂ LẠI, CÂU CHUYỆN BỊ MÀI CHO GẮT HƠN
Năm 1947, 2 nhà tâm lý học Gordon Allport và Leo Postman viết 1 công trình kinh điển về tâm lý tin đồn. Họ cho 1 người xem 1 bức tranh rồi kể lại cho người thứ 2, người thứ 2 kể cho người thứ 3, cứ thế tới người thứ 4, thứ 5. Tới cuối chuỗi, câu chuyện méo xệch và nó méo theo 3 hướng (tam sao thất bản đấy).
Thứ nhất là san phẳng: qua mỗi lần kể, chi tiết rườm rà bị bỏ bớt, câu chuyện ngắn lại, gọn gàng hơn, dễ kể hơn.
Thứ 2 là làm nhọn: trong khi bỏ bớt phần lớn thì người ta lại giữ và tô đậm vài chi tiết giật gân nhất.
Thứ 3 là đồng hóa: câu chuyện bị uốn dần cho khớp với cái định kiến có sẵn trong đầu người kể.
3 cái ấy cộng lại ra 1 hậu quả. 1 câu ban đầu nói dè dặt, kiểu có vẻ vậy, chưa chắc lắm, qua vài lần kể thành 1 câu quả quyết, rõ ràng là vậy, đúng vậy. Từ 1 lời đoán thận trọng, nó thành 1 lời khẳng định đanh thép. Mà chính cái câu đanh thép ấy mới làm người ta nổi điên, chứ câu gốc thì đâu có thế.
Nói thêm, thí nghiệm này làm trong phòng thí nghiệm, còn tin đồn ngoài đời thật đôi khi phức tạp hơn nhiều, có tin còn dài ngoẵng ra chứ không ngắn đi. Nhưng cái cốt lõi thì đúng và ai cũng thấy: thông tin truyền qua càng nhiều tay thì càng xa bản gốc và thường xa theo hướng gắt hơn, cực đoan hơn.
VI - GHÉP 5 PHẦN LẠI
Giờ ghép cả 5 phần lại, bạn sẽ thấy 1 cái vòng xoáy khép kín.
Phẫn nộ cho ta khoái cảm sinh học, lại cho ta cảm giác mình là người tốt, nên ta muốn phẫn nộ. Càng ít biết về chuyện đó ta lại càng thấy mình chắc, nên càng chửi mạnh tay. Mạng xã hội thì được làm ra để thưởng cho cái phẫn nộ ấy, nó đẩy những gì giận dữ nhất, chia phe nhất đi xa nhất và âm thầm dạy ta phẫn nộ nhiều hơn. Mà thứ lan đi ấy, qua mỗi tay người chia sẻ, lại bị mài cho gắt thêm 1 chút, cực đoan thêm 1 chút. Tới cuối con đường, thứ cả đám đông đang lao vào vùi dập không còn là sự thật ban đầu nữa, mà là 1 bản đã bị bóp méo qua chục lần, bóp đúng theo hướng cho vừa khít với cơn giận có sẵn.
Ở cuối cái vòng ấy, mỗi người trong đám đông vẫn tin chắc 100% rằng mình đang đứng về phía công lý. Họ không thấy cái vòng. Họ chỉ thấy 1 kẻ xấu cần bị trừng phạt và 1 cơ hội để mình vừa hả giận vừa được làm người tốt. Cái vòng chạy ngon ơ chính vì không ai đứng trong nó thấy được nó.
Dĩ nhiên mình nói thế đâu phải để bảo giận dữ là sai. Nhiều khi đám đông giận là ĐÚNG, nhờ có giận mà cái xấu mới bị lôi ra ánh sáng, kẻ đáng bị xử mới bị xử. Giận không phải cái tội.
Ý mình là thế này: lúc bạn đang giận, cáu giận đúng và cáu giận bậy bạ vô cớ cho cảm giác y hệt nhau. Cùng 1 vụ, có người điên tiết vì đã đọc kỹ, có người sôi máu vì người khác phán, có người chửi đúng, có người chửi nhầm sang cả 1 người vô can trùng tên. Tất cả họ, lúc gõ phím, đều thấy mình đúng như nhau. Nên cái cảm giác chắc chắn, hả hê trong lòng không nói cho mình biết mình thuộc bên nào.
VII - VỀ CHÍNH MÌNH
Mình từng viết những bình luận cay độc nhất đời mình cho 1 người mình chưa từng gặp, về 1 chuyện mình cũng chẳng thèm kiểm tra lại.
Cào phím xong mình đi ngủ ngon lành.
Tới giờ mình không sợ lúc cào phím, mình sợ vì đêm ấy mình đã ngủ ngon.