Vụ án và Lâu đài của Kafka, Lolita của Nabokov, Aeneid của Virgil đều là những cuốn sách chính tác giả từng dặn đốt hoặc từng định tự tay đem đốt. Chúng còn tới được tay người đọc hôm nay vì có người đã không nghe lời người chết.
I - LỜI DẶN CỦA KAFKA
Kafka mất ngày 3/6/1924 vì bệnh lao, lúc 40 tuổi. Trên bàn viết của ông, Max Brod (người bạn thân nhất) tìm thấy 1 mảnh giấy viết bằng mực, gấp lại, đề gửi cho mình, dặn mọi nhật ký, bản thảo, thư từ và bản phác thảo Kafka để lại “phải đốt sạch (không được đọc trước)”. Tìm kỹ hơn, Brod thấy thêm 1 tờ giấy đã ố vàng viết bằng bút chì, liệt kê đúng 6 truyện được coi là có giá trị (trong đó có Hóa thân). Ngay sau danh sách ấy Kafka viết thêm rằng chúng nên biến mất hoàn toàn thì mới thật đúng ý nguyện của ông. Vụ án và Lâu đài không có trong danh sách này.
Brod không đốt, ông gọi việc đốt ấy là “tội ác vì háo danh”, chữ gốc tiếng Đức nhắc tới Herostratos, kẻ đốt đền Artemis ở Hy Lạp năm 356 trước Công nguyên chỉ để được nổi danh. Lý do ông đưa ra nằm ở 1 cuộc nói chuyện năm 1921, khi Kafka bảo chúc thư của mình đơn giản lắm, chỉ là nhờ Brod đốt hết. Brod đáp ngay rằng nếu Kafka định yêu cầu như thế thật thì ông nói luôn bây giờ là ông sẽ không làm. Theo Brod, Kafka biết bạn mình nói thật, vậy nếu nhất định muốn đốt thì Kafka đã phải chọn người khác.
Ông còn viết mình “không hề biết ơn” vì bị đẩy vào 1 mâu thuẫn lương tâm nặng nề mà Kafka hẳn đã thấy trước. Ông cũng thừa nhận hầu hết những gì Kafka cho in lúc sinh thời đều do ông dùng mưu mẹo hoặc ra sức thuyết phục mới có.
Bản thảo Vụ án thì Brod đã mang về nhà từ tháng 6/1920, Lâu đài từ năm 1923, lúc Kafka vẫn còn sống. Khi Kafka mất, 2 cuốn tiểu thuyết ấy vốn không nằm trong căn hộ của ông. Còn trong căn hộ, Brod chỉ tìm thấy 10 cuốn vở khổ lớn chỉ còn lại bìa, ruột đã bị hủy hoàn toàn. Năm 1925 Brod cho xuất bản Vụ án, năm sau đến Lâu đài. Nhiều người từ đó cho rằng Kafka cố tình giao việc cho người chắc chắn không làm.
II - BÀ VÉRA VÀ LÒ ĐỐT RÁC
Nabokov cũng từng định đốt Lolita. Chuyện này nằm trong lời tựa con trai ông là Dmitri viết cho 1 cuốn khác, The Original of Laura, cuốn tiểu thuyết cuối cùng Nabokov viết dở trên những tấm phiếu nhỏ. Hồi mấy nhà xuất bản Mỹ lần lượt từ chối Lolita vì sợ đề tài, Nabokov tin cuốn sách sẽ mãi bị hiểu lầm nên quyết định hủy bản thảo. Có 2 lần bà Véra (vợ ông) đã giữ nó lại, không cho vào lò đốt rác của nhà họ ở Ithaca.
Tới cuốn Laura, Nabokov dặn đi dặn lại vợ rằng nếu mình chết khi chưa xong thì phải đem đốt. Ông mất năm 1977, bà Véra không đốt.
Có người bảo Nabokov cũng làm y như Kafka, giao việc đốt cho đúng người biết chắc sẽ không đốt. Dmitri bác bỏ cả 2, ông cho rằng nghĩ vậy là coi 1 đầu óc can đảm và sáng suốt như Kafka là “biểu hiện của sự lươn lẹo”. Theo Dmitri, mẹ ông không đốt “vì chần chừ, vì tuổi già, vì yếu và vì 1 tình yêu không đo được”.
Sau Véra, việc đó chuyển sang Dmitri. Ông viết rằng với mình cha mẹ chưa bao giờ thật sự chết, họ vẫn như đứng sau vai, sẵn sàng góp ý mỗi khi ông phải quyết 1 việc hệ trọng. Phải mất 1 thời gian ông mới dám mở hộp phiếu của cha, lần đầu đọc hết là lúc chính ông đang nằm viện. Hộp phiếu nằm trong két suốt nhiều năm, tới 1 lúc ông không còn nghĩ nổi tới chuyện đốt nó nữa.
The Original of Laura được xuất bản năm 2009, 32 năm sau khi Nabokov mất. Dmitri cho rằng cha mình, hay hồn ma của cha, sẽ không phản đối việc in 1 cuốn sách đã sống sót được lâu tới thế.
III - GOGOL VÀ VIRGIL
Gogol cho in tập 1 Những linh hồn chết năm 1842, cuối sách còn hứa với người đọc 2 phần lớn nữa. Ông vật lộn với phần 2 suốt 10 năm cuối đời, đốt 1 bản năm 1845, rồi đốt thêm 1 bản năm 1852, đúng 1 tuần trước khi chết. Bên cạnh ông lúc đó không có ai như Brod hay Véra. Trong giấy tờ Gogol để lại chỉ còn mấy bản nháp dở dang, nên Những linh hồn chết bây giờ chỉ có tập 1.
Virgil mất năm 19 trước Công nguyên khi Aeneid, bản anh hùng ca về gốc tích thành Rome, vẫn chưa viết xong. Theo 1 lời kể được ghi lại, ông đã dặn 2 người lo di cảo là Varius và Tucca hủy bản thảo, nếu đúng như vậy thì lời dặn ấy bị hoàng đế Augustus gạt đi ngay. Aeneid còn lại tới hôm nay, mang theo cả những chỗ Virgil chưa kịp sửa (vài dòng thơ còn cụt, vài chỗ mâu thuẫn nhỏ). Có chuyện còn nói chính Varius và Tucca đã tự ý bỏ đi 1 đoạn ở quyển 2, đoạn này không có trong những bản chép tay cổ nhất.
IV - NHỮNG GÌ CÒN LẠI
Gogol tự đốt phần 2 nên phần 2 mất hẳn, 10 cuốn sổ Kafka tự đốt giờ cũng chỉ còn bìa. Những cuốn bạn còn đọc được hôm nay thì đều đi qua tay 1 người không chịu đốt: Aeneid qua tay Augustus, Vụ án và Lâu đài qua tay Brod, Lolita và Laura qua tay Véra rồi Dmitri.
Năm 1939, Brod rời Praha sang Palestine trên 1 trong những chuyến tàu cuối trước khi quân Đức tràn vào, trong va li là bản thảo của Kafka. Ông viết rằng trong 22 năm làm bạn, ông chưa từng vứt đi 1 mẩu giấy nào của Kafka, kể cả 1 tấm bưu thiếp.
P/S: lời dặn của Kafka và lập luận của Brod lấy từ Phụ lục 3, “Lời bạt của người chủ biên”, trong Vụ án, Lê Chu Cầu dịch, Nhã Nam và Nhà xuất bản Văn học, trang 301 đến 312. Chuyện Lolita, Laura và lời bác bỏ của Dmitri lấy từ lời tựa của Dmitri Nabokov trong The Original of Laura, bản Vintage 2013. Chuyện Gogol lấy từ lời giới thiệu của người dịch trong Dead Souls, bản Pantheon 1996. Chuyện Virgil lấy từ phần giới thiệu trong Aeneid, bản dịch Fagles, Penguin 2010.