Vũ Trọng Phụng thì chắc bạn đã gặp từ hồi đi học phổ thông, qua cụ cố Hồng với câu cửa miệng “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”, qua cái đám ma “hạnh phúc” của cụ cố tổ trong Số đỏ. Ông sinh năm 1912, mất năm 1939 vì bệnh lao, lúc mới 27 tuổi. Hồi ấy người ta gọi ông là “ông vua phóng sự đất Bắc”.
I - CON NGƯỜI CỦA KHUÔN PHÉP
Theo Ngô Tất Tố, bạn cùng làm báo Công dân với ông, thì bố Vũ Trọng Phụng mất khi ông mới được 7 tháng tuổi, ở quê nhà ông không có lấy 1 tấc đất cắm dùi. Cái nghèo của ông, theo chữ của Ngô Tất Tố, là nghèo “gia truyền”. Báo Công dân nghèo tới mức ít khi có tiền trả nhuận bút, ông “cứ cặm cụi cuốc bộ đi, lại cuốc bộ về, hôm nào mỏi lắm mới lấy năm xu đi xe”. Vậy mà “không lúc nào ông tự đem sự túng thiếu của mình mà làm phiền lụy người nào, dù khi túng thiếu cực điểm cũng vậy” [1].
Lưu Trọng Lư, người đọc điếu văn trong lễ tang ông, viết rằng độc giả cứ tưởng tác giả Giông tố là 1 tay lõi đời, láu cá. Ai dè ông là “một người cha đứng đắn, một người chồng đứng đắn hơn, một người con rất hiếu, người của khuôn phép, người của nề nếp”. Trong túi áo ông lúc nào cũng có cái đồng hồ chạy chuẩn chỉ, ông “không có một món tiền vặt nào mà không biên vào sổ”, nhà ai có đám cưới đám ma là ông có mặt, chẳng bỏ sót đám nào [2].
Mấy năm cuối đời, ông bị lao phổi nặng. Lưu Trọng Lư viết: “anh lại hay tỏ ra rằng: anh rất sợ cái chết. Mỗi khi tôi xuống thăm anh, anh hết sức che đậy những dấu hiệu bất thường”. Bạn tới thăm, ông bảo: “không, hôm nay trở trời, tôi mới ho, chứ hôm qua tôi thường lắm, tôi còn đi ra phố!” Mãi sau Lưu Trọng Lư mới hiểu ra: “té ra, tôi chỉ lựa những lúc bạn tôi thật ốm, tôi mới đến. Thực thì, có ngày nào khác ngày nào đâu” [2].
Có đêm bệnh trở nặng, ông viết sẵn mấy bản chúc thư rồi cho gọi Ngô Tất Tố lên kê đơn thuốc bắc. Đến lúc thuốc bắc không ăn thua nữa, ông hỏi: “bác tưởng tôi có chết không?” Ngô Tất Tố đáp: “chết làm sao được!” Về sau Ngô Tất Tố thú nhận: “tôi nói dối ông” [1].
Thì đấy, sợ chết tới mức đêm nằm viết sẵn chúc thư, vậy mà hễ bạn tới thăm là ông cố bảo “hôm qua tôi còn đi ra phố”, để bạn khỏi thấy mình tay chân lạnh ngắt, ho không dứt.
II - GIẤU BỆNH VÌ XẤU HỔ
June Price Tangney (nhà tâm lý học Mỹ chuyên nghiên cứu về hổ thẹn và áy náy) cho rằng áy náy là khi mình thấy mình lỡ làm 1 việc sai, nên người ta muốn sửa sai bằng cách thú nhận, xin lỗi, đền bù. Còn hổ thẹn là khi mình thấy cả con người mình là đồ bỏ đi. Bà cùng 2 đồng nghiệp viết: “hổ thẹn thường thúc người ta chối cãi, trốn tránh hoặc bỏ chạy khỏi chỗ làm mình xấu hổ” [3].
Năm 1937, Vũ Trọng Phụng viết phóng sự Lục xì, kể chuyện nhà khám bệnh hoa liễu cho gái mại dâm có giấy (nghĩa là có đăng ký với nhà nước) ở Hà Nội. Các cô sợ khám bệnh tới mức trước giờ khám cô nào cũng tìm cách giấu bệnh. Cô nào bệnh nặng quá thì ra hàng thịt mua tiết lợn chưa đông về đổ vào, “để giả vờ là có kinh nguyệt”. Cô nào có vết loét thì lấy hoa dâm bụt vò nát, chấm vào vết loét, “vì dâm bụt là thứ hoa quanh năm lúc nào cũng nở” [4].
Ông dẫn lời bác sĩ Joyeux: “chính cái tính cả thẹn ấy làm cho phụ nữ An Nam thà chịu có bệnh hơn là đi chạy chữa”. Dẫn xong, ông chỉ thêm đúng 1 câu: “thật là đúng thật” [4].
Trong Giông tố, cô Mịch nhà quê bị Nghị Hách cưỡng bức trên xe ô tô. Nằm trong nhà thương, Mịch chẳng trách Nghị Hách câu nào, lại quay ra trách mình: “trời đất ơi, thì ra vì mình dại dột và tham lam!” Mịch sợ nhất là bị anh chồng sắp cưới rẻ rúng, rồi ra nhà xí của bệnh viện thắt cổ, may mà khán hộ (y tá thời ấy) phá cửa vào cứu kịp [5].
Trong Dứt tình, ở bãi biển Đồ Sơn, chồng cô Hằng đang tắm thì bị sóng cuốn ra xa. Bà Năm đứng trên bờ hỏi: “hay là cầu cứu?” Hằng nghĩ 1 lát rồi gắt: “không nên vội. Hấp tấp quá người ta cười cho. Để xem thế nào đã”. Anh chồng chết đuối [6].
Viết về cái sự e thẹn ấy thì ông chẳng nể nang ai. Bị 1 bạn đọc viết thư chê văn bẩn, ông trả lời trên báo, nhắc chuyện Victor Hugo đòi “cái quyền được gọi con lợn là con lợn”, rồi mắng thẳng: “chỉ có những đồ vô học thức thì mới bướng bỉnh bằng cái tính e thẹn của những quân bồi săm!” [7]. Ấy thế mà bệnh của chính mình thì ông giấu tới cùng.
III - SỢ BỊ KHINH VÌ NGHÈO
Năm 1938 ông viết Trúng số độc đắc. Nhân vật chính là Phúc, 1 anh thư ký thất nghiệp đã gần 1 năm, ăn bám bố mẹ. Bác phu quét vườn hỏi vay 1 đồng, anh nghĩ thầm: “ta không bao giờ ngửa tay xin ai tiền hay vay ai tiền… ta đã bị khinh bỉ mãi rồi, ta không thể đả động được đến chuyện tiền, sợ lại bị khinh hơn” [8]. Ngoài đời, Vũ Trọng Phụng cũng chẳng bao giờ vay ai đồng nào.
Bố mẹ Phúc thì kính nể ông anh cả làm phán (làm thư ký ở dinh công sứ Pháp), dù ông này cờ bạc, nợ như chúa Chổm. Lần đầu tiên Phúc dám cãi mẹ: “thế thì ra tình nghĩa mẹ con ở đời này chẳng qua cũng chỉ vì đồng tiền thôi à?” Đến khi Phúc trúng số 10 vạn đồng, chiếc guốc của anh tuột chân lăn xuống cầu thang, cả nhà thất thanh: “chết nỗi! Có hề gì không!” Phúc nhớ ngay: “mấy hôm trước, tưởng gẫy chân mà chẳng thấy ai hỏi han gì cả” [8].
Năm 1939, đúng năm ông mất, Vũ Trọng Phụng cho đăng truyện ngắn Một đồng bạc. Người kể chuyện là 1 nhà văn, ngày trước thân với vợ chồng anh ký Bích hơn ruột thịt. 4 năm không gặp, 1 sáng chị Bích tìm đến, áo the nâu vừa rách vừa bạc. Anh Bích mất việc, giờ đi bán bánh tây mà chỉ dám bán ban đêm, vì “sợ cắp thúng và xách lò đi ban ngày gặp bạn hữu, họ mạc” [9].
Chị xin giúp 3 đồng. Người kể chuyện đưa 1 đồng, dặn là cho hẳn chứ không phải cho vay, vì anh “sợ nhất cái chuyện sẽ bị quấy nhiễu về sau!” [9].
6 tháng sau, giáp Tết, 2 vợ chồng người kể chuyện gặp chị Bích ở chợ Đồng Xuân, vợ anh vui vẻ gọi “bác Bích ơi!”. Chị Bích cúi đầu quay đi, “trước còn bước chậm, sau thoăn thoắt rõ nhanh, và sau cùng, thì chạy hẳn!” Chị sợ bị đòi nợ 1 đồng, mà đúng hôm ấy vợ người kể chuyện vừa định “hễ gặp chị ấy thì thế nào cũng giúp thêm chị ấy vài đồng” [9]. Người đang hổ thẹn bỏ chạy khỏi cả người sắp giúp đỡ mình.
IV - PHÚC TRÚNG SỐ
Tangney và 2 đồng nghiệp còn thấy người hay hổ thẹn cũng hay giận dữ, hay đổ lỗi cho người khác. Để thoát khỏi cái cảm giác mình là đồ bỏ đi, người ta lật ngược thế cờ, trút giận lên 1 ai đó, nhờ thế thấy mình lại có quyền, lại hơn người [3].
Phúc trúng số xong là trút giận lên đúng người nhà mình. Lúc báo tin cho bố mẹ, anh cố tình nói mấy câu mỉa mai cho bố mẹ sợ trước rồi mới nói thật. Vũ Trọng Phụng bắt quả tang ngay: “anh vẫn không nhận rằng ở sự nói năng vừa rồi, dẫu sao, cũng là vẫn có chút tính chất báo thù bố mẹ” [8].
Anh nói thẳng vào mặt bố mẹ: “khi đứa con trúng số mười vạn cố nhiên là bất thình lình cả bố lẫn mẹ nó cũng đều thấy nó biến hình ra là đại quý tử”. Rồi anh cố tình để bố với anh cả tranh nhau 500 bạc của anh. Với cô nhân tình, anh nói thản nhiên như không: “xưa kia tôi đạo đức là vì chưa đủ tiền để hư” [8].
Cuối truyện, Phúc ép 1 bà góa bán nhà rẻ. Tấn, người bạn thân vẫn đóng vai lương tâm, đến can ngăn. Mà chính Tấn từng nói: “mình giàu dầu có bị ghét, mình cũng chỉ bị nói xấu sau lưng thôi. Còn nghèo thì bị khinh ra mặt”. Phúc rủ Tấn tối ấy xuống xóm cô đầu. Câu cuối cùng của cuốn tiểu thuyết là Tấn gật đầu: “ừ, thì tối nay đi tom chát vậy!” [8].
Mình nghĩ Phúc làm đúng những việc mà ngoài đời Vũ Trọng Phụng không bao giờ làm. Ông chẳng trúng số, cũng chẳng có lấy 1 ngày được sống sung sướng. Bị báo Ngày nay chê văn bẩn, ông viết 1 bài dài trả lời, câu cuối là: “tôi tưởng tôi đã đủ đáp lại sự khinh bỉ tôi của các ông” [7].
Ông viết Trúng số độc đắc 1 mạch tới hết, xong tự tay đóng thành quyển, ngắm nghía mãi không muốn rời tay. Ngọc Giao, bạn thân của ông, còn nhớ mấy hôm trước khi mất, ông nhờ Ngọc Giao dìu đến tận nhà in, xin mấy tờ bản thảo đã xếp chữ, còn lấm lem mực in với dấu tay thợ in, dặn giữ lại để lót đầu cho ông khi khâm liệm [10].
Cuốn sách ông dặn lót đầu khi nằm xuống là cuốn về 1 người nghèo bỗng dưng giàu, rồi nhận ra cả nhà chỉ thương mình khi mình có tiền.
P/S: năm 1939 bệnh lao chưa có thuốc đặc trị, giấu hay không giấu thì có lẽ ông cũng khó qua khỏi.
Nguồn:
[1] - Gia thế ông Vũ Trọng Phụng - Ngô Tất Tố, báo Tao Đàn, số đặc biệt về Vũ Trọng Phụng, năm 1939. [2] - Điếu văn đọc trong lễ tang Vũ Trọng Phụng - Lưu Trọng Lư, báo Tao Đàn, số đặc biệt về Vũ Trọng Phụng, năm 1939. [3] - The Self-Conscious Emotions: Theory and Research - Jessica L. Tracy, Richard W. Robins, June Price Tangney biên soạn, 2007, chương 2 What’s Moral about the Self-Conscious Emotions? của June Price Tangney, Jeffrey Stuewig, Debra J. Mashek. [4] - Lục xì - Vũ Trọng Phụng, chương VIII và chương IX. [5] - Giông tố - Vũ Trọng Phụng, chương 5. [6] - Dứt tình - Vũ Trọng Phụng, chương 4. [7] - Chung quanh thiên phóng sự Lục sì và Để đáp lời báo Ngày nay: Dâm hay là không dâm? - Vũ Trọng Phụng, báo Tương lai, tháng 3 năm 1937, in trong phần phụ lục sách Làm đĩ. [8] - Trúng số độc đắc - Vũ Trọng Phụng, chương I, chương II Một sự phát minh đời không tốt, chương V Ngày đầu trúng số, chương VI Trong tay đã có đồng tiền và chương IX Vết xe thiên hạ. [9] - Một đồng bạc - Vũ Trọng Phụng, trong Tuyển tập truyện ngắn Vũ Trọng Phụng. [10] - Lời giới thiệu sách Trúng số độc đắc - Hoàng Thiếu Sơn.