Những bức ảnh công bố hồi tháng 9/2026 từ khu O’Smach bên Campuchia nhìn khá ám ảnh. 1 phòng dựng giống đồn cảnh sát, cảnh phục nhiều nước treo sẵn, những phòng kín, camera, bệnh viện nằm giữa 1 khu rộng hàng chục ha. Trước đây có hàng nghìn người sống và làm việc trong những khu như vậy.
Nhìn từ Việt Nam sang, nhiều người sẽ nghĩ: biết Campuchia đầy ổ lừa đảo thế rồi, ai còn dại mà đi. Nhưng đọc lời kể của những người đã trở về mới thấy phần lớn họ đâu có thức dậy 1 sáng rồi quyết định sang Campuchia làm lừa đảo. Có người chỉ nghĩ mình đi Tây Ninh bốc hàng 15 triệu. Có người nhận việc chăm sóc khách hàng, đánh máy, game online, lương 18 đến 20 triệu. Người giới thiệu có khi còn là bạn cũ.
I - ĐỨA Ở NHÀ MẤY THÁNG CHƯA CÓ VIỆC
Thử nghĩ tới 1 đứa 22, 23 tuổi ở nhà mấy tháng chưa có việc. Sáng bố mẹ đi làm, mình vẫn ngủ ở nhà cũng ngại. Bạn bè đứa vào công ty, đứa đi xa kiếm được tiền, Tết về mua cho bố mẹ cái xe hoặc sửa lại căn nhà. Bố mẹ có thể chẳng so sánh gì nhưng lâu lâu vẫn hỏi “hôm nay có chỗ nào gọi chưa con?”. Ở mãi như thế tự mình cũng sốt ruột. Lúc ấy có người bảo Tây Ninh đang tuyển bốc hàng 15 triệu, bao ăn ở, xe tới đón, nghe đâu đến nỗi vô lý.
Thu nhập bình quân của lao động Việt Nam năm 2025 khoảng 8,4 triệu 1 tháng. 1 lời mời 15 đến 20 triệu vì thế khá ngon, nhưng vẫn đủ giống 1 công việc thật. Người đang thất nghiệp cũng có lý do để tin hơn người đang có việc ổn định. Nó muốn kiếm tiền, muốn phụ giúp bố mẹ, muốn lần sau gặp họ hàng khỏi nghe câu “dạo này làm gì rồi?”. Có nhà còn gom tiền cho con đi làm xa vì nghĩ vài năm nữa con gửi tiền về. Thành ra trước khi cái tin tuyển dụng xuất hiện, trong đầu người đi đã có sẵn chuyện phải kiếm được việc rồi.
II - BẠN CON GIỚI THIỆU MÀ MẸ
Nhiều người từng nghe cảnh báo về Campuchia. 1 nạn nhân Việt kể với OHCHR (Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc) rằng anh biết có các khu lừa đảo nhưng nghĩ chúng nằm ở nước ngoài, còn công việc người ta giới thiệu cho anh lại được nói là ở Việt Nam. Cũng dễ hiểu thôi. Mình đọc bài “cẩn thận việc nhẹ lương cao bên Campuchia” thì sẽ đề phòng đứa rủ mình sang Campuchia. Hôm sau thằng bạn học cũ bảo ra Tây Ninh làm với nó lại thấy chẳng giống vụ mình vừa đọc.
Người quen còn làm người ta yên tâm hơn nhiều. Gần 75% người sống sót trong 1 khảo sát của OHCHR nói họ được tuyển qua người mình tin, gồm cả bạn bè và người thân. Đã có vụ người đang mắc kẹt được trả 100 đến 300 USD nếu kéo thêm được 1 người sang. Có người làm vì tiền, có người bị ép, có người được hứa kéo được người mới thì sẽ đỡ bị đánh hoặc bỏ đói. Vì vậy câu “bạn con giới thiệu mà mẹ” nghe khá ổn khi đang ngồi trong nhà, nhưng nó chỉ cho biết con mình quen người giới thiệu. Nó chưa cho biết công ty kia có thật hay không.
III - ĐI TỚI ĐÂY RỒI, CỐ THÊM TÍ
1 thanh niên 23 tuổi ở Bình Dương kể người ta nói chỗ làm chỉ cách cửa khẩu Mộc Bài khoảng 200 m. Xe chạy xa dần, cậu bắt đầu thấy có gì đó không ổn. Cậu vẫn đi tiếp.
Đọc tới đây rất dễ bực mình: thấy sai rồi sao không xuống xe? Nhưng lúc ấy cậu chưa nhìn thấy súng, chưa ai giữ hộ chiếu, cũng chưa có roi điện. Chỉ là đường đi khác 1 chút so với lời ban đầu. Trong khi cậu đã mang quần áo theo, đã đi hàng trăm km, đã báo với nhà rằng có việc. Có khi tiền xe và khách sạn người ta còn trả hộ. Người quen bên cạnh vẫn bảo cứ đi đi, bình thường mà. Quay lại lúc ấy nghĩa là mất cả chuyến đi và phải về giải thích tại sao việc chưa nhìn thấy đã bỏ. Thế là người ta nghĩ: cứ tới nơi xem sao.
1 người khác kể từ Đồng Nai đi tới Tây Ninh rồi đổi xe 2 lần trước khi sang Campuchia. Mỗi lần chỉ thêm 1 đoạn. Nếu ngay từ đầu có người bảo “đi theo tôi qua biên giới rồi giao điện thoại, hộ chiếu cho tôi” chắc chẳng ai đi. Nhưng thực tế lại là lên xe này trước, lát đổi xe kia, đi thêm chút nữa. Con người vốn rất hay cố tiếp khi đã bỏ thời gian và công sức vào 1 việc. Tâm lý đó được nghiên cứu từ lâu, thí nghiệm còn thấy phản ứng tương tự ở chuột khi chúng đã bỏ thời gian chờ phần thưởng. Ngoài đời nó chỉ hiện ra bằng câu rất bình thường: đi tới đây rồi, cố thêm tí.
Có người chỉ cố thêm đúng đoạn ấy, rồi lần sau được cầm điện thoại là để gọi về xin bố mẹ tiền chuộc.
IV - SANG TỚI NƠI
Sang tới nơi, 1 số người mới biết công việc thật là đi lừa người khác. 1 cô gái 23 tuổi quê Đồng Nai kể cô chống lại nên bị đánh hội đồng rồi bị bán qua nhiều công ty. 1 người khác bị bán với giá 2.500 USD, sang chỗ sau người ta bảo muốn về phải “đền” 10.000 USD.
Rồi họ được dạy cách tìm người trên Facebook, nói chuyện thế nào, giả shipper ra sao, giả công an kiểu gì. Có người bị ép gọi về rủ thêm bạn. OHCHR còn ghi nhận nạn nhân bị bắt đánh những công nhân khác. 1 cựu bảo vệ người Campuchia kể anh từng bị ép dùng dùi cui điện trừng phạt rất nhiều người Trung Quốc. Sống trong đó vài tháng thì khó mà phân biệt ai bị ép, ai đang đi ép người khác. Có người vẫn tìm cách trốn thoát. Có người làm để khỏi bị đánh. Có người sau 1 thời gian bắt đầu nhận tiền và tuyển người mới.
Thế nên 1 thằng bạn gọi về bảo “qua đây làm với tao” chưa chắc đang ngồi trong 1 văn phòng bình thường như nó kể. Có khi nó cũng đang mắc kẹt. Có khi kéo được mình sang thì nó kiếm được vài trăm USD. Có khi nó đã tham gia hẳn vào đường dây rồi. Người ở Việt Nam gần như không thể biết, chỉ bằng việc nghe giọng bạn mình qua điện thoại.
V - VỀ RỒI LẠI ĐI
Được đưa về Việt Nam rồi, cuộc sống cũng chưa tự quay lại như cũ. Có người mang về khoản nợ bố mẹ vay để chuộc. Công việc trước kia vẫn không có. Có người còn phải sống với chuyện mình từng gọi điện lừa tiền 1 người khác hoặc từng rủ bạn sang cùng. Các nghiên cứu về nạn nhân buôn người ở khu vực Mekong ghi nhận tỷ lệ lo âu, trầm cảm và triệu chứng sau sang chấn khá cao.
OHCHR công bố năm 2026 rằng khoảng 70% người sống sót được hỏi vẫn muốn đi làm xa tiếp. Nghe hơi khó hiểu sau những gì họ vừa trải qua. Nhưng về nhà rồi thì tiền đâu có tự xuất hiện. Bố mẹ vẫn cần tiền, việc vẫn khó kiếm, khoản nợ chuộc người có khi còn nằm đó.
Có 1 người đàn ông 41 tuổi ở Hà Nội được đưa từ Campuchia về tháng 3/2025. Khoảng 2 tuần sau, anh lại lên Telegram tìm việc rồi sang Bavet. Tháng 5 được đưa về lần nữa. Tháng 7 lại đi. Đến tháng 9 được giải cứu lần thứ 3 rồi bị khởi tố. Đọc tin này chửi “ngu 3 lần” rất dễ. Nhưng nếu 1 người đã biết bên kia có gì mà vẫn quay lại, thì chuyện trong đầu họ đâu có kết thúc ở ngày được cứu.
VI - NÓI TRƯỚC NGÀY CON ĐI
Nhà có con sắp đi làm xa, mình nghĩ bố mẹ nên nói trước với nó câu này:
“Tới nơi mà thấy khác những gì họ nói thì về. Mất tiền xe cũng được. Bố mẹ không mắng.”
Nói trước ngày nó đi. Vì lúc con gọi từ Tây Ninh bảo “con thấy hơi lạ”, có khi nó đang đứng đúng lúc còn quay lại được. Nếu trong đầu nó nghĩ bố sẽ mắng mới đi đã bỏ, mẹ sẽ tiếc tiền vé, họ hàng sẽ hỏi sao việc ngon thế cũng không làm nổi, thì nó rất dễ ngồi thêm trên xe 1 đoạn nữa.
Bố mẹ cũng đừng yên tâm chỉ vì nghe “bạn nó giới thiệu”. Hỏi công ty nào, địa chỉ ở đâu, công việc cụ thể là gì, tự tới công ty được không. Nếu đang đi mà địa điểm đổi hẳn, công việc đổi, người đón cứ bắt chuyển xe hoặc có người đòi giữ hộ chiếu, điện thoại thì gọi về ngay.
Người trẻ cũng nên quyết trước với mình: nếu đường đi khác quá nhiều so với lúc nhận việc thì dừng trước đã.
Vì lúc mọi thứ bắt đầu có vẻ sai, câu dễ xuất hiện nhất lại là “đi tới đây rồi, cố thêm tí”. Có người chỉ cố thêm 1 tí như vậy rồi mất vài tháng mới về được nhà.