Mỗi dịp 20/10, nhà nhà lại mua hoa tặng mẹ. Mẹ cầm bó hoa, thể nào cũng bảo: mua làm gì cho tốn tiền! Chị nào có mẹ ở quê lên thành phố trông cháu hẳn đã nghe câu ấy quen quá rồi.
Mà đâu chỉ bó hoa. Trưa hè nóng hầm hập, cháu ngủ phòng điều hòa, còn mẹ trải chiếu nằm quạt ngoài phòng khách, hỏi thì bảo nằm điều hòa không quen (thật ra là sợ tốn tiền điện của con). Cái máy giặt, cái lò vi sóng, cái ti vi lắm nút, mẹ không dám động vào. Con rể ngồi ở phòng khách, mẹ đi qua cũng khẽ khàng như đi qua nhà hàng xóm. Bảo mẹ cứ ngồi nghỉ đi, mẹ ngồi được 1 lúc lại đứng dậy lau cái bàn đã sạch, gấp chỗ quần áo đã gấp. Hỏi thì mẹ bảo: mẹ ngồi không, chân tay nó buồn. Cả tuần, mẹ chỉ mong đến chiều thứ 6 để xin về quê, vì thứ 7, chủ nhật các con được nghỉ, trông cháu thay mẹ được rồi.
Có bà 68 tuổi, từ Vĩnh Long lên ở chung cư với con ở Thành phố Hồ Chí Minh, kể rằng cả ngày bà thui thủi trong 4 bức tường, không dám đi đâu xa vì sợ gây phiền phức. Có hôm quên thẻ từ, mở khóa vân tay không được, bà phải nhờ ban quản lý, mà ban quản lý lại đòi con bà xác nhận thì mới cho vào [6]. Nghĩa là muốn vào nhà con, mẹ phải có con đứng ra bảo lãnh! Còn 1 bà khác ở Thành phố Hồ Chí Minh, vừa trông 2 cháu nhỏ, vừa phụ con dâu đóng gói hàng bán trên mạng, xin nghỉ vài hôm thì con trai đùa: “mẹ ở nhà, có làm gì đâu mà mệt” [7].
Nhà ấy là nhà con, con có đuổi mẹ bao giờ đâu. Vậy xin hỏi, sao mẹ ở nhà con mà cứ như ở nhờ?
I - BÀ MẸ LÊN ANNECY
Mình có đọc thêm Annie Ernaux, nhà văn Pháp được giải Nobel văn chương năm 2022, thì thấy bà mẹ bên Pháp cũng giống bên ta. Mẹ Ernaux thôi học năm 12 tuổi rưỡi, đi làm xưởng bơ thực vật, rồi xưởng dây thừng. Lấy chồng, 2 vợ chồng mở 1 quán cà phê kiêm tạp hóa ở thị trấn Yvetot, vùng Normandy (miền bắc nước Pháp). Cả ngày bà đứng quầy bán sữa, bán khoai tây, để con gái được ngồi giảng đường học về Plato [1]. Con gái học xong thành cô giáo, lấy 1 anh sinh viên khoa chính trị con nhà có học, cả nhà biết đánh bài bridge, ăn nói thì rất giỏi.
Năm 1967 bố Ernaux mất. Bà mẹ vẫn đứng quán, thư gửi con thì bảo bận lắm, chẳng có thời gian đâu mà buồn, chứ trong bụng thì chỉ mong 1 điều là được lên ở với con. Có lần bà mẹ rụt rè dò ý con gái: “nếu mẹ lên ở với các con, mẹ trông nhà cho” [1]. Thế là năm 1970, bà bán cửa hàng, chuyển lên Annecy ở với vợ chồng con gái và 2 đứa cháu trai, đứa nhỏ mới 1 tuổi.
Ở nhà con, điện thoại reo ngay cạnh, bà không nhấc máy. Con rể đang xem bóng đá, bà gõ cửa rồi mới vào phòng khách. Máy giặt thì bà không dám dùng. Suốt ngày bà xin việc để làm, không có việc thì bảo: “thế thì mẹ về cho xong”, rồi nửa đùa nửa thật: “dù gì mẹ cũng phải làm để trả tiền cơm chứ!”. Có hôm bực mình quá, bà buột miệng: “mẹ thấy mình không thuộc về chỗ này” [1].
Theo Ernaux, ở quê mẹ là bà chủ quán, ngày nào cũng có khách quen để chuyện trò, lại tự kiếm được “tiền của mình”. Lên Annecy, bà chỉ còn là 1 bà ngoại, cả thành phố không ai biết bà, bà chỉ có vợ chồng con gái để nói chuyện, rồi dần dần bà thấy mình chẳng là ai cả [1].
II - PHẢI CÓ VIỆC TRONG TAY MỚI YÊN
Ernaux viết về mẹ: “vì sợ người ta không thương mình vì mình là mình, bà mong người ta thương mình vì những gì mình đem cho được” [1].
Câu ấy cô viết lúc kể chuyện mẹ với nhà thông gia, mà đặt vào chuyện mẹ ở nhà con thì cũng đúng như thế. Cả đời mẹ có chỗ đứng trong nhà là nhờ đôi tay, mẹ nấu cơm, đi chợ, ra đồng, đứng quầy, nuôi con ăn học. Lên nhà con, cơm đã có giúp việc nấu, quần áo đã có máy giặt, đưa đón cháu đã có xe. Hết việc, mẹ thấy chỗ đứng của mình trong nhà cũng mất theo, ở lại là ăn nhờ.
Trong cuốn Mothers and Others, nhà nhân học Sarah Hrdy có nhắc tới nghiên cứu của Kristen Hawkes ở người Hadza, 1 tộc người còn sống bằng săn bắt hái lượm ở Tanzania. Các bà già Hadza nổi tiếng chăm chỉ, tự mài gậy để đi đào củ. Hawkes thấy nhà nào mẹ vừa sinh em bé thì mấy đứa con lớn béo tốt hay gầy yếu là tùy bà, dì trong nhà bỏ bao nhiêu thời gian đi kiếm ăn. Từ đó, Hawkes cho rằng đàn bà sống được rất lâu sau khi hết sinh nở (lâu hơn hẳn các loài vượn khác) là nhờ người bà đi kiếm ăn nuôi cháu [2]. Mẹ cứ phải có việc trong tay mới thấy yên, cái thói ấy có từ rất xa xưa, đâu phải tính riêng của mẹ.
Nhà tâm lý học Thomas Joiner thì bỏ nhiều năm nghiên cứu những người rơi vào tuyệt vọng nặng nhất. Theo ông, con người dễ suy sụp nhất khi thấy mình là gánh nặng cho người thân hoặc thấy mình chẳng thuộc về nơi nào, nhóm người nào cả. Ông cũng dẫn lại 1 nghiên cứu của nhà tâm lý học Becca Levy và cộng sự năm 2002: những người nghĩ về tuổi già của mình 1 cách tích cực (đo từ 23 năm trước) sống lâu hơn trung bình 7,5 năm so với những người nghĩ tiêu cực, đã tính cả tuổi tác, giới tính, hoàn cảnh kinh tế, sự cô đơn và sức khỏe [3]. Mà mẹ đinh ninh mình ở nhà con là ăn nhờ, là gánh nặng, thì cũng là đang nghĩ tiêu cực về tuổi già của chính mình.
Thì đấy, mẹ Ernaux nói thẳng ra miệng cả 2 nỗi lo Joiner viết, nào là phải làm “để trả tiền cơm”, nào là “mẹ thấy mình không thuộc về chỗ này”, vậy mà con gái bà phải mất nhiều năm mới hiểu.
III - MẸ TỰ HẠ MÌNH
Ngày trước, chính bà mẹ ấy sẵn sàng hy sinh mọi thứ để con có 1 đời sống tốt hơn bà, mà hy sinh lớn nhất, theo Ernaux, là chấp nhận xa con [1]. Hồi con gái 10 tuổi, thấy con làm việc tay chân, bà gạt đi: “bỏ đấy, con còn việc khác cần làm hơn”, ý là đi học bài. Đến khi con gái thành cô giáo, có nhà riêng, bà vẫn nói những câu kiểu như thế, có điều lần này nghĩa là đi soạn bài, cư xử cho ra dáng người trí thức [1].
Trong cuốn A Man’s Place (tiếng Pháp là La Place, nghĩa là cái chỗ, chỗ đứng) viết về bố, Ernaux có nhắc những lần cô về thăm nhà. Mẹ viết thư không dám bảo “về cho bố mẹ gặp”, mà viết “sao các con không về chơi mấy hôm cho đỡ mệt”. Mẹ ra ga đón, nhất định giành xách va li: “nặng lắm, con không quen mang vác”. Vào nhà, cô ngồi trong bếp, còn bố mẹ thì đứng, mẹ đứng cạnh cầu thang, bố đứng ở cửa thông ra quán [4].
Ở Annecy, 2 mẹ con hay cãi nhau chuyện bà cứ tự hạ mình, Ernaux trách mẹ cố tình làm thế. Mãi sau cô mới nhận ra mẹ thấy khó ở trong nhà cô cũng y như cô hồi trẻ thấy khó ở, mỗi lần đứng trước những người “trên mình 1 bậc”. Vợ chồng cô đọc báo Le Monde, nghe nhạc Bach, vào mắt mẹ thì thành ra như nhà chủ với người làm, nên mẹ tự đặt mình vào chỗ người làm thuê, đó là cách bà phản kháng [1].
Ở mình chắc mọi người cũng thấy cảnh này. Mẹ ở quê bán từng mớ rau nuôi con lên thành phố học đại học. Giờ con có căn hộ chung cư, vợ chồng con nói chuyện cổ phiếu, đầu tư, bán hàng, chuyện cho cháu học trường quốc tế. Mẹ ngồi đấy, có hiểu gì đâu, không chen được câu nào, thế là mẹ đứng dậy đi rửa bát, lau nhà.
IV - NHỮNG NĂM CUỐI
Giữa những năm 1970, chồng Ernaux đổi việc, cả nhà chuyển về 1 khu nhà mới ở ngoại ô Paris, bà mẹ cũng đi theo. Khu ấy cửa hàng, trường học cách nhà 2 cây số, đi đâu bà cũng phải nhờ con chở. Bà hay cáu: “mẹ không thể ngồi đọc sách cả ngày được!”. Rồi nhà mua cái máy rửa bát, bà mất luôn 1 việc, bà tủi lắm: “giờ mẹ làm gì đây?” [1]. 6 tháng sau, bà quyết định về quê ở 1 mình.
Hồi còn ở Annecy, bà cũng không muốn để con gái đi chợ, nấu cơm, bật máy giặt. Gian bếp là chỗ duy nhất trong nhà con mà bà còn được khen là giỏi, nên phải chia gian bếp cho con là bà bực mình [1]. Thành ra câu “mẹ cứ nghỉ đi, để con”, con nói vì thương, mà mẹ nghe lại thành: nhà này không cần mẹ.
Năm 1979, bà bị ô tô đâm lúc qua đường. Bà qua khỏi, rồi lẫn dần, bác sĩ bảo là bệnh Alzheimer. Những năm cuối, bà ở viện dưỡng lão. Ernaux ghi nhật ký những lần vào thăm, mãi hơn 10 năm sau mới cho ra mắt thành cuốn I Remain in Darkness. Có 1 đoạn cô viết: “giờ mẹ là con gái bé bỏng của tôi. Tôi KHÔNG THỂ làm mẹ của mẹ” [5]. Tên cuốn sách lấy từ câu cuối cùng bà mẹ còn viết được, trong 1 lá thư viết dở gửi bà Paulette (chắc là bạn của bà mẹ): “Paulette thân mến, tôi vẫn ở trong bóng tối” [5]. Ngày 7/4/1986, bà mất trong viện dưỡng lão, y tá gọi điện báo, bà đi “sau bữa sáng” [1].
Gần 3 tuần sau đám tang, Ernaux mới dám viết câu “mẹ tôi đã mất” làm câu mở đầu cuốn A Woman’s Story. Trong cuốn ấy, cô viết rằng cô viết về mẹ vì đến lượt cô sinh mẹ ra [1]. Lúc mẹ còn sống, lẫn lộn như 1 đứa trẻ, cô không làm nổi mẹ của mẹ. Mẹ mất rồi, cô mới viết, để mẹ được sinh ra thêm 1 lần nữa, trên trang giấy.
Nguồn:
[1] - A Woman’s Story - Annie Ernaux, 1988, Tanya Leslie dịch sang tiếng Anh. [2] - Mothers and Others: The Evolutionary Origins of Mutual Understanding - Sarah Blaffer Hrdy, 2009, chương 8 Grandmothers among Others. [3] - Why People Die by Suicide - Thomas Joiner, 2005, chương 3. [4] - A Man’s Place - Annie Ernaux, 1983, Tanya Leslie dịch sang tiếng Anh. [5] - I Remain in Darkness - Annie Ernaux, 1997, Tanya Leslie dịch sang tiếng Anh. [6] - Có nên đưa cha mẹ đến sống cùng ở chung cư? - báo Tuổi Trẻ, ngày 26/3/2024. [7] - Trẻ nuôi con, già chăm cháu - Phạm Nguyễn, báo Người Lao Động, ngày 1/2/2026.