Cuối tháng 9/2026, trên Facebook nổi lên 1 nhóm tên là “con ghét bố mẹ”, nơi trẻ con vào kể chuyện bị bố mẹ mắng, đánh, đem so với con nhà người ta. Nhóm lập từ năm 2021, tháng 4/2026 mới có hơn 2.100 người, đến đầu tháng 10 đã vọt lên gần 300.000 người, phụ huynh kéo vào cũng đông không kém con.
Lời trách mà mình đọc thấy nhiều nhất từ phía phụ huynh là chuyện nhà thì phải đóng cửa bảo nhau, con cái đem lên mạng kể là “vạch áo cho người xem lưng”, là “bêu riếu” bố mẹ, là bất hiếu.
Xin thưa, giải Nobel Văn học năm 2022 lại trao cho 1 người viết gần cả đời về đúng những chuyện xấu trong nhà mình, bà Annie Ernaux, nhà văn Pháp. Cuốn La Honte của bà, bản tiếng Việt là Nỗi nhục, mở đầu bằng câu “Bố tôi định giết mẹ tôi vào 1 ngày chủ nhật tháng 6, đầu giờ chiều”.
I - CHỦ NHẬT 15/6/1952
Hôm đó là ngày 15/6/1952, bà sắp tròn 12 tuổi. Nhà bà mở 1 quán cà phê kiêm tạp hóa ở 1 thị trấn nhỏ vùng Normandie. Sáng bà đi lễ nhà thờ, mua bánh ngọt mang về, trưa cả nhà ăn cơm, đài đang phát 1 chương trình hài. Bà mẹ đang bực bội nên cằn nhằn ông bố suốt bữa, dọn bàn xong vẫn đi vòng vòng trong căn bếp chật mà nói tiếp. Ông bố ngồi im, mặt quay ra cửa sổ, rồi tự dưng thở khò khè, người run bần bật, đứng dậy túm lấy vợ lôi qua quán.
Bà chạy lên gác úp mặt vào gối, rồi nghe tiếng mẹ gào gọi con từ dưới hầm. Bà chạy xuống, vừa chạy vừa kêu cứu. Dưới cái hầm tối om, bố bà 1 tay nắm vai mẹ (hay là cổ, bà không nhớ chắc), tay kia cầm con dao chặt củi vừa giật ra khỏi khúc gỗ kê. Rồi 3 người lại ở trong bếp, bà ngồi thụp dưới chân cầu thang khóc không dứt, ông bố tay còn run cứ hỏi sao lại khóc, bố có làm gì con đâu, bà mẹ thì bảo thôi, xong rồi. Chiều hôm ấy cả nhà vẫn đạp xe ra ngoại ô chơi, tối vẫn mở quán như mọi chủ nhật. Bà viết rằng chuyện chỉ có vậy.
II - GIỮ KÍN HƠN 40 NĂM
Vậy mà bà giữ chuyện ấy trong người hơn 40 năm. Trong sách bà kể đây là lần đầu bà viết ra, kể cả trong nhật ký riêng cũng chưa từng, vì bà coi việc viết ra là phạm 1 điều cấm, thế nào cũng bị phạt. Người từng nghe bà nói ra chỉ có mấy người đàn ông bà yêu, ai nghe xong cũng im, bà biết mình lỡ lời.
Sau hôm đó bà học sa sút, trước đọc bài 1 lần là thuộc, giờ ngồi học mà như không có mặt ở đó. Mấy tháng, có khi mấy năm, bà chờ cảnh ấy lặp lại. Bố mẹ lên giọng là bà canh nét mặt với đôi tay của bố, ngày nào đi học cũng lo về đến nhà thì chuyện đã xảy ra rồi. Quán có khách thì bà yên tâm, bà sợ nhất những tối và những chiều chủ nhật nhà chỉ còn 3 người. Cảnh ấy không lặp lại lần nào. 15 năm sau bố bà mất, cũng vào 1 ngày chủ nhật tháng 6.
III - ĐÓNG CỬA BẢO NHAU
Bà tả cái thị trấn hồi ấy, đọc thấy quen lắm. Hàng xóm dò la đời tư nhau suốt, phải moi được chuyện nhà người ta để có cái mà bàn, còn chuyện nhà mình thì giữ cho kín, chỉ hé ra những gì mình kham được. Ra đường thì phải lịch sự, nhã nhặn, ai sống khép kín thì bị chê là khó gần. Nhưng theo bà, giữa vợ với chồng, giữa bố mẹ với con, người ta lại coi lịch sự là giả dối, trong nhà nói với nhau bằng quát tháo, gắt gỏng, cằn nhằn mới là bình thường.
Như ta thấy, cái lề thói “đóng cửa bảo nhau”, “xấu chàng hổ ai” mà ông bà mình vẫn dặn, ở bên Pháp năm 1952 người ta cũng sống y như vậy. Đóng cửa lại thì hàng xóm không nghe thấy gì, có điều con bé 12 tuổi ngồi dưới chân cầu thang hôm ấy thì nghe hết.
IV - VIẾT RA RỒI THÌ SAO
Mà lạ, viết ra rồi bà lại thấy cảnh ấy hóa thành 1 chuyện bình thường, trong các gia đình còn nhiều hơn bà vẫn tưởng. Mình đoán phần lớn những đứa trẻ vào nhóm kia kể chuyện nhà, cũng chỉ cần biết có thế, rằng không phải mỗi nhà mình như vậy.
Năm 2005, nhà nghiên cứu Loraine Day ở Đại học Southampton hỏi bà viết ra có bù lại được những gì nỗi nhục đã gây ra cho bà không. Bà bảo bà không viết để tự cứu lấy mình. Theo bà, những chuyện xảy ra với bà cũng là chuyện của cả lớp người nghèo như bố mẹ bà, là chuyện của phụ nữ nói chung, bà viết là mong người ta đọc xong hiểu thêm được chuyện của chính họ.
Viện Hàn lâm Thụy Điển, khi trao giải cho bà năm 2022, đã trích lại đúng câu mở đầu về ngày chủ nhật tháng 6 ấy trong bản giới thiệu tác giả. Chẳng ai ở Stockholm bảo bà bêu riếu bố mẹ cả!
V - CUỐN NHẬT KÝ VỀ MẸ
Nỗi nhục là chuyện bố. Chuyện mẹ thì bà Ernaux viết ở 1 cuốn khác, 1 cuốn nhật ký. Mẹ bà về già bị mất trí nhớ, phải vào nằm khoa lão của bệnh viện, mấy năm ấy mỗi lần vào thăm về là bà ghi vội vài dòng, định không bao giờ in. Mãi đến năm 1997, hơn 10 năm sau khi mẹ mất, bà mới cho in nguyên văn, đặt tên theo câu cuối cùng mẹ bà còn viết ra được, “Tôi vẫn ở trong đêm của tôi” (cuốn này mình chưa thấy bản tiếng Việt).
Mẹ bà là người nóng tính, thô bạo, cả đời lấy đạo ra làm thước đo mọi chuyện. Vào viện thăm, bà cắt móng tay, cạo lông mặt, đút từng miếng bánh cho mẹ như ngày xưa đút cho con mình. Có hôm mẹ vật vã, ra sức giật cái thanh chắn trên xe lăn, bà ghi rằng cái hung dữ ấy làm bà nhớ lại tính gây gổ của mẹ với mọi thứ xung quanh, kể cả với bà, tự dưng bà lại ghét mẹ, mẹ lại thành bà mẹ ác ngày xưa, thô lỗ và cứng nhắc. Rồi bà vẫn đút cho mẹ từng miếng bánh nhỏ, mẹ không nhìn bà lấy 1 lần. Có hôm bà ghi 1 dòng, rằng bà không muốn mẹ chết, thà mẹ điên còn hơn. Cũng trong cuốn ấy bà nhận ra mình thừa hưởng cái tính nóng nảy của mẹ, cáu lên là giằng đồ ném xuống y như mẹ ngày trước.
Chữ ghét mẹ với cảnh bà ngồi đút bánh cho mẹ nằm trong cùng 1 đoạn nhật ký. Người viết những dòng ấy, có ai bảo là đứa con bất hiếu không?
VI - ĐỢI BỐ MẸ MẤT
Bố bà mất năm 1967, 16 năm sau bà mới in cuốn viết về đời bố, bản Việt là Một chỗ trong đời. Mẹ bà mất năm 1986, cuốn viết về mẹ in năm 1987. Nỗi nhục viết xong năm 1996, lúc cả bố lẫn mẹ đã mất từ lâu. Trong cuốn nhật ký về mẹ, bà ghi lại câu của 1 nghệ sĩ hài, đại ý phải đợi người ta chết rồi mới chắc họ hết nắm được mình.
Bà Ernaux đợi đến khi bố mẹ mất hết mới viết. Mấy đứa trẻ trong nhóm kia thì còn đang tuổi đi học, bố mẹ vẫn ngồi ngay phòng bên, chúng nó không có 40 năm để đợi nên kể luôn.
P/S: chuyện ngày 15/6/1952, chuyện thị trấn và đoạn bà thấy cảnh ấy hóa bình thường lấy từ Shame, bản tiếng Anh của Tanya Leslie, Seven Stories Press 1998, câu mở đầu do mình dịch lại từ bản này, bản Nhã Nam có thể chữ khác. Chuyện mẹ bà trong viện lấy từ I Remain in Darkness, cũng Tanya Leslie dịch, Seven Stories Press 1999. Lời bà trả lời Loraine Day lấy từ bài phỏng vấn đăng trên tạp chí Romance Studies số 23(3), tháng 11/2005. Năm in sách lấy theo thư mục của Viện Hàn lâm Thụy Điển năm 2022.