Năm 2008, Haruki Murakami gần 60 tuổi mới ngồi nói chuyện mặt đối mặt với bố, lúc ông cụ 90 tuổi nằm viện ở Kyoto. Trước đó hơn 20 năm 2 bố con không gặp nhau.
Ai chứ Murakami thì người mình biết nhiều rồi, Rừng Na-uy, Kafka bên bờ biển, sách ông được dịch ra tiếng Việt cả chục cuốn. Vậy mà chuyện ông với bố thì gần như ông không hé răng bao giờ. Mãi năm 2019, bố mất được 11 năm, ông mới viết 1 bài dài về bố, đặt tên là Bỏ rơi một con mèo [1].
Trong bài ấy ông tự nhận, về khoản không nói thẳng ra điều mình nghĩ thì “2 bố con giống hệt nhau” [1]. Thử hỏi, đã giống nhau đến thế thì sao lại không nói chuyện được với nhau?
I - CHUYỆN BỐ CHỈ KỂ 1 LẦN
Bố Murakami là con nhà sư ở Kyoto. Đang học để làm sư thì năm 1938, 20 tuổi, ông bị bắt đi lính sang Trung Quốc, chỉ vì quên nộp 1 tờ giấy xin hoãn nghĩa vụ quân sự. Đen đủi thế cơ chứ! Murakami bảo quân đội với bộ máy giấy tờ thì xưa nay vẫn thế, đã sai thủ tục thì xin lỗi cũng chả ăn thua [1]. Hết chiến tranh, ông về dạy văn Nhật ở 1 trường trung học.
Sáng nào, trước khi ăn sáng, ông cũng ngồi rất lâu trước 1 cái tủ kính nhỏ có tượng Bồ Tát, nhắm mắt tụng kinh. Hồi bé, có lần Murakami hỏi bố cầu cho ai. Bố bảo cầu cho những người chết trong chiến tranh, cả lính Nhật lẫn lính Trung Quốc từng là kẻ thù. Bố không kể thêm, con cũng không hỏi thêm gì. Murakami viết: “tôi đoán nếu tôi hỏi thì bố đã kể nhiều hơn. Nhưng tôi không hỏi. Chắc phải có cái gì đó trong tôi ngăn tôi hỏi tiếp” [1].
Cả đời, bố chỉ kể với con đúng 1 lần chuyện chiến tranh, lúc Murakami còn học mấy lớp đầu tiểu học. Đơn vị của bố xử tử 1 tù binh Trung Quốc. Người tù biết mình sắp chết mà không giãy giụa, không tỏ ra sợ hãi, chỉ ngồi im nhắm mắt, rồi bị chém đầu bằng gươm. Bố kể thản nhiên như không, còn khen người tù ấy cư xử đàng hoàng.
Murakami không biết bố tự tay xử tử người tù hay chỉ đứng nhìn đồng đội làm. Do ông nhớ không rõ hay do bố cố tình kể lơ mơ, giờ cũng chẳng còn cách nào biết được nữa.
Murakami vẫn tưởng bố ở Trung đoàn bộ binh 20, mà trung đoàn này lại là 1 trong những đơn vị vào Nam Kinh sớm nhất năm 1937. Thế là suốt mấy chục năm ông sợ bố có mặt ở Nam Kinh hồi ấy, ngại không dám tìm hiểu xem bố ở đâu. Bố mất tháng 8/2008, “mà tôi chưa bao giờ hỏi, bố cũng chưa bao giờ kể” [1].
Về sau ông mới tra cứu hồ sơ, biết bố nhập ngũ tháng 8/1938, sau vụ Nam Kinh gần 1 năm, ông bảo lúc ấy thấy như trút được gánh nặng. Tức là cả đời ông ôm 1 nỗi sợ, mà giá hỏi bố 1 câu thì có khi đã hết sợ từ lâu.
II - ĐỨA CON HỌC LÀNG NHÀNG
Bố học rất giỏi, tốt nghiệp loại ưu rồi đỗ vào khoa văn Đại học Hoàng gia Kyoto. Mẹ Murakami cứ hay bảo con: “bố con giỏi lắm đấy”. Còn cậu con thì học làng nhàng suốt mấy năm đi học, chỉ mê đọc sách, nghe nhạc, chơi mạt chược với bạn và hẹn hò với bạn gái. Nói chung là món gì cũng mê, trừ học.
Murakami đoán bố cứ so con với chính mình ngày trước: con sinh ra thời bình, muốn học bao nhiêu thì học, không ai cản, sao không cố gắng mà học? “Tôi nghĩ bố muốn tôi đi nốt con đường mà vì chiến tranh bố không đi được” [1].
Murakami viết là bố thì “thất vọng triền miên”, còn ông thì “bức bối triền miên”, lại thêm chút bực tức mà chính ông không nhận ra [1]. Năm viết bài ấy ông đã 70 tuổi, nổi tiếng khắp thế giới, thế mà vẫn hay mơ thấy mình đi thi không làm được câu nào, đồng hồ cứ chạy, tỉnh dậy người ướt đẫm mồ hôi.
Thế là con đi 1 con đường khác hẳn bố. Bố dạy văn Nhật thì con từ nhỏ đã quay lưng với văn chương Nhật, chỉ đọc sách Tây, nghe nhạc Tây [2]. Ông học đại học chưa xong đã mở quán nhạc jazz, 30 tuổi mới ra mắt cuốn tiểu thuyết đầu tay [3].
Ngày con ra mắt cuốn sách đầu tay, bố mừng ra mặt. Có điều 2 bố con đã xa nhau lắm rồi. Con lấy vợ, đi làm, rồi thành nhà văn chuyên nghiệp, càng ngày càng ít liên lạc với bố, đến mức hơn 20 năm không gặp mặt, chỉ nói chuyện khi thật sự cần thiết [1].
III - ÔNG BỐ TRONG SÁCH
Cả cuốn hồi ký Tôi nói gì khi nói về chạy bộ, Murakami kể đủ thứ, từ chuyện mở quán jazz, chuyện viết văn đến từng cuộc chạy marathon, mà không có lấy 1 chữ “bố”, chữ “mẹ” cũng không [3]. Ông kín tiếng lắm. Kỳ thực ông có quên bố đâu, cứ mở tiểu thuyết của ông ra là thấy ông bố có mặt ở khắp nơi.
Cậu bé trong Kafka bên bờ biển bỏ nhà đi đúng hôm sinh nhật 15 tuổi [4]. Cậu kể bố cứ nhắc đi nhắc lại 1 câu, như đục từng chữ vào đầu cậu: “rồi có ngày mày sẽ giết bố mày” [4]. Bố nói thế thì con bỏ nhà đi là phải.
Tengo trong 1Q84 có bố là nhân viên đi từng nhà thu phí xem truyền hình NHK. Chủ nhật nào cậu cũng phải theo bố đi thu tiền, ốm sốt gì cũng phải đi. Bạn bè rủ đi chơi chủ nhật thì cậu từ chối mãi, rồi không ai rủ nữa, cậu chẳng thuộc nhóm bạn nào [5].
Năm lớp 5, Tengo xin bố cho thôi không đi thu tiền nữa. Bố nổi điên, quát to phải biết, bảo đã không nghe lời bố thì đừng ăn cơm nhà này nữa, cút đi. Tengo không cãi, chỉ đứng im nhìn bố, vì biết mình nói gì bố cũng không nghe lọt tai [5]. Rồi cậu xếp quần áo vào túi, ra khỏi nhà, tối ấy ngủ nhờ nhà cô giáo chủ nhiệm, lúc ấy cậu mới 10 tuổi đầu.
Lớn lên, Tengo về viện dưỡng lão thăm ông bố đã bị lẫn. Anh hỏi thế con là gì của bố. Ông lắc đầu, giọng khô khốc: “mày chẳng là gì cả. Mày đã chẳng là gì, giờ chẳng là gì, sau này cũng sẽ chẳng là gì” [5]. Lúc ông mất, người ta hỏa táng ông trong đúng bộ đồng phục NHK, theo lời ông dặn [5]. Tengo với bố cũng y như Murakami với bố, đứng nhìn nhau mà không ai nói với ai được câu nào ra hồn.
Mình nghĩ hồi đầu, con không hỏi là vì sợ bố khổ tâm, mà chắc bố cũng ngại kể cho đứa con còn bé những chuyện ghê như thế, im lặng lúc ấy là để giữ cho nhau. Nhưng im lặng lâu thì thành nếp, đến lúc muốn nói chuyện thì chả biết mở miệng từ đâu. Bố thất vọng thì càng ít nói, con thấy bố ít nói thì càng tin bố chê mình, càng ngại về nhà. 2 người giống nhau đúng ở chỗ đều chờ người kia mở lời trước.
Ở ta cũng lắm nhà như thế đấy, chắc nhiều bạn đi làm xa cũng quen cảnh gọi điện về, bố cầm máy hỏi được mỗi câu “ăn cơm chưa” rồi gọi mẹ ra nghe máy.
Murakami thật thà ở chỗ tự nhận lỗi về mình: “nếu có lúc nào đó tôi cố hàn gắn với bố thì có khi mọi chuyện đã khác nhưng tôi mải lo việc mình muốn làm quá” [1]. Ông còn đổ thêm lỗi cho chuyện khác thời đại, rằng 2 bố con sinh ra ở 2 thời khác nhau, cách nghĩ khác nhau xa lắm.
Có đúng thế không? Đúng 1 phần. Khác thời đại thì bố con bất đồng là phải. Nhưng bất đồng thì vẫn cãi nhau được, đằng này 2 người im phăng phắc hơn 20 năm. Còn chuyện mải việc, chính ông cũng viết là từ hồi còn bé tí, chưa bận việc gì, đã có “cái gì đó trong tôi” ngăn ông hỏi bố rồi.
Mấy ngày cuối đời bố, 2 bố con mới ngồi nói chuyện được với nhau, gượng gạo lắm, rồi cũng làm lành. Murakami nhìn ông bố gầy rộc, suýt không nhận ra nổi, rồi nhớ lại 1 buổi chiều hè hồi bé [1].
Hôm ấy, 2 bố con đạp xe ra bãi biển Koroen đem bỏ 1 con mèo cái già. Bố đạp xe, con ngồi đằng sau ôm cái hộp đựng con mèo. Bố con đặt cái hộp xuống giữa mấy gốc cây rồi đạp xe về, không ngoái lại. Về tới nhà, mở cửa ra thì con mèo đã ngồi chờ sẵn, dựng đuôi kêu meo meo chào. Mặt bố từ ngơ ngác chuyển sang thán phục, rồi nhẹ nhõm hẳn.
2 bố con đứng đó 1 lúc lâu, không ai nói được với ai câu nào.
Nguồn:
[1] - Abandoning a Cat: Memories of my father - Haruki Murakami, Philip Gabriel dịch sang tiếng Anh, tạp chí The New Yorker số ra ngày 7/10/2019. [2] - Haruki Murakami, The Art of Fiction No. 182 - John Wray phỏng vấn, tạp chí The Paris Review, mùa hè năm 2004. [3] - What I Talk About When I Talk About Running - Haruki Murakami (bản tiếng Việt: Tôi nói gì khi nói về chạy bộ). [4] - Kafka on the Shore - Haruki Murakami (bản tiếng Việt: Kafka bên bờ biển), chương 1 và chương 21. [5] - 1Q84 - Haruki Murakami.
Hình: Haruki Murakami trong buổi giao lưu ở Nhà Văn hóa Ecuador, Quito, ngày 8/11/2018. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.