I - ĐỨA CON TÊN ALYOSHA
Ngày 16/5/1878, đứa con trai út của Dostoevsky tên Alyosha lên cơn động kinh kéo dài rồi mất, thằng bé mới 2 tuổi 9 tháng. Theo lời Anna, vợ ông, khi con tắt thở Dostoevsky hôn nó, làm dấu thánh giá 3 lần rồi bật khóc. Ít lâu sau ông tới tu viện Optina xin làm lễ cầu hồn cho con.
Đúng năm ấy ông bắt đầu viết Anh em nhà Karamazov, người em út trong gia đình ấy cũng tên Alyosha. Trong sách có 1 người mẹ quê vừa mất đứa con trai nhỏ tên Alexei, hay Alyosha theo cách gọi thân mật, thằng bé cũng mới 2 tuổi 9 tháng, gần như trùng với đứa con Dostoevsky và Anna vừa mất ngoài đời. Zosima, vị trưởng lão trong tu viện, bảo bà “đừng tìm cách nguôi ngoai, cứ khóc đi, chỉ là mỗi lần khóc hãy nhớ con trai nhỏ của bà giờ là 1 trong những thiên thần của Chúa”. Đọc lên người ta có cảm giác ông đang viết cho nhân vật mà cũng như đang tự nói với chính mình sau cái chết của con.
Trước đó Dostoevsky từng đứng chờ bị xử bắn năm 1849, rồi sống 4 năm trong trại khổ sai Omsk giữa những người đã thật sự giết người. Trong trại ông lên cơn động kinh đầu tiên được ghi nhận, ra khỏi đó là những năm nợ nần, cờ bạc, có lúc thắng rất nhanh rồi mất sạch cũng rất nhanh. Có lẽ vì đã sống gần những chỗ như thế nên người phạm tội trong sách ông hiếm khi chỉ là 1 gã xấu xa. Ông cứ hỏi mãi, trước khi 1 người ra tay thì trong đầu họ đã có những gì, ai đã nói gì với họ và họ đã tự bào chữa cho mình ra sao.
II - RASKOLNIKOV CẦM RÌU
Raskolnikov, nhân vật chính trong Tội ác và hình phạt, mới 23 tuổi, là sinh viên luật bỏ học vì hết tiền, sống trong căn phòng nhỏ tới mức mẹ anh nhìn vào bảo giống cái quan tài. Trước vụ án anh từng viết 1 bài báo về những người như Napoleon, những người làm nên lịch sử và trong 1 số trường hợp tự cho mình quyền bước qua luật nếu việc lớn của họ cần tới. Sau vụ án, viên dự thẩm Porfiry vốn đã nghi anh nên đem chính bài báo ấy ra tra hỏi.
Raskolnikov cãi chày cãi cối khá nhiều, anh không hề nói cứ giỏi hay vĩ đại thì muốn giết ai cũng được. Khốn nỗi, chính anh đã cầm rìu tới giết bà già cho vay lãi, rồi Lizaveta bất ngờ bước vào nhìn thấy, anh giết luôn cô.
Sau này Raskolnikov đem chuyện ấy kể với Sonya, cô gái anh tin nhất, lúc đó anh mới nói rõ hơn về lý do mình giết người: “tôi muốn trở thành Napoleon, vì thế tôi đã giết”, rồi gạt luôn chuyện vì mẹ, vì nghèo sang 1 bên. Anh còn nói thứ mình muốn biết là mình “là 1 con rận như mọi người hay là 1 con người”, “là sinh vật run rẩy hay là người có quyền”. Có lúc anh nói trắng ra: “tôi chỉ muốn dám thôi Sonya, toàn bộ lý do chỉ có thế”. Anh giết 1 người để thử xem mình có dám bước qua ranh giới ấy không, rồi giết thêm 1 người vì bị bắt gặp.
III - IVAN CHỈ NÓI
Khoảng 13 năm sau, trong Anh em nhà Karamazov cũng có 1 người bị giết, lần này là ông bố Fyodor Pavlovich. Ở Tội ác và hình phạt, người nghĩ ra lý thuyết, người cầm rìu và người chịu phạt đều là Raskolnikov. Sang cuốn này Dostoevsky chia ra cho mấy người. Dmitri, con trai cả, từng tuyên bố muốn giết cha, đêm án mạng còn cầm chày đồng trèo vào vườn nhưng anh không giết. Ivan, con trai thứ 2, chưa từng đụng tới cha, anh chỉ nghĩ và nói, từng tranh luận rằng nếu không còn bất tử thì đạo đức cũng mất chỗ dựa, rồi “mọi thứ đều được phép”.
Nghe Ivan nhiều nhất lại là Smerdyakov, đầu bếp trong nhà và cũng là người bị đồn là con ngoài giá thú của Fyodor. Sau khi ông bố Fyodor bị giết, Smerdyakov nói toạc ra với Ivan rằng chính Ivan mới là người giết cha, hắn chỉ làm theo điều Ivan đã nói. Hắn nhắc câu “mọi thứ đều được phép”, nhắc cả chuyện Ivan rời khỏi nhà đúng hôm ấy như 1 cái gật đầu ngầm. Cũng đêm ấy Smerdyakov tự sát. Sau đó Ivan sốt nặng, ngồi nói chuyện với 1 con quỷ chỉ mình anh nhìn thấy và hét lên rằng con quỷ ấy chính là những ý nghĩ ghê tởm nhất của mình.
Rồi tới phiên tòa xử Dmitri. Công tố viên có đủ mảnh ghép, đủ lời khai: Dmitri nóng tính thật, từng dọa giết cha thật, cần tiền thật, lại còn tranh giành Grushenka với chính cha mình (cô gái mà cả 2 bố con đều mê, nên Dmitri vừa ghen vừa căm cha hơn, người ta tin đó là động cơ giết cha), đêm đó anh cũng có mặt gần hiện trường thật, trên tay cầm chày đồng. Luật sư bào chữa Fetyukovich nói: “tâm lý học có thể dụ cả những người nghiêm túc nhất sa vào chuyện thêu dệt mà chính họ không biết” (ý ông là từng chuyện nhìn riêng thì đều đúng, mà cộng hết lại rồi kết luận Dmitri giết cha thì vẫn có thể sai). Cuối cùng bồi thẩm đoàn vẫn tuyên Dmitri có tội về 1 việc anh không làm.
IV - ĐÁM TANG CẬU BÉ ILYUSHA
Anh em nhà Karamazov khép lại bằng đám tang của 1 đứa trẻ. Cậu bé tên Ilyusha, 9 tuổi, con trai của Snegiryov, 1 viên đại úy về hưu nghèo tới mức cả nhà chen nhau trong 1 căn phòng thuê tồi tàn, vợ ốm, con gái tật nguyền. Snegiryov từng nhận làm việc vặt cho ông Fyodor trong vụ giấy nợ của Dmitri, nên có lần Dmitri nổi nóng, túm râu ông lôi từ quán rượu ra giữa quảng trường, đúng lúc học trò tan trường. Ilyusha chạy tới vừa ôm cha vừa khóc: “thả ra, thả ra, bố cháu đấy, tha cho bố cháu”.
Từ hôm ấy lũ bạn học trêu bộ râu của cha cậu là cái túm xơ gai, cậu ném đá cả bọn, cả bọn ném đá lại cậu, rồi Ilyusha ốm và mất. Ilyusha chết mà không có ai giết, cũng không có phiên tòa nào. Người đứng ra nói sau đám tang là Alyosha, em út nhà Karamazov, chàng trai 20 tuổi từng sống trong tu viện. Anh đứng bên hòn đá nơi Ilyusha từng muốn được chôn cạnh, trước khoảng 12 đứa trẻ, nhiều đứa trong số đó từng ném đá cậu. Anh không trách đứa nào, chỉ nói: “không có gì cao hơn, mạnh hơn, lành hơn và hữu ích hơn cho cuộc đời về sau bằng 1 kỷ niệm tốt, nhất là kỷ niệm từ thời thơ ấu”.
Dostoevsky viết cảnh ấy 2 năm sau khi chôn đứa con 2 tuổi 9 tháng tên Alyosha, người đứng nói trong sách cũng tên Alyosha. Ông mất chưa đầy 3 tháng sau khi viết xong cuốn sách.
Từ Raskolnikov cầm rìu giết 2 người để thử xem mình có phải Napoleon, tới Ivan chỉ nói còn Smerdyakov làm thật, tới Dmitri không giết cha mà bị kết án, rồi Ilyusha chết mà chẳng có hung thủ nào để đưa ra tòa, đọc 2 cuốn này thấy Dostoevsky cứ xoáy mãi vào chuyện 1 người có thể góp phần tới đâu trước khi chính tay mình làm gì đó. Người cầm rìu tất nhiên phải chịu trách nhiệm. Nhưng trước cái rìu ấy có khi đã có người nói, người hùa theo, người muốn chuyện đó xảy ra và người tự tìm đủ lý do để thấy mình chẳng làm gì sai.
V - NHỮNG NGƯỜI GÕ BÌNH LUẬN
Đọc tới chuyện Ivan, mình nhớ tới 1 vụ ở nước mình. Ngày 22/9 ở An Giang, công an mời 14 thanh thiếu niên lên làm việc vì dàn dựng video bạo lực để câu lượt xem. Người đứng ra làm kịch bản khai là đã xem mấy video như thế trên YouTube rồi làm lại, quay cảnh 2 nhóm hẹn nhau đánh nhau, dùng cả đồ mô phỏng hung khí rồi đăng lên Facebook để lấy tương tác và quà.
Vụ này không ai chết, có điều bạn để ý mà xem, nó khá giống chuyện Smerdyakov làm theo Ivan: 1 người xem trên YouTube rồi làm lại, người xem vào xem, tặng quà, thế là có cớ cày tiếp. Ngày xưa 1 ý nghĩ đi từ đầu người này sang tay người khác bằng mấy câu Ivan nói với Smerdyakov, bây giờ mạng xã hội phát triển, nó đi bằng video, bằng lượt xem với mấy lời bình luận cổ vũ.
Ở Trung Quốc tháng 10/2021 còn có 1 vụ ám ảnh hơn. 1 cô gái đang phát trực tiếp trên mạng lúc tinh thần rất suy sụp, trước mặt có 1 chai chất độc. Trong phần bình luận có người gọi cảnh sát, cũng có người cào phím kiểu: uống thì uống đi, uống nhanh đi. Bạn cô kể là ban đầu cô không thật sự muốn chết mà người xem cứ hò, cứ thách, cô bị kích động rồi uống thật như để chứng minh mình không phải chỉ nói cho có. Những người cào phím cổ vũ không trực tiếp cầm tay cô, vậy mà cuối cùng người chết vẫn là cô.
Lên mạng bây giờ nhiều khi cũng vậy, mỗi người chỉ nghĩ mình nói vài câu, chửi ké 1 câu, thả 1 cái mặt cười rồi lặn mất. Tới lúc có chuyện thì người làm thật bị lôi ra xử, còn ai cũng có thể nói mình đâu có làm gì, mình chỉ bình luận thôi. Ở cuối Anh em nhà Karamazov, mấy đứa trẻ từng ném đá Ilyusha ít ra còn đứng ở đám tang cậu, nghe Alyosha nói. Còn những người gõ “uống nhanh đi” hôm ấy, phòng phát trực tiếp tắt thì màn hình họ tự chuyển sang video tiếp theo.