Cứ đến hẹn 20/11 là lại lên, học trò lại ôm hoa, phụ huynh lại gửi thiệp, trên mạng lại rợp những câu như “cô giáo như mẹ hiền”, “người lái đò thầm lặng”. Đó dường như là tất cả hình ảnh về thầy cô mà ta thường biết: 1 người đứng trên bục giảng, mặt hiền, giọng nhẹ, quanh năm kiên nhẫn với học trò. Mình cũng thế, cho đến khi đọc lại Jane Eyre, rồi tìm đọc thêm nhật ký, thư từ của Charlotte Bronte, mới hay rằng trước khi viết ra cuốn sách lừng danh ấy, bà đã đi dạy học, đi làm gia sư cho nhà giàu ngót chục năm, từ năm 19 tuổi. Mà khốn nỗi, những gì bà viết về nghề dạy học thì chẳng giống tấm thiệp 20/11 nào cả.
Giáo viên ở ta 6 giờ sáng đã dắt xe ra khỏi nhà, đứng lớp 4, 5 tiết, giọng khản đặc. Đứa nói leo cả buổi, đứa giảng tới lần thứ 3 vẫn ngơ ngác, có hôm bực mình tới run cả tay, vậy mà mặt vẫn phải hiền, giọng vẫn phải nhẹ, vì “cô giáo như mẹ hiền” mà. Tối về chấm chồng vở đã đành, 10 giờ đêm phụ huynh còn nhắn Zalo hỏi sao con bị điểm 6. Người nhà thì bảo: “dạy trẻ con thì có gì mà mệt”. Cô mệt thật, chỉ là không biết nói với ai rằng mình mệt vì cái gì.
Vậy xin hỏi, vì sao nghề dạy học vắt kiệt người ta đến thế, mà chẳng ai thấy?
I - NHẬT KÝ ROE HEAD
Tháng 7/1835, Charlotte về dạy ở Roe Head, trường nữ sinh nhỏ của bà Margaret Wooler, cũng chính là ngôi trường bà từng học, để lấy tiền đỡ đần bố cho em trai Branwell đi học vẽ [2]. Ban ngày đứng lớp, tối đến bà lén viết vài trang nhật ký, không cho ai đọc, nay người ta gọi là Nhật ký Roe Head. Có 1 trang mở đầu thế này: “bây giờ là 7 giờ tối. Đám học trò đang học bài, phòng học yên ắng, lửa đã tàn… Đầu óc tôi giờ mới được chùng xuống sau 12 tiếng căng ra, để nghỉ 1 chút, cái nghỉ mà trong nhà này không ai biết, ngoài tôi”. Rồi bà viết tiếp: “tôi làm tròn bổn phận, nghiêm chỉnh và tốt. Tôi buộc phải thế”, ngặt cái lòng bà thì “không ở trong bài giảng, đề bài hay bài tập” [1].
Tháng 8/1836, năm ấy bà 20 tuổi, bà ghi lại 1 ngày đi dạy: “tôi vật lộn gần 1 tiếng với cô Lister, cô Marriott và Ellen Cook, cố dạy chúng phân biệt mạo từ với danh từ. Xong bài, phòng học im phăng phắc, còn tôi ngồi đó, bực bội, mệt mỏi tới mức đờ cả người ra” (Ellen Cook khi ấy mới 8 tuổi). Rồi bà tự hỏi: “chẳng lẽ tôi phải tiêu hết những năm đẹp nhất đời mình trong cảnh nô lệ khốn khổ này, cố nén cơn điên tiết trước cái lười, cái thờ ơ, cái ngu không tả nổi của lũ đầu đất ấy, lại còn bị buộc phải làm ra vẻ hiền hậu, kiên nhẫn, tận tụy?”. Đúng lúc ấy, 1 đứa ngốc mang bài lên, bà viết: “tôi tưởng mình nôn ra mất”. Buổi chiều hôm ấy, cô học trò Ellen Lister bướng bỉnh trong giờ tiếng Pháp, bà ghi rằng con bé “suýt giết chết tôi”, vừa vì nó làm bà điên tiết, vừa vì bà phải gắng sức đè cơn điên tiết ấy xuống “cho ra vẻ bình tĩnh”, tới mức “ngón tay tôi run như người đau răng suốt 24 tiếng”. Giờ uống trà, bà Wooler hết sức tử tế, gợi chuyện cho bà nói, mà bà thì “có cho tôi cả thế giới tôi cũng không gượng dậy nổi” [1].
Lưu ý, đây là 1 cô giáo mới 20 tuổi, hồi đi học ở chính trường này luôn đứng đầu lớp, mấy năm sau viết ra Jane Eyre. Dạy mạo từ, danh từ cho mấy cô bé thì có gì khó với bà? Bà run tay vì phải nuốt cơn bực tức xuống mà vẫn giữ nguyên nét mặt hiền, chính bà viết thế. Năm 1837, bà viết thư cho nhà thơ Robert Southey, nói rằng mình vẫn cố làm tròn mọi bổn phận của 1 người phụ nữ, “có lúc đang dạy học, đang khâu vá, tôi thà được đọc sách, viết lách còn hơn nhưng tôi cố nhịn” [2]. Chữ “nhịn” ấy, cô giáo nào đọc cũng hiểu.
II - TỪ TRƯỜNG HỌC SANG NHÀ GIÀU
Bà nhịn được 3 năm. Tháng 6/1838, bà viết cho bạn: “sức khỏe và tinh thần tôi suy sụp hẳn, ông thầy thuốc dặn rằng nếu còn quý mạng sống thì về nhà ngay” [2]. 8 năm sau nhớ lại, bà viết cho bà Wooler rằng hồi ở với bà ấy, mình chẳng khác gì 1 bóng ma lừ lừ đi lại, “tôi thấy mình không làm cho ai vui được, mà chính mình cũng chẳng còn biết vui là gì” [2].
Năm 1839, bà thôi dạy trường, về làm gia sư cho nhà Sidgwick, tưởng dạy dăm ba đứa trẻ thì nhẹ hơn dạy cả lớp. Ai ngờ, được mấy tuần bà đã viết cho em gái Emily: “chưa thấy lũ ranh con nào ngỗ nghịch, bướng bỉnh, khó bảo hơn… Còn răn dạy chúng thì tôi sớm thấy là không thể, chúng muốn gì làm nấy. Mách bà Sidgwick thì chỉ nhận về cái lườm, với mấy lời bào chữa thiên vị để che cho con. Tôi đã thử 1 lần. Kết quả mỹ mãn tới mức tôi chẳng dám thử lần nào nữa”. Bà viết tiếp: “cô gia sư ở nhà người ta chẳng hề tồn tại, không được coi là 1 con người biết sống, biết nghĩ, ngoài mấy cái bổn phận mệt nhoài cô phải làm. Lúc cô dạy dỗ, phục dịch, chơi đùa với lũ trẻ thì mọi sự đều ổn. Lỡ cô lén giữ lấy 1 phút cho riêng mình thì cô thành của nợ” [2].
Terry Eagleton, nhà phê bình người Anh, khi viết về cuốn Agnes Grey của Anne (em út nhà Bronte, cũng từng đi làm gia sư như chị), đã chỉ ra rằng cô gia sư bị kẹt cả 2 đầu, đúng là trên đe dưới búa. Người ta bắt cô giữ học trò vào nề nếp, mà lại không cho cô quyền làm thế, sợ cô quên thân phận của mình. Cô phải báo với bà mẹ việc học của con, mà không được chê đứa trẻ, vì miếng cơm của cô trông vào lòng tốt của bà mẹ. Tóm lại, cô phạt thì bị coi là lấn quyền cha mẹ, cô dễ dãi thì có ngày bị đuổi việc vì lơ là [3].
Thì đấy, gần 200 năm sau, cô giáo ở ta phạt học trò đứng cuối lớp thì có người quay clip đưa lên mạng, không phạt thì phụ huynh vào nhóm lớp hỏi cô dạy kiểu gì mà con hư thế.
III - NHỮNG TIẾT DẠY TRONG SÁCH
Lại nói, những năm đi dạy, đi làm gia sư, về sau Charlotte viết cả vào sách. Trong Jane Eyre, Jane bỏ Rochester mà đi, về làm cô giáo ở 1 trường làng, lớp 20 đứa, chỉ 3 đứa biết đọc. Tối hôm đầu tiên, Jane viết: “tôi thấy trơ trọi vô cùng. Tôi thấy, phải rồi, đồ ngốc là tôi, tôi thấy mình bị hạ thấp… Nhưng đừng để tôi ghét bỏ, khinh rẻ chính mình quá vì những cảm giác ấy. Tôi biết chúng là sai” [4]. Ghét học trò 1 buổi, rồi quay sang ghét luôn chính mình vì đã ghét học trò, thử hỏi cô giáo nào chưa từng có 1 tối như thế?
Rồi Jane quen việc, dần dần quý học trò, học trò cũng quý cô. Có điều nhiều đêm cô mơ thấy Rochester, rồi tỉnh dậy, ngồi trên giường “run rẩy”, vật vã tuyệt vọng trong đêm tối. Ngay câu sau, Jane viết: “9 giờ sáng hôm sau tôi lại mở cửa trường đúng giờ, bình thản, đâu vào đấy, sẵn sàng cho những bổn phận đều đặn của 1 ngày” [4]. Nghĩa là đêm khóc vì chuyện gì thì khóc, 9 giờ sáng cô vẫn phải đứng trước lớp với nét mặt bình thản.
Lại nữa, đến cuốn Villette, Charlotte viết về tiết dạy đầu tiên của Lucy Snowe, cô gái người Anh vào dạy tiếng Anh ở 1 trường nữ sinh tại thành phố Villette, tức Brussels mà Charlotte đổi tên, nơi năm 1843 chính bà từng đi dạy. Trước giờ vào lớp, bà hiệu trưởng Beck bảo cô: “chúng nó lúc nào cũng hất cẳng giáo viên rụt rè”, rồi dặn thêm: “cô đừng trông ai giúp, kể cả tôi. Làm thế là người ta coi cô không đủ sức làm việc này ngay”. Lucy bước lên bục, 60 cô học trò bên dưới thì thầm, cười rúc rích, rồi cười to, “60 chọi 1”. Lucy đi xuống, cầm vở của đứa cầm đầu, đọc bài văn, rồi xé đôi ngay trước cả lớp. Còn 1 đứa vẫn la hét, Lucy đẩy nó vào cái tủ sách, khóa cửa, bỏ chìa vào túi, rồi lên bục đọc chính tả như chưa có chuyện gì. Ra khỏi lớp, cô “nóng bừng, hơi kiệt sức”, bà Beck chỉ nói đúng 1 câu: “được đấy” [5]. Giáo viên trẻ nào từng nhận 1 lớp có tiếng quậy hẳn còn nhớ cái tiết đầu tiên ấy: không ai đứng cạnh mình, mà gọi ban giám hiệu lên thì coi như mất uy tín từ hôm đó.
IV - LÁ THƯ NĂM 1848
Năm 1848, Jane Eyre ra đời được 7 tháng, Charlotte đã nổi tiếng dưới bút danh Currer Bell. Ông William Smith Williams, người biên tập của nhà xuất bản, viết thư báo rằng mấy cô con gái ông định đi làm gia sư. Ngày 12/5/1848 bà trả lời bằng 1 lá thư dài, mình xin dịch đoạn chính: “cô giáo trẻ mới vào nghề thì lo nhất là phải biết thật nhiều, sợ nhất là mình biết chưa đủ. Đi làm ít lâu cô sẽ thấy nỗi lo ấy đặt nhầm chỗ. Hiếm khi cô dốt hơn học trò, cái học trò đòi ở kiến thức của cô thường không quá sức cô. Nhưng cái người ta đòi ở sự kiên nhẫn, ở sức tự chủ của cô thì lớn vô cùng, còn tinh thần của cô (khổ cho cô nếu tinh thần ấy suy sụp!) thì bị đè nặng vô cùng”. Rồi bà viết tiếp: “những ai cứ bắt gia sư phải học thêm thứ này thứ kia đâu có biết nỗi khổ chính của họ từ đâu ra. Cái họ cần là thêm sức lực cả thể xác lẫn tinh thần, là lòng dạ chai lì hơn, chứ chẳng phải thêm tài nghệ hay khoa học”.
Bà còn nhắc tới 1 chị vú em đọc viết chưa thạo, nhờ tính vui vẻ mà lì, thần kinh vững chãi, trông nom cả 1 đàn trẻ con được nuông chiều mà không mấy vất vả, trong khi cô gia sư nhà ấy bị chèn ép tới mức “gần như không còn nhận ra chính mình”, cuối cùng phải xin nghỉ việc, tinh thần suy sụp, sức khỏe tàn tạ [2]. Còn cô gia sư nào không trụ nổi thì, theo lời bà, có lúc “sẽ ước mình là con ở, đứa làm bếp, còn hơn làm 1 cô gia sư bị trêu chọc, bị chà đạp, cô độc, rối trí” [2].
Đọc lại thư này, mình nghĩ ngay tới giáo viên ở ta bây giờ, học hết lớp bồi dưỡng này đến chứng chỉ kia, nâng chuẩn hết bằng này đến bằng khác. Vậy mà từ gần 180 năm trước, Charlotte đã viết rằng cái người ta đòi ở cô giáo nhiều nhất là sức nhịn.
Năm 2014, nhóm của bà Melanie Keller, nhà tâm lý học người Đức, phát cho 39 giáo viên trung học mỗi người 1 cái máy nhỏ. Đầu tiết nào họ cũng bật máy, giữa tiết máy kêu 1 lần vào lúc bất kỳ, họ ghi ngay xem lúc ấy mình đang thấy thế nào. Gom lại được 794 tiết dạy. Giáo viên thấy vui ở 99% số tiết nhưng cũng thấy bực mình ở 39% số tiết. Cứ khoảng 3 tiết thì có 1 tiết họ phải nén cảm xúc thật xuống hoặc làm ra 1 cảm xúc mình không có. Nhóm nghiên cứu coi việc nén bực bội, giả vui ấy là 1 thứ lao động thật sự, nó rút dần sức lực của người làm, người càng kiệt sức thì lên lớp càng ít vui, càng hay cáu [6]. Tức là mệt thì phải nén nhiều hơn, mà nén nhiều thì lại càng mệt.
Thiết nghĩ, nghề này mệt ở chỗ cô càng nén giỏi thì càng không ai thấy cô mệt. Học trò thấy 1 cô giáo hiền, bà Wooler thấy 1 cô giáo trẻ ít nói. Charlotte run tay thế nào, bà chỉ viết vào nhật ký lúc 7 giờ tối, không cho ai đọc. Đã thế, cô còn phải giấu luôn cả chính mình, vì ai cũng bảo người giáo viên tốt thì phải thương hết học trò. Rồi hễ thấy bực mình, thấy chán, thấy ghét 1 đứa nhỏ, cô lại nghĩ mình là cô giáo tồi, như Jane tối hôm đầu tiên ở trường làng. Giáo viên Đức trong nghiên cứu kia bực bội ở 39% số tiết, Charlotte giỏi thế mà vẫn bực tức tới run tay, cho nên thấy bực mình với học trò thì chưa phải là cô giáo tồi.
Năm 2022, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn báo cáo với đại biểu Quốc hội rằng cả năm có khoảng 16.000 giáo viên xin nghỉ việc. Báo Đại biểu Nhân dân nêu ra mấy lý do: lương không đủ sống, giáo viên mầm non, tiểu học có khi làm tới 12 tiếng 1 ngày, giấy tờ sổ sách, họp hành, rồi áp lực từ chính phụ huynh và xã hội [7]. Trong danh sách ấy không có dòng nào ghi “phải tươi cười suốt 12 tiếng”.
Còn Charlotte thì không trụ lại với nghề. Năm 1844, 3 chị em bàn nhau mở 1 trường nhỏ ngay tại nhà ở Haworth, Charlotte viết thư khắp nơi nhờ người quen tìm học trò. Tháng 10 năm ấy bà viết: “ai cũng chúc chúng tôi điều tốt nhưng chẳng kiếm đâu ra học trò” [2]. 2 năm sau, bà ngồi viết Jane Eyre.
Các thầy các cô đọc tới đây, xin hỏi, lần cuối thầy cô nói thật với ai đó câu “hôm nay em bực học trò lắm” mà không sợ bị coi là giáo viên kém, là bao giờ?
Sáng 20/11, các thầy các cô lại mở cửa lớp đúng giờ, ôm hoa, cười tươi. Còn đêm hôm trước thầy cô thế nào, thì chỉ thầy cô biết.
Nguồn:
[1] - Tales of Glass Town, Angria, and Gondal - Charlotte Bronte và các em, Christine Alexander biên soạn, mục The Roe Head Journal cùng phần chú giải. [2] - The Brontes: A Life in Letters - Juliet Barker biên soạn, thư Charlotte gửi Ellen Nussey ngày 2/7/1835, 9/6/1838 và 2/10/1844, gửi Robert Southey ngày 16/3/1837, gửi Emily ngày 8/6/1839, gửi Margaret Wooler tháng 11/1846, gửi William Smith Williams ngày 12/5/1848. [3] - Myths of Power: A Marxist Study of the Brontes - Terry Eagleton, chương Anne Bronte. [4] - Jane Eyre - Charlotte Bronte, chương 31 và 32. [5] - Villette - Charlotte Bronte, chương 8, cùng niên biểu và lời giới thiệu bản Penguin Classics. [6] - Teachers emotional experiences and exhaustion as predictors of emotional labor in the classroom: an experience sampling study - Melanie M. Keller và cộng sự, tạp chí Frontiers in Psychology, năm 2014. [7] - 16.000 giáo viên nghỉ việc trong năm 2022 do quá nhiều bất cập và áp lực - Hồng Hạnh, báo Đại biểu Nhân dân, ngày 17/10/2022.