Có những đứa trẻ từ bé gần như không làm bố mẹ phải phiền lòng, bảo gì nghe nấy, học hành tử tế, lớn lên biết lo cho gia đình, nhìn từ ngoài vào thì chẳng có gì để chê. Nhưng chính kiểu đứa trẻ ấy hay quen đặt cảm xúc của bố mẹ lên trước cảm xúc của mình, quen hỏi bố mẹ có buồn không trước khi hỏi mình có muốn không. Lâu dần nó sống rất ngoan mà gần như không biết ranh giới của mình nằm ở đâu.
Georg Bendemann trong Cuộc tuyên án của Franz Kafka là 1 người như thế, lo việc làm ăn, chăm sóc người bố già, lo liệu mọi việc trong nhà, cố làm mọi thứ cho phải đạo. Khổ nỗi 1 người đã quen sống bằng sự hài lòng của cha mẹ thì giá trị của anh ta cũng nằm luôn trong tay cha mẹ. Hôm nay được bố mẹ công nhận thì thấy mình ngoan, mình tốt, ngày mai bị kết tội thì lập tức nghĩ có lẽ mình có tội thật.
Kafka hiểu chuyện này rất rõ vì chính ông từng sống trong mối quan hệ đầy sợ hãi với cha mình. Trong Thư gửi bố có 1 mâu thuẫn mà rất nhiều gia đình thấy quen thuộc: cha mẹ muốn con lớn, muốn con tự lập, muốn nó thành người nhưng đến lúc nó thật sự có suy nghĩ riêng, chọn người yêu riêng, chọn cuộc đời riêng thì lại thấy khó chịu.
Georg sắp lấy vợ, về lý thì đó là chuyện rất bình thường của 1 người đàn ông trưởng thành. Thế mà trong mắt người cha, bước ra khỏi gia đình lại gần như đồng nghĩa với phản bội. Những đứa con vốn quen ngoan thường rất khó hiểu chuyện này, vì chúng lớn lên với niềm tin rằng chỉ cần mình sống tốt, sống tử tế, làm đúng những gì được dạy thì tình yêu của bố mẹ sẽ luôn ở đó. Rồi 1 ngày chúng phát hiện ra có những gia đình chỉ thấy đứa con ngoan khi đứa con ấy còn nằm trong vùng kiểm soát của mình.
Năm 1919, Kafka đã 36 tuổi mà vẫn phải ngồi viết cho bố 1 lá thư dài hơn 100 trang. Nghe qua đã thấy buồn, vì 36 tuổi là tuổi người ta tưởng mình đã đủ lớn để tự quyết chuyện cưới ai, sống ra sao, làm nghề gì, vậy mà Kafka vẫn phải trình bày đời mình như 1 bị cáo đứng trước người cha. Ông viết thư sau khi Hermann Kafka (cha ông) phản đối cuộc hôn nhân của con trai với Julie Wohryzek.
Càng đọc càng thấy Kafka không chỉ trách bố. Ông trách rồi lại quay sang bênh vực bố, nói mình đau rồi lại sợ mình đã nói quá, vừa muốn thoát khỏi cái bóng của cha vừa muốn cha công nhận mình. Cuối thư ông còn tự nhập vai chính người bố để cãi lại những điều mình vừa viết, như thể Hermann Kafka đã ở trong đầu con trai quá lâu, đến mức ông không có mặt mà Kafka vẫn biết tự kết tội mình bằng giọng của ông.
Kafka viết xong nhưng không dám tự đưa cho bố, ông nhờ mẹ đưa giúp. Mẹ ông không chuyển mà trả lại lá thư, có lẽ vì bà hiểu quá rõ nó sẽ dẫn đến chuyện gì. Thành ra Hermann Kafka chưa từng đọc 1 dòng nào trong hơn 100 trang con trai viết cho mình. Nghĩ kỹ thì chuyện này gần như tóm cả đời Kafka, 1 người bỏ ra rất nhiều năm để giải thích mình trước cha mà những lời ấy chưa bao giờ đến được tay người ông muốn gửi.
Sau này Kafka từng viết: “mọi văn chương của con đều là viết về bố; ở đó con chỉ than khóc về những điều mà con không thể gục đầu vào ngực bố để than khóc”. Nghĩa là bên dưới mấy lời tố cáo, Kafka vẫn muốn được gục đầu vào ngực bố. Người làm ông sợ nhất lại cũng là người ông muốn được ôm lấy nhất.
Trong Thư gửi bố, Kafka còn ví cảm giác lớn lên dưới sự đe dọa của cha như 1 người đứng trước giá treo cổ: “nếu bị treo cổ ngay thì xong xuôi, nhưng nếu phải chứng kiến mọi sự chuẩn bị cho án treo cổ, thòng lọng đung đưa trước mặt rồi mới biết mình được tha, thì cả đời sẽ phải mang chấn thương tâm lý”.
Trẻ con nhiều khi không cần bị phạt thật nặng mới sợ. Chỉ cần nó không biết khi nào người lớn sẽ nổi giận, khi nào mình lại làm sai, khi nào tình yêu bị bào mòn, là nó sẽ học cách nhìn mặt người lớn trước khi nhìn vào lòng mình. Lớn lên, bố mẹ có thể chẳng còn quát tháo nữa nhưng cái giọng ấy vẫn cứ văng vẳng trong đầu. Người ta thấy có lỗi khi nói KHÔNG, thấy bất an khi tự quyết, đến hạnh phúc cũng phải quay về hỏi xem bố mẹ có đồng ý hay không.
Trong Cuộc tuyên án, Georg gần như nhận luôn bản án mà bố mình ném xuống. Người cha gầm lên: “ta tuyên án mày tử hình bằng cách dìm chết dưới nước!” Georg không phản kháng, không tranh cãi, cũng không đứng lại hỏi bố lấy quyền gì mà phán quyết đời mình như thế. Anh chạy ra sông, làm đúng cái án người cha vừa buông ra.
Trước khi gieo mình xuống dòng nước, câu cuối cùng Georg nói vẫn là: “bố mẹ thân yêu, con vẫn luôn yêu bố mẹ”. Đọc đến đây mới thấy Kafka tàn nhẫn ở chỗ nào, Georg đã bị đẩy tới tận cùng mà điều anh lo sau cùng vẫn là tình yêu mình dành cho bố mẹ đã đủ hay chưa.
Ngoài đời tất nhiên phần lớn chuyện không đi đến cái kết cực đoan như Kafka viết, cơ mà kiểu gần gần như thế thì mình thấy không hiếm. Chắc bạn cũng gặp vài người như vậy: có người 30 tuổi vẫn thấy có lỗi khi từ chối 1 yêu cầu của mẹ, có người lấy chồng lấy vợ rồi vẫn sợ bố thất vọng như đứa trẻ vừa làm bài kiểm tra được 5 điểm, có người làm nghề mình ghét suốt 20 năm chỉ vì ngày trước bố nói nghề kia mới tử tế. Họ không hề yếu đuối, nhiều người còn rất giỏi và rất có trách nhiệm, chỉ là họ được dạy quá kỹ cách làm 1 đứa con ngoan mà chưa ai dạy họ cách làm 1 con người riêng.
1 đứa trẻ biết nghe lời là điều tốt nhưng nếu cái giá của sự ngoan ngoãn là nó phải bỏ luôn ý muốn, sự khó chịu, quyền từ chối và cả cuộc đời riêng của mình thì cái chữ ngoan ấy nó buồn lắm. Cãi lại bố mẹ thì nhiều người làm được. Khó hơn là nhận ra có những câu bố mẹ từng nói đã ăn nằm ngủ nghỉ trong đầu mình quá lâu, đến mức mình cứ tưởng đó là tiếng nói của chính lòng mình.