Cuối phim The Odyssey, Ithaca hiện ra không phải như 1 phần thưởng. Odysseus không bước lên ngai. Ông giao ngôi lại cho Telemachus, rồi cùng Penelope quay lưng với hòn đảo, đi về phía mặt trời đang lặn. 1 người đàn ông vượt 10 năm biển cả để về nhà, rốt cuộc lại chọn không ở lại cái nhà ấy.
I - LUẬT CỦA ZEUS
Xem phim xong, người ta hay hỏi nhau Odysseus là người hùng hay kẻ tội đồ. Theo mình, đạo diễn Nolan không dựng phim để phân xử chuyện tốt xấu của 1 cá nhân. Ông lặng lẽ đổi 1 thứ, là ai mới thật sự là kẻ phá luật, còn ai là kẻ giữ luật.
Cái luật ở đây, phim gọi thẳng ra là luật của Zeus. Người Hy Lạp cổ gọi nó là xenia, tạm hiểu là đạo hiếu khách. Nghe lạ tai vậy thôi chứ nó rất gần với bây giờ. Xenia là cái giao ước cho phép 1 người lạ bước qua ngưỡng cửa nhà bạn mà không phải lo bị giết trong đêm, nhờ nó mà chữ “nhà” còn có nghĩa. 1 nền văn minh khởi đầu từ đúng cái niềm tin ấy, rằng không phải ai gõ cửa cũng đến để hại mình. Phim kể chuyện 1 chuyến về nhà, mà cái mình thấy suốt phim là cảnh người ta thôi tin nhau được nữa.
II - HOMER DỰNG LUẬT, NOLAN QUAY XE
Trong sử thi, thứ tự thủ phạm rất rõ ràng. Kẻ phá luật đầu tiên là Paris. Hắn làm khách trong nhà vua Menelaus ở Sparta, rồi cuỗm vợ chủ nhà mang về thành Troy. Đó là phản bội xenia, thứ mà chính Zeus đứng ra bảo hộ. Cả cuộc viễn chinh Hy Lạp vì thế là đi thực thi luật, đi trừng phạt kẻ đã lạm dụng lòng hiếu khách của gia chủ.
Vụ giết bọn cầu hôn ở cuối truyện cũng theo đúng lẽ ấy. Bọn nó mới là kẻ phá luật, ăn dầm ở dề nhà người khác suốt 3 năm, phá của, ép vợ chủ lúc chủ vắng nhà. Odysseus giết chúng là để lấy lại quyền của gia chủ. Trong Homer, ông là người thực thi luật từ đầu đến cuối. Đánh xong, dẹp yên, Athena đứng ra giữ hòa bình, ông ở lại làm vua và mọi thứ về lại như cũ.
Nolan thì quay xe. Với ông, cú phá luật gốc nằm ở chính con ngựa gỗ chứ không nằm ở Paris và ông dựng con ngựa như 1 tội báng bổ chứ không như 1 chiến tích. Quân Hy Lạp giấu lính trong 1 lễ vật trá hình làm đồ dâng nữ thần Athena. Người Troy kéo nó vào khu đền thiêng, tin rằng đó là biểu tượng hòa bình. Rồi cổng mở, đám khách được rước vào quay ra tàn sát chủ nhà, đốt cả thành phố. Ngay trong lúc cướp phá, chúng chặt luôn đầu tượng Athena. Nhân vật Odysseus tự thú, đại ý 1 mưu của 1 người đã phá luật Zeus vĩnh viễn và thời đại đồ đồng bắt đầu sụp đổ từ đó.
Cũng là thắng cuộc bằng mưu trí, Homer đọc ra giữ trật tự, Nolan đọc ra báng bổ. Kẻ thực thi luật và kẻ phá luật hóa ra là cùng 1 người, chỉ khác ai là người kể chuyện.
III - AI MỚI LÀ QUÂN TỪ BIỂN
Nolan cắm vào phim 1 hình ảnh mà Homer không có, là bóng ma Sea Peoples (các tộc người đến từ biển, bị coi là đã kéo cả vùng Địa Trung Hải vào sụp đổ hồi cuối thời đồ đồng). Suốt phim, người ta sợ Sea Peoples. Rồi tới 1 lúc, theo cách đọc của giới phê bình, phim để lộ cú lật: nhìn từ mắt những người dân ven biển bị đoàn của Odysseus cướp phá thì chính Odysseus là 1 Sea People. Ông tự coi mình là tàn dư của văn minh, còn với người bị ông cướp, ông đúng là quân man di từ biển tràn tới. Đứng ở bờ nào thì nhìn ra người ấy.
Mình vẫn quen nghĩ kẻ thắng là kẻ giữ trật tự, kẻ mạnh là kẻ đứng về phía luật, vì nghĩ thế thì biết ngay phải đứng về phe nào. Nolan phá cái nếp nghĩ ấy bằng cách rút gần hết thần linh khỏi phim. Athena có xuất hiện nhưng chỉ mình Odysseus nhìn thấy và phim cố tình để mập mờ, không rõ đó là nữ thần thật hay chỉ là tiếng nói trong đầu 1 người lính đã kiệt sức. Khi trời không còn lên tiếng, không còn ai từ trên cao tuyên bố rằng luật đã được khôi phục và món nợ đã trả xong, thì chỉ còn người chết, người sống sót và 1 con người phải tự hỏi mình: kẻ giữ luật với kẻ phá luật có phân biệt được bằng chuyện ai thắng hay không.
Chuyện này đâu chỉ có ở thời đồ đồng. Để ý 1 chi tiết Nolan thêm vào: kẻ phản diện Antinous là gã nhà giàu đã mua đường trốn lính, đẩy 1 thanh niên nghèo đi chết thay mình ngoài chiến trường. Rồi chính gã trốn lính ấy về sau lại lớn tiếng đòi ngồi lên ngai, đòi nhân danh trật tự. Thời nào, ở đâu cũng có 1 kiểu người như thế, lấy chính cái luật vốn lập ra để che chở người yếu ra làm vũ khí hại họ, rồi tự phong mình là người khôi phục trật tự. Mà phần đông chúng ta chỉ phân biệt được kẻ phá luật với người giữ luật sau khi mọi chuyện đã xong, lúc kẻ thắng đã kịp viết lại câu chuyện theo hướng có lợi cho mình.
IV - KHÔNG Ở LẠI LÀM VUA
Trong sử thi, Odysseus giết bọn cầu hôn xong vẫn chưa hết chuyện. Ông cho treo cổ đám tỳ nữ đã theo bọn chúng, xẻo xác thằng chăn dê phản bội, rồi còn phải đối mặt với gia tộc bọn cầu hôn kéo tới đòi báo thù, suýt thành nội chiến. Phải đến khi Athena nhảy vào ép 2 bên hưu chiến thì Ithaca mới yên và ông mới thật sự ngồi lại trên ngai. Tàn bạo hơn phim nhiều nhưng cái kết vẫn là kẻ thắng ở lại làm vua.
Nolan không cho ông cái kết đó. Ông không giành lại ngai mà giao nó cho con, rồi cùng Penelope đi về hướng tây để tưởng niệm những người đã chết dưới quyền mình. Đọc theo mạch cả phim thì đó là 1 cuộc tự lưu đày chứ chẳng phải chuyến phiêu lưu mới nào. Người đã gây ra quá nhiều cái chết tự thấy mình không còn quyền hưởng cái mái nhà mà bao người khác đã bỏ mạng để mình được trở về.
Nolan còn gợi ý rằng cuộc chiến Troy không phải vì nàng Helen mà vì Agamemnon muốn chiếm các tuyến buôn bán trên biển của Troy. Cách đọc ấy nghe cũng có lý và rất hợp thời. Có điều mấy nhà sử học có nghề, khi được hỏi, vừa công nhận nó hợp lý vừa dè chừng, vì động cơ kinh tế này không có trong Homer, mà sử thi thì vốn đầy chi tiết lệch thời. Cho nên đừng vội chốt rằng chiến tranh chỉ vì tiền. Vì danh dự hay vì lợi thì bên trong vẫn vậy, người ta luôn cần 1 câu chuyện đẹp để che đi 1 vụ cướp đoạt và luôn nhân danh 1 thứ luật cao cả nào đó trong lúc giẫm lên chính nó.
Luật của Zeus, xét cho cùng, đâu phải mệnh lệnh từ trên trời rơi xuống. Khi trời im lặng, không còn vị thần nào đứng ra phân xử, nó chỉ còn là cái giới hạn mà con người tự đặt ra cho nhau để còn sống chung được. Bi kịch bắt đầu đúng lúc kẻ khôn ngoan nhất, mạnh nhất tin rằng trí khôn của mình đủ để đứng ngoài cái giới hạn đó. Nó phá luật, rồi trở về nhân danh luật. Mà trong 1 thế giới không còn thần linh thì sẽ chẳng còn ai nói cho nó biết đến bao giờ món nợ mới coi là trả đủ.