Năm 1877, Tolstoy viết xong Anna Karenina. Trước đó 8 năm, ông đã xong Chiến tranh và Hòa bình. Chỉ cần 1 trong 2 cuốn ấy thôi cũng đủ để 1 người được nhớ mãi. Lúc này ông có danh tiếng khắp châu Âu, có điền trang Yasnaya Polyana, có người vợ lo toan mọi việc, có 1 đàn con, sức khỏe tốt, tiền không thiếu.
Vậy mà chỉ vài năm sau, khi khoảng 50 tuổi, ông bắt đầu giấu 1 sợi dây thừng. Trong cuốn Tự thú, ông viết rằng mỗi tối cởi đồ 1 mình trong phòng, ông phải cất sợi dây đi để khỏi treo cổ lên thanh gỗ giữa 2 cái tủ. Ông cũng bỏ hẳn việc mang súng đi săn vì sợ có lúc mình quay nòng về phía mình, trong khi câu hỏi làm ông khổ thì ông đã viết vào nhân vật từ 15 năm trước.
I - 2 NGƯỜI TRONG CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH
Andrei là 1 quý tộc trẻ đầy tham vọng. Anh ra trận vì muốn nổi danh như Napoleon, người từng là 1 sĩ quan vô danh rồi leo lên tới ngôi hoàng đế. Năm 1805, ở trận Austerlitz, lúc quân Nga tháo chạy, Andrei giật lấy lá cờ xông lên và trúng đạn. Nằm ngửa giữa cánh đồng, anh thấy bầu trời cao và lặng, bên dưới súng vẫn nổ mà trên đó chẳng có gì thay đổi.
Lát sau, Napoleon cưỡi ngựa đi qua, dừng lại nhìn anh và khen đó là 1 cái chết đẹp. Lúc ấy thần tượng cả đời của Andrei chỉ còn là 1 người đàn ông nhỏ bé đang hí hửng vì thắng trận. Những thứ anh theo đuổi bấy lâu bỗng chẳng còn nghĩa lý gì.
Pierre thì ngược lại, chẳng phải phấn đấu gì cả, 1 sớm 1 chiều nhận gia tài lớn bậc nhất nước Nga từ ông bố. Có tiền rồi thì thử đủ thứ, lấy vợ đẹp, uống rượu thâu đêm, vào hội kín, làm từ thiện… Cái nào cũng vui được 1 thời gian, rồi lại trống trơn. Có lúc Pierre nghĩ ai quanh mình cũng giống người lính ngồi dưới làn đạn, cố kiếm việc gì đó mà làm cho khỏi phải nghĩ tới cái chết đang bay trên đầu. Người lo tiền, người lo tiệc tùng, ai cũng bận đến mức chẳng còn lúc nào để hỏi mình sống để làm gì.
Pierre chỉ nhận ra khi đã mất hết. Năm 1812, Moscow cháy, anh bị quân Pháp bắt, giam chung với Karataev, 1 anh lính nông dân ít chữ. Karataev sống qua những ngày tù đói rét mà không than thở 1 lời, có gì ăn nấy, gặp ai cũng tử tế. Pierre thấy mấy tháng bị giam ấy, mình tự do hơn cả những năm giàu có.
1 người đuổi theo danh vọng, 1 người có sẵn tiền, rốt cuộc cả 2 đều trống rỗng như nhau. Andrei phải ra chiến trường, Pierre phải vào tù, rồi 2 người mới dần hiểu mình đang sống vì cái gì.
II - ANNA VÀ LEVIN
Ở Anna Karenina, Tolstoy bỏ hết chiến tranh để viết về nước Nga bình thường của chính thời ông. Cuốn sách chạy 2 mạch song song, 1 bên là Anna với Vronsky, 1 bên là Levin với Kitty. Anna mất gần hết mọi thứ, Levin thì có đủ cả, vậy mà rồi cả 2 đều nghĩ tới cái chết. Bây giờ nhiều người đọc Anna như 1 ca yêu đương độc hại điển hình, đặt hết giá trị bản thân lên Vronsky, ghen vô cớ, nghĩ nhiều, dùng morphine để ngủ…
Nhưng ở nước Nga thời đó, người vợ muốn ly hôn thì phải trông vào sự đồng ý của chồng và nhà thờ. Bỏ chồng đi theo Vronsky, Anna mất luôn đứa con trai Seryozha. Giới thượng lưu đóng cửa, bạn bè cũ quay mặt. Hôm nàng cố đến nhà hát, cả khán phòng quay lại nhìn, nàng thấy mình như bị trói vào cột cho thiên hạ bêu riếu. Trong khi đó, Vronsky vẫn đi câu lạc bộ, vẫn đua ngựa, vẫn gặp ai tùy thích.
Mất con, mất chỗ đứng, quanh nàng chỉ còn mỗi Vronsky nên nàng bám lấy anh ta cũng là chuyện dễ hiểu. Mà cơn ghen của nàng cũng chẳng phải vô cớ, mẹ Vronsky đang tính gả con trai cho 1 cô công chúa trẻ thật.
Nhiều bài còn viết cái chết của Anna thành 1 sự giải thoát. Mình nghĩ Tolstoy không nghĩ vậy. Trên đường ra ga, nàng nghĩ đến việc trừng phạt Vronsky, bắt anh ta phải hối hận cả đời. Đến lúc toa tàu lao tới, nàng hoảng sợ, tự hỏi mình đang ở đâu, đang làm gì, làm thế để làm gì, lúc hối hận muốn sống thì đã quá muộn. Ngay trước khi chết, ý thức của Anna bừng sáng như 1 ngọn nến, nàng nhìn thấu toàn bộ bi kịch đời mình trong chớp mắt, rồi tắt lịm vĩnh viễn.
Còn Levin, nhân vật chính thứ 2 của Anna Karenina, cưới được người mình yêu là Kitty, có con, có điền trang làm ăn ổn định, sống đúng kiểu cuộc đời mà ai nhìn vào cũng bảo là đủ.
Thế mà ở phần cuối cuốn sách, Levin giấu dây thừng và không dám cầm súng đi săn, đúng những gì Tolstoy làm ngoài đời vài năm sau đó. Levin chính là Tolstoy, ngay cái tên cũng lấy từ Lev, tên của ông. Ông viết cơn khủng hoảng của mình ra giấy trước khi nó thật sự ập tới.
Nhiều người bảo Levin được cứu vì bỏ thành phố về quê, sống gần thiên nhiên. Nhưng anh ở quê từ đầu sách rồi, vẫn làm ruộng, đi săn, lo điền trang, đầu óc vẫn rối như thường. Đến cuối truyện, Levin thay đổi nhờ mấy câu rất bình thường của bác nông dân Fyodor, rằng có người sống chỉ để lo cho cái bụng của mình, còn có người sống tử tế, sống vì linh hồn và nhớ đến Chúa. Nghe xong anh ngộ ra bình an thực sự đến từ niềm tin hướng thiện và đời sống tâm linh, còn mấy học thuyết triết lý cao siêu hay những toan tính cá nhân thì không đem lại được.
III - CÂU HỎI CỦA TUỔI 50
Người trẻ bây giờ làm xuyên đêm, chạy KPI, cố mua nhà mua xe. Không ít người có được rồi thì thấy trống rỗng mà không hiểu vì sao. Họ đang gặp đúng câu hỏi mà Tolstoy gặp ở tuổi 50: có đủ rồi thì sống để làm gì?
Đi đâu bạn cũng nghe người ta khuyên hãy “sống chậm lại”, hãy nhìn vào bên trong, hãy hòa giải với chính mình. Đọc lại Tolstoy thì người nhìn vào bên trong nhiều nhất trong cả 2 cuốn sách lại chính là Anna. Nàng nghĩ ngày, nghĩ đêm, nghĩ đến mức cái gì quanh mình cũng thành bằng chứng chống lại mình, rồi nằm xuống đường ray.
Andrei, Pierre hay Levin thì không ai tự nghĩ ra được lối thoát cả. Andrei nằm chờ chết mới thấy bầu trời, Pierre phải vào tù mới gặp Karataev, còn Levin thì chỉ nghe được 1 câu nói của bác nông dân Fyodor. Người đang chìm nghỉm dưới nước thì khó mà tự kéo mình lên, nhiều lúc phải có cái gì đó từ bên ngoài mình mới ngóc đầu lên được.
Bản thân Tolstoy cũng không tìm ra câu trả lời ổn thỏa cho chính ông. 30 năm sau cuốn Tự thú, ông vẫn loay hoay, từ bỏ quyền tác giả, cãi nhau với vợ vì tiền. Cuối năm 1910, ở tuổi 82, ông bỏ nhà ra đi lúc nửa đêm, lên toa hạng ba, nhiễm lạnh dọc đường. Ông mất trong căn nhà của ông trưởng ga Astapovo, 1 nhà ga xe lửa nhỏ, 33 năm sau khi để Anna nằm xuống đường ray.