Hơn 7 giờ tối, người chồng vừa trải qua 1 ngày làm việc và gần 1 tiếng tắc đường, về đến nhà liền nằm trên sofa lướt điện thoại. Người vợ cũng đi làm nhưng về sớm, vừa đón con, nấu cơm, dọn nhà, thu dọn quần áo, tắm rửa cho con… thấy vậy liền bảo: “anh dậy phụ em 1 tay.” Anh bực mình, cau có: “vừa về đã bị càm ràm.” Chị cũng nổi cáu, vì từ lúc tan làm đến giờ chưa được ngồi nghỉ. Thế là 2 người cãi nhau.
Nếu vợ chồng bạn cũng hay rơi vào cảnh này, cuốn Nguồn gốc cảm xúc của Lisa Feldman Barrett có thể giúp bạn hiểu vì sao chỉ nghe 1 câu bình thường mà cả 2 đã sôi máu, cái đói, cái thiếu ngủ cùng những mệt mỏi trong ngày đã chen vào cuộc cãi vã ấy như thế nào.
Đây là 1 trong những cuốn sách khiến mình nghĩ khác đi nhiều nhất. Sách khá hàn lâm, nhiều đoạn phải đọc lại mới hiểu nhưng đọc xong sẽ thấy con người không hiểu cảm xúc của mình như vẫn tưởng. Chúng ta thường tin rằng mình bực bội vì người kia vừa làm 1 việc rất khó chịu. Thấy chồng nằm lướt điện thoại, người vợ cáu vì mình đang đầu tắt mặt tối còn chồng chẳng động tay vào việc gì. Nghe vợ vừa gặp đã cằn nhằn, người chồng cũng điên tiết vì cho rằng mình đã mệt gần chết mà về nhà vẫn không được yên.
Lúc ấy, anh chồng còn đang đói, đầu óc căng thẳng sau quãng đường tắc. Chị vợ cũng đã hết sức sau khi đón con, nấu cơm và dọn dẹp. Cả 2 đều bước vào cuộc nói chuyện với 1 cơ thể, 1 cái đầu đã phải làm việc nhiều giờ liền.
Barrett dùng cách nói “ngân sách cơ thể” (body budget) để giải thích 1 phần chuyện này. Não phải liên tục lo liệu năng lượng để tim đập, phổi thở, cơ thể giữ nhiệt và con người tiếp tục suy nghĩ. Đói, thiếu ngủ hay căng thẳng thì não lại càng phải làm vất vả hơn.
1 người vẫn có thể nói chuyện khi cơ thể đã uể oải, có điều lúc ấy người ta khó nhịn và khó nghe người kia nói hơn hẳn lúc khỏe khoắn. Chồng nghe câu “Anh về nhà không làm gì à” thành lời kết tội rằng mình lười biếng, vô dụng. Vợ nhìn cảnh chồng nằm trên sofa rồi thấy máu nóng dồn lên, vì chị tin rằng anh chẳng quan tâm gì đến gia đình. Công việc ở công ty hay đoạn đường tắc chị có biết đâu, những việc chị vừa làm anh sao mà biết được. Chỉ vài câu qua lại là cả 2 cùng nổi nóng.
Barrett có viết về affective realism (tạm hiểu là ta thường nhìn thế giới theo cảm giác đang có trong cơ thể). Lúc cơ thể dễ chịu, ta cũng dễ chịu hơn với khuôn mặt và giọng nói của người bên cạnh. Đến khi đói, mệt hoặc thiếu ngủ thì 1 câu hỏi bình thường nghe cũng thấy bực mình. Người chồng biết mình đang khó chịu nhưng không nhận ra đoạn đường tắc, cái bụng đói và 1 ngày căng thẳng đã góp bao nhiêu phần. Vợ vừa lên tiếng thì anh nổi đóa, rồi anh tin luôn rằng chính vợ làm mình sôi máu.
Cuối những năm 1980, nhà tâm lý học Rena Repetti theo dõi 33 nhân viên kiểm soát không lưu cùng 27 người vợ trong 3 ngày. Bà ghi lại số chuyến bay và tình trạng tầm nhìn để biết hôm nào công việc căng thẳng thật. Sau những ngày sân bay đông hoặc thời tiết xấu, những người chồng thường ít nói và thu mình hơn khi về nhà. Repetti cho rằng im lặng như thế có thể giúp họ hồi phục sau nhiều giờ tập trung. Khổ nỗi người vợ đâu có số chuyến bay hay số liệu về tầm nhìn, chị chỉ thấy chồng về nhà rồi hỏi gì cũng trả lời cụt ngủn.
Năm 2014, Amie Gordon và Serena Chen cho các cặp đôi ghi nhật ký trong 14 ngày, sau đó mời họ thảo luận 1 chuyện đang gây bất đồng. Những ngày ngủ kém thường có nhiều xung đột hơn. Chỉ 1 người thiếu ngủ thôi là cả 2 đã khó hiểu đúng cảm xúc của nhau. Với cái đói, bằng chứng trực tiếp trên vợ chồng còn ít. Dù vậy, 1 nghiên cứu theo dõi 64 người trong 21 ngày ghi nhận hôm nào đói nhiều hơn thì người ta cũng cáu kỉnh, bực tức nhiều hơn. 1 thí nghiệm khác cho thấy người đang đói dễ đánh giá người đối diện tiêu cực hơn, nhất là khi họ không để ý đến tình trạng cơ thể mình.
Tất nhiên, không thể lấy mệt mỏi ra để xóa trách nhiệm. 1 người chồng thường xuyên nằm chơi điện thoại, bỏ mặc vợ làm hết việc nhà thì vẫn là vô trách nhiệm. Thiếu ngủ không làm 1 lời chửi bớt đau, đói bụng cũng chẳng xóa được chuyện tiền bạc hay 1 lời hứa đã thất hẹn. Nhưng lúc cả 2 đã kiệt sức, người ta dễ buông những câu đầy cay cú: “anh không bao giờ quan tâm đến em”, “anh có coi gia đình là gì không”, “cô lúc nào cũng chỉ biết đến mình”, “chúng ta không thể sống với nhau nữa”.
Hơn 7 giờ tối, chị nhìn thấy 1 ông chồng nằm trên sofa lướt điện thoại. Anh nhìn thấy 1 người vợ vừa gặp mình đã cau có. Anh không nhìn thấy bữa cơm, đống quần áo và quãng đường chị đi đón con. Chị cũng không nhìn thấy đoạn đường anh vừa mắc kẹt gần 1 tiếng. Bữa cơm vẫn nằm trong bếp, chưa ai được ăn miếng nào mà 2 người đã bắt đầu xét lại cả cuộc hôn nhân.