I - BÀI THƠ TRONG ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI
Hồi tháng 6/2026, trên mạng ồn ào mấy vụ liền. Đề Ngữ văn tốt nghiệp với chuyện giáo dục khai phóng. Cuốn “Chuyện với Thanh” viết về Bác bị thu hồi. Vụ này chưa nguội thì vụ kia đã ầm ầm. Trong cơn tức giận đó, người ta lôi thêm ra 1 bài thơ để chửi, bài “Những người trồng hoa” của ông Nguyễn Quang Thiều.
Bài thơ đó ở đâu ra? Nó nằm trong 1 đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh của Quảng Nam, thi hồi tháng 3/2025, trước đó hơn 1 năm. Không phải đề tốt nghiệp của cả nước, cũng không phải đề mới ra. Là đề của 1 tỉnh, dành cho mấy em đi thi học sinh giỏi Văn, đã qua cả năm trời. Vậy mà giờ nó bị moi lên, đem ra giữa chợ mạng cho cả triệu người xúm vào chửi: thơ gì mà không vần, đọc như văn xuôi, tối nghĩa, lại còn lôi cả xác chết vào, vậy mà gọi là thơ à. Chửi bài thơ chưa đã, người ta quay sang chửi luôn tác giả.
II - ĐỀ CHO ĐỘI TUYỂN, KHÔNG PHẢI CHO CẢ NƯỚC
Dĩ nhiên mình thấy có nhiều người bàn: đưa 1 bài thơ khó, tối, lại có hình ảnh chết chóc vào đề cho học sinh, liệu có hợp không. Câu hỏi đó dễ hiểu và đáng bàn.
Nhưng đề này là đề cho đội tuyển học sinh giỏi Văn, mấy em được học lý luận kỹ, được luyện riêng để đọc đúng loại văn bản khó, nhiều ý ngầm kiểu đó. Nên nỗi lo học sinh sao kham nổi thật ra không đáng lo lắm, vì các em được trang bị đúng để hiểu sâu, phân tích cái khó.
III - THƠ THÌ PHẢI CÓ VẦN?
Phần lớn cái đang diễn ra trên mạng lại không phải câu hỏi. Nó là 1 bản án: thơ gì thế này, đây không phải thơ, dẹp đi…
Mà bản án đó dựa trên 1 giả định rằng thơ thì phải có vần, phải mượt, phải đẹp, phải dễ nghe. Cái định nghĩa đó ở đâu ra? Nó là gu của Thơ Mới, của dòng thơ đi cùng chúng ta từ bé. Ngặt cái chính Thơ Mới hồi năm 1932 cũng bị chửi y hệt bằng đúng mấy chữ này: thơ gì mà bỏ niêm luật, phá vần, lai Tây, loạn cào cào. Cái thứ giờ ta coi là di sản, hồi đó từng bị mắng là không phải thơ. Nếu mấy người phản đối năm 1932 mà thắng thì hôm nay làm gì có Thơ Mới.
Mà không riêng Thơ Mới. Hàn Mặc Tử hồi mới ra, thơ toàn máu với trăng với hồn, nhiều người đọc thấy rùng rợn, ghê ghê, bảo ông điên, thơ của thằng điên. Giờ thì ông là 1 trong những nhà thơ lớn nhất ta có. Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du từng bị mấy nhà nho chê là chuyện đàn bà con gái hư hỏng, đọc vào hỏng nết, “đàn bà chớ kể Thúy Vân Thúy Kiều”. Giờ nó là quốc bảo, là thứ ta đem ra khoe với thiên hạ. Cứ nhìn lại mà xem, cái mô típ này lặp đi lặp lại. Thứ bị chửi là không phải thơ, là dâm, là bẩn, là điên, là rùng rợn, qua thời gian lại thành đúng cái ta tự hào nhất. Cho nên cái phản xạ “tôi không ưa kiểu này, vậy nó không phải thơ, vậy dẹp” có 1 thành tích rất tệ trong lịch sử.
IV - KHÔNG HIỂU THÌ LÀM GÌ TIẾP
Rất nhiều người bình luận: tôi đọc, tôi không hiểu, vậy nó dởm, vậy phải dẹp đi cho khuất mắt.
Ai mà chẳng có lúc gặp 1 thứ mình không hiểu: 1 bài thơ, 1 bản nhạc, 1 bài toán, 1 ý lạ. Khác nhau là ở cái mình làm tiếp theo. Có người xem đi xem lại, nghĩ bụng hay tại mình chưa tới, thử đọc lại đã. Có người nổi cáu, phán luôn cái đó là rác, vô giá trị, rồi đòi vứt nó đi.
Dừng lại để hỏi như vậy mới là thứ việc học đáng ra phải rèn cho người ta. Mà buồn cười ở chỗ, 1 bài thi vốn sinh ra đúng để làm việc đó. Đề thi đưa cho học sinh 1 bài thơ lạ, chưa gặp bao giờ, rồi yêu cầu các em tự đọc, tự hiểu, tự lập luận, tức là đang kiểm tra khả năng suy luận, khả năng đối mặt với cái khó. Vậy mà người lớn chúng ta, gặp đúng bài thơ đó, lại đòi ném nó đi vì khó hiểu. Thành ra họ đang làm điều ngược hẳn với cái mà đề thi muốn dạy các em.
V - HAI NGƯỜI TRỒNG HOA
Bài thơ có 2 người trồng hoa. Người thứ nhất trồng hồng như làm 1 nghi lễ, dụng cụ làm vườn rất đẹp, hồng nở thì cắt hoa vào 1 sáng chủ nhật, tối bày rượu vang với cá hồi để tôn vinh vẻ đẹp hoa hồng. Cái đẹp được hưởng thụ 1 cách thảnh thơi, trang trọng, có phần dửng mỡ. Người thứ 2 thì bị gọi là kẻ điên vì hắn đang nhổ tung từng khóm hồng lên. Hắn nhổ “để tìm một người / bị giết trong đêm tối / xác vùi dưới một khóm hoa”. Tức là dưới khóm hoa đẹp kia có 1 cái xác bị chôn, 1 tội ác bị giấu đi. Kẻ điên phá vẻ đẹp bề mặt đó để moi cái xác lên, cho tội ác phải lộ ra. Cái xác trong bài đâu phải để cho ghê. Nó để nói rằng cái đẹp có khi được trồng lên trên 1 tội ác chôn bên dưới và kẻ dám phá vẻ đẹp để lôi sự thật ra thì bị đám đang thảnh thơi ngắm hoa coi là thằng điên.
Bạn để ý thêm câu hỏi số 3 của đề. Đề ghi rõ, về hành động kẻ điên nhổ hoa, có ý kiến cho là hủy hoại cái đẹp, ý kiến khác cho là để tìm ra sự thật kinh hoàng bị che giấu, rồi bắt học sinh nêu quan điểm và lập luận. Tức là chính người ra đề đã thấy 2 cách hiểu đó, đặt thẳng lên bàn, muốn học trò giỏi phải tự nghĩ, tự bảo vệ ý mình. Bài thơ có tứ rõ tới mức ra được thành câu hỏi nghị luận cho kỳ thi cấp tỉnh, chứ đâu phải mớ chữ vô nghĩa như người ta chửi.
VI - TẤM GƯƠNG
1 bài thơ viết về những người chỉ thích ngắm hoa cho đẹp và ghét cái thằng đào xác lên, thì bị 1 đám đông chê là xấu, là có xác chết, là phá mất hình dung đẹp đẽ của họ về thơ, rồi đòi dẹp. Họ phản ứng đúng y người trồng hoa thứ nhất trong bài. Bài thơ tả trúng phóc chính những người sẽ chửi nó. Thơ hay là vậy, nó giơ 1 tấm gương ra trước mặt người ta. Có điều phần đông liếc qua tấm gương xong thì nổi giận với cái mặt trong đó mà không nhận ra đó là mình.
VII - CÂY GẬY TIỆN TAY
Bài thơ này không phải chuyện mới, nó nằm trong đề thi từ tháng 3/2025. Tự dưng tới tháng 6/2026 nó bị lôi lên, không phải vì ai vừa đọc lại rồi thấy dở, mà vì ông Thiều đang bị nhắm vì chuyện khác. Ông là Chủ tịch Hội Nhà văn, mà Hội đó có nhà xuất bản vừa in cuốn “Chuyện với Thanh” đang bị phản đối và thu hồi. Đã thành vết rồi thì người ta đi lục cả quá khứ của ông ra để tìm thêm cái mà đập. Lục được bài thơ trong đề thi hơn năm trước, thế là lôi ra: đây nữa này, thơ con cóc, thơ gì mà có xác chết…
Nếu thật sự bận tâm bài thơ hay dở thì người ta đã bàn nó hồi tháng 3/2025, lúc nó mới vào đề. Suốt hơn 1 năm trời im lặng, tới lúc cần cái để phang ông Thiều mới đem ra. Nói cách khác, bài thơ chỉ là cây gậy tiện tay, vớ được thì phang. Cái đích là con người, chưa bao giờ là bài thơ.
Mà đánh vào người để né tác phẩm là thói cũ rồi. Vũ Trọng Phụng từng bị gọi là nhà văn dâm uế, người ta xúm vào chửi con người ông đồi bại, bẩn thỉu, sách ông có thời còn không được in lại, chứ mấy ai ngồi xuống bàn cho ra những gì ông viết. Đánh vào con người bao giờ cũng dễ hơn đọc cái người đó viết. Hễ đã trót xếp ai vào 1 phe thì cái gì người đó đụng vào cũng hóa có tội. Cùng 1 phản xạ thôi, ở chuyện sử thì hô “lật sử”, ở chuyện thơ thì hô không phải thơ, là rác rưởi, khác mỗi cái tên. Vẫn là không thèm đọc cái nằm trước mặt, mà đi dò xem người viết là ai rồi tuyên án.
VIII - NGƯỜI TRỒNG HOA THỨ NHẤT TRONG MỖI CHÚNG TA
Trong mỗi chúng ta đều có 1 người trồng hoa thứ nhất, cái phần thích bề mặt đẹp đẽ và khó chịu với cái gì làm phiền nó. Trong đời, bạn và mình sẽ còn gặp hoài những thứ làm mình khó chịu, mình không hiểu: 1 bài thơ, 1 bộ phim, 1 ý nghe chối tai, ngứa mắt. Lúc ấy việc đầu tiên mình làm là đọc kỹ, xem lại, hỏi người xung quanh, hay là phán luôn nó vô giá trị rồi mong nó biến đi?
Còn riêng bài thơ kia, nó làm được 1 việc mà nhiều bài thơ không làm được, là khiến người ta phải soi lại chính mình.