Tối 6/10, sau phiên tòa xử Nguyễn Đức Anh, em gái anh Quang viết rằng cả nhà chị về ngồi ăn cơm và nói với nhau: “nhìn nó cũng tội nghiệp”. Còn chị xem video tới lúc bị cáo quay lại tìm bố mẹ mà không thấy ai thì “tự nhiên khóc như mưa”. Đấy là gia đình vừa mất 3 mạng người. Trong khi đó, suốt hơn 1 tháng trước phiên tòa, dưới bài báo nào cũng có những người chẳng mất gì vào gõ đòi tiêm, đòi bắn, bảo tiêm vẫn còn nhẹ, bảo bố mẹ nó cũng đáng tội.
Mấy hôm sau phiên tòa, mình giở lại Albert Camus.
I - BUỔI SÁNG ĐI XEM XỬ CHÉM
Bố Camus là Lucien Camus, làm công cho 1 hãng rượu vang ở Algiers. Ít lâu trước Thế chiến thứ nhất, tòa ở đó xử 1 gã làm thuê đã giết cả 1 gia đình chủ trại, giết luôn mấy đứa con nhỏ rồi vét sạch của cải. Cả thành phố sôi lên, người ta bảo chém đầu vẫn còn quá nhẹ với 1 con quái vật như thế. Ông Lucien cũng nghĩ vậy, ông phẫn nộ nhất là chuyện mấy đứa trẻ. Lần đầu tiên trong đời ông muốn tận mắt xem xử chém. Hôm ấy ông dậy từ lúc trời còn tối, đi sang tận đầu kia thành phố, đứng lẫn trong 1 đám rất đông.
Ông thấy gì ở đó thì không bao giờ ông kể với ai. Mẹ Camus chỉ thuật lại là chồng bà lao về nhà, mặt mũi biến dạng, không nói câu nào, nằm vật ra giường được 1 lúc rồi bất chợt nôn thốc nôn tháo. Năm 1957 Camus viết lại chuyện này trong tiểu luận Suy nghĩ về máy chém: “thay vì nghĩ tới những đứa trẻ bị giết, ông chỉ còn nghĩ được tới cái thân người đang giãy mà người ta vừa quăng lên tấm ván để chặt đầu”.
Lúc ở nhà, ông Lucien chỉ biết kẻ kia qua lời đồn của cả thành phố. Tới pháp trường thì ông nhìn thấy 1 cái thân người.
Thời Camus viết bài ấy, nước Pháp đã dọn máy chém vào trong sân nhà tù, chém lúc tờ mờ sáng, chỉ vài người có phận sự được đứng xem. Ở mình, từ năm 2011 luật đổi từ xử bắn sang tiêm thuốc độc, làm trong phòng kín. Người gõ chữ “tiêm” dưới bài báo chưa từng thấy 1 ca tiêm nào và cũng sẽ chẳng bao giờ phải thấy. Việc ấy đã có mấy người khác làm thay.
II - NGƯỜI XA LẠ
Năm 1942 Camus cho ra mắt cuốn Người xa lạ. Meursault, 1 nhân viên văn phòng ở Algiers, bắn chết 1 người Ả Rập trên bãi biển. Ra tòa, người ta gọi ông giám đốc viện dưỡng lão lên khai rằng hôm đưa tang mẹ, Meursault không khóc lần nào. Người gác cổng khai anh ta hút thuốc và uống cà phê sữa bên quan tài. Cô bạn gái bị ép khai rằng ngay hôm sau 2 người đi bơi rồi đi xem phim hài.
Luật sư kêu lên: “rốt cuộc thân chủ tôi bị xử vì chôn mẹ hay vì giết người?” Công tố viên đáp: “tôi buộc tội người này đã chôn mẹ mình với trái tim của 1 kẻ tội phạm”. Ông ta nói đã nhìn vào linh hồn bị cáo mà không tìm thấy gì, nhìn mặt anh ta chỉ thấy 1 con quái vật, rồi ông xin tòa cái đầu của anh ta.
Cả phòng xử hôm ấy biết về Meursault đúng 3 việc: không khóc, uống cà phê sữa, đi xem phim hài. Từ 3 việc ấy họ nặn ra 1 con quái vật rồi xử nó. Còn người bị bắn chết thì suốt cuốn sách không có tên, anh ta chỉ là “người Ả Rập”, phiên tòa hầu như không nhắc tới anh ta.
Meursault là nhân vật tiểu thuyết. Đức Anh là người thật, trèo vào nhà người ta lúc nửa đêm, giết 3 mẹ con, đứa bé nhất mới hơn 1 tuổi. Mình không đặt 2 người ngang nhau, bản án ngày 6/10 là xứng đáng. Có điều suốt hơn 1 tháng trước đó, phần đông chúng ta biết về Đức Anh cũng chỉ qua mấy dòng trên báo. Hôm 6/10 gia đình anh Quang ngồi trong phòng xử, họ nhìn thấy 1 thằng con trai 21 tuổi quay lại tìm bố mẹ.
III - CAMUS CHỌN MẸ
Ngày 12/12/1957, 2 ngày sau khi nhận Nobel, Camus nói chuyện với sinh viên ở Stockholm. 1 sinh viên người Algeria đứng lên hỏi vì sao ông không ủng hộ những người Algeria đang đánh Pháp để giành độc lập. Camus là người Pháp sinh ra ở Algiers. Ông đáp: “lúc này người ta đang đặt bom trên những chuyến tàu điện ở Algiers. Mẹ tôi có thể đang ngồi trên 1 chuyến tàu như thế. Nếu công lý là thế thì tôi chọn mẹ tôi”.
Báo chí gọt câu ấy lại thành “Giữa công lý và mẹ, tôi chọn mẹ”. Những người chỉ trích ông lấy nó làm bằng chứng rằng ông là kẻ ích kỷ, đặt chuyện nhà mình lên trên chuyện của cả 1 dân tộc đang bị đô hộ.
Thời ấy người ta lập luận rằng người Pháp sống ở Algeria, dù nghèo, dù cả đời không hại ai, thì về khách quan vẫn thuộc phía thực dân. Mẹ Camus là bà Catherine Sintès. Bà nửa điếc, không biết chữ, góa chồng từ năm 1914, quỳ lau sàn thuê để nuôi 2 đứa con trai. 40 năm bà đi xem phim được 2 hay 3 lần, xem không hiểu gì. Bà không đọc được dòng nào con mình viết. Tuyến tàu điện bị đặt bom chạy ngang đúng khu nhà bà.
Trong sổ tay, Camus ghi lại 1 đoạn đối thoại. 1 người nói rằng về khách quan thì bà ấy vẫn có trách nhiệm. Người kia đáp: “đổi trạng từ đi, không tao đánh”. Rồi người ấy hỏi tiếp, mẹ mày có ra nằm trước đoàn tàu không? Tàu nổ, 4 đứa trẻ chết, mẹ mày thì không hề nhúc nhích. Nếu về khách quan bà vẫn có trách nhiệm thì tức là mày tán thành chuyện bắn con tin.
Suốt hơn 1 tháng ấy, chắc mọi người cũng thấy 3 câu được gõ đi gõ lại hàng nghìn lần dưới các bài về vụ Đồng Nai: bố mẹ sao con vậy, nhà dột từ nóc, con dại cái mang. Cho tới lúc mình viết bài này, chưa ai biết bố mẹ Đức Anh là ai, làm nghề gì, dạy con thế nào. Nuôi 1 đứa con 21 năm, có thể họ có lỗi thật. Nhưng lỗi gì thì phải biết rồi mới nói được.
IV - CUỐN SÁCH TẶNG MẸ
Ông Lucien chết trận năm 1914, khi Camus chưa đầy 1 tuổi. Buổi sáng đi xem xử chém là 1 trong số rất ít điều Camus biết về bố. Ông đem chuyện ấy vào Người xa lạ, vào bài viết về máy chém, rồi vào cuốn tiểu thuyết cuối cùng còn dang dở, cuốn ông đề tặng mẹ: “tặng người sẽ không bao giờ đọc được cuốn sách này”.
Hôm 6/10, gia đình anh Quang mặc áo tang ngồi trong phòng xử. Tối về, họ nói với nhau rằng nhìn nó cũng tội nghiệp.
P/S: các câu trích của Camus mình dịch từ các bản tiếng Anh (Justin O’Brien, Matthew Ward, Arthur Goldhammer, David Hapgood). Lời gia đình anh Quang dẫn từ bài viết công khai của em gái anh.