Đọc lại Đồi gió hú, mình tìm đọc thêm thư từ của cả nhà Bronte, mới hay rằng 3 chị em viết sách lừng danh ấy còn có 1 người anh em trai tên là Branwell, được cả nhà thương nhất, vậy mà rốt cuộc chẳng làm nên trò trống gì.
Lại nhớ, ở quê mình, nhiều nhà có 1 đứa con trai được cả nhà tin yêu nhất. Chị gái nghỉ học sớm, đi làm công nhân gửi tiền về cho em đi học thêm. Bố mẹ để dành cho nó miếng ngon nhất, mảnh đất tốt nhất, nó thường chẳng phải làm gì, vì ông bà đã dặn “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, tức là 1 con trai là có, 10 con gái cũng bằng không. Rồi 1 hôm có người lạ tới nhà đòi nợ, bố mẹ bán con trâu, bán mảnh vườn trả nợ cho nó, vài năm sau bọn tín dụng đen lại tới. Nghe quen lắm phải không?
Hóa ra nhà Bronte ở Anh gần 200 năm trước cũng y như thế, chỉ khác là 3 cô con gái trong nhà về sau viết ra những cuốn sách nổi tiếng khắp thế giới như Jane Eyre, Đồi gió hú và The Tenant of Wildfell Hall.
Vậy vì sao cả nhà dồn hết cho đứa con trai, mà rốt cuộc nó lại hư hỏng?
I - CẬU CON TRAI ĐƯỢC CẢ NHÀ TIN
Tên đầy đủ của cậu là Patrick Branwell Bronte, ở nhà chỉ dùng tên đệm, gọi là Branwell. Ngày 24/9/1848 cậu chết, mới 31 tuổi, sau mấy năm nghiện rượu, nợ nần. Lúc sắp đi, cậu nắm tay ông bạn nhậu là John Brown, người trông nhà thờ kiêm đào huyệt của làng, mà nói: “cả đời tôi chưa làm được việc gì lớn lao, cũng chưa làm được việc gì tốt” [1]. Khốn nỗi, lúc ấy 3 chị em gái của cậu đã in 1 tập thơ và 4 cuốn tiểu thuyết, vậy mà cậu không hề hay biết [2].
Năm 1826, ông bố Patrick Bronte, mục sư làng Haworth vùng Yorkshire, đi Leeds về mua cho cậu con trai 1 hộp lính gỗ. Sáng hôm sau Branwell ôm hộp lính tới gõ cửa phòng các chị em, Charlotte nhảy khỏi giường giành lấy 1 chú, hét lên: “đây là Công tước Wellington, của chị!”, còn Branwell thì chọn… Bonaparte [1]. Từ hộp lính ấy, 4 anh chị em tưởng tượng ra cả 1 thế giới, mà trò nào cũng do Branwell nghĩ ra rồi cầm đầu cả bọn [1].
Ai cũng tin cậu sẽ thành tài. Bạn của Charlotte kể lại: “cả nhà đều nghĩ cậu sẽ làm họa sĩ và mong cậu thành 1 họa sĩ lừng danh” [1]. Năm 1835, để bố có tiền cho em trai vào Học viện Nghệ thuật Hoàng gia ở London, Charlotte mới 19 tuổi đã đi dạy học, Emily đi học xa, cả nhà “tan ra mỗi người 1 ngả” [1]. Tức là con gái đi làm thuê để con trai đi học vẽ, mà ở quê mình thì chuyện ấy nào có lạ gì.
Thế nhưng Branwell không đi London, vì thầy bảo cậu chưa đủ sức thi vào. Năm 1838 cậu mở phòng vẽ chân dung, khách đặt vẽ chẳng được mấy người, chưa đầy 1 năm đã bỏ nghề về nhà. Cậu còn để lại 1 bức tranh vẽ 3 chị em gái năm 1834, ban đầu có cả cậu đứng ở giữa, rồi cậu quét sơn đè lên hình mình thành 1 cái cột. Gần 200 năm qua, lớp sơn mỏng dần, nay nhìn kỹ lại thấy lờ mờ 1 người tóc đỏ đứng giữa Emily và Charlotte [1].
II - NHỮNG NĂM Ở LÌ TRONG NHÀ
Năm 1840 cậu làm thư ký nhà ga đường sắt, được 2 năm thì bị đuổi việc vì sổ sách thiếu 11 bảng. Năm 1843 cậu sang dạy học cho nhà mục sư Robinson ở Thorp Green, rồi dan díu với chính bà chủ, người hơn cậu tới 17 tuổi. Tháng 7/1845 chuyện vỡ lở, ông chủ đuổi thẳng [1].
Từ đó cho tới lúc chết, Branwell ở lì trong nhà. Theo lời Charlotte, cậu “chẳng nghĩ gì khác ngoài làm cho mình đờ đi hoặc dìm cho chìm nỗi khổ trong lòng” [1]. Ông Robinson chết, bà chủ cũ bịa ra rằng di chúc của chồng cấm bà gặp cậu, để khỏi phải lấy cậu, vậy mà vẫn thỉnh thoảng gửi tiền cho cậu uống rượu. Thảo nào cậu chẳng tỉnh táo lại được, có chỗ làm tốt mời, cậu cũng chẳng thèm đi [1].
Cậu xin tiền bố, bảo để trả món nợ gấp, cầm được tiền là ra thẳng quán rượu. Emily chốt lại 1 câu: cậu là “1 kẻ hết thuốc chữa”. Tháng 6/1846 Charlotte viết: “nó không để bố yên lúc nào, cả ngày lẫn đêm, cứ nặn tiền của bố, có lúc dọa sẽ tự tử nếu bố không đưa” [1].
Tháng 12 năm ấy, nhân viên thi hành án tới tận nhà, bảo cậu hoặc trả nợ hoặc lên York mà ngồi tù. Xin lưu ý là thư nào Charlotte cũng than thở, vậy mà lần này cô chỉ viết đúng 1 câu: “dĩ nhiên là nợ của nó phải trả” [1].
Cũng trong mấy năm ấy, 3 chị em lén in 1 tập thơ, rồi Jane Eyre, Đồi gió hú, Agnes Grey, The Tenant of Wildfell Hall, đều ký tên giả, giấu biệt Branwell [1]. Sau đám tang em trai, Charlotte giải thích: “chúng tôi không dám kể với nó, sợ nó day dứt quá vì bao năm tháng phí hoài, bao tài năng dùng sai chỗ. Giờ thì nó sẽ không bao giờ biết nữa” [2]. Thử nghĩ mà xem, 3 cô con gái viết ra những cuốn sách mà đến nay cả thế giới còn đọc, thế mà ở nhà phải giấu kín như giấu 1 điều xấu hổ, vì sợ Branwell buồn lòng. Đến năm 1850, khi cả 3 em đã mất, Charlotte vẫn bảo người biên tập rằng cuốn The Tenant of Wildfell Hall của Anne “chẳng nên giữ lại” [1].
III - NHỮNG ĐỨA CON TRAI TRONG SÁCH
Lại nói về sách. Charlotte bắt đầu viết Jane Eyre tháng 8/1846, chỉ 2 tháng sau lá thư nhắc chuyện em trai dọa tự tử để nặn tiền của bố [1]. Trong sách có John Reed, con trai duy nhất được mẹ chiều chuộng hết mực. Thầy giáo bảo nhà bớt gửi bánh kẹo lên trường thì bà không nghe, cậu đánh Jane ngay trước mặt mẹ mà bà cứ như mù như điếc. Lớn lên, cậu “phá nát cả sức khỏe lẫn gia sản, mắc nợ, vào tù, bà chủ 2 lần bỏ tiền ra cứu”, rồi về đòi mẹ giao hết của cải, bà không chịu, thế là “người ta bảo cậu tự tử” [3]. Thì đấy, đứa con trai dọa chết nếu không có tiền, ngoài đời là Branwell, vào sách có lẽ đã thành John Reed.
Trong Đồi gió hú của Emily có Hindley Earnshaw, đứa con trai sa vào rượu chè cờ bạc, cầm cố hết đất đai rồi chết năm 27 tuổi, “say bét nhè như một ông hoàng”. Lạ thay, ngoài đời Emily bảo anh trai là đồ hết thuốc chữa, vậy mà trong sách cô lại để bà Nelly khóc Hindley “như thể mất người thân ruột thịt”, rồi tự hỏi: “liệu cậu ấy có đáng chịu vậy không?” [4].
Còn trong The Tenant of Wildfell Hall của Anne (tạm dịch là Người thuê trang viên Wildfell) có Arthur Huntingdon, 1 tay ăn chơi rượu chè. Vợ hắn ôm con bỏ trốn, cãi lại hàng xóm: “các anh chị muốn con trai tự mình nếm thử mọi thứ, còn con gái thì đến kinh nghiệm của người khác cũng không được học” [5]. Bà Stevie Davies, người biên tập bản Penguin, viết rằng bi kịch của cuốn sách nằm ở những người đàn ông được nuông chiều. Huntingdon được nuông chiều từ bé tới mức không bao giờ lớn nổi, lúc hấp hối thì bám chặt lấy vợ, câu cuối cùng hắn nói là “đừng bỏ anh!”, bà bảo hắn chết mà vẫn chưa cai được sữa [6].
IV - CẬU HƯ HỎNG TỪ LÚC NÀO
Vì sao đứa được cả nhà dồn hết hy vọng thì hư hỏng, còn 3 đứa chẳng ai trông mong gì lại thành tài? Xin thưa, chính Charlotte đã tự trả lời từ tháng 1/1846, trong thư gửi cô giáo cũ Margaret Wooler: “em sợ cái khả năng tự cai quản mình gần như đã bị phá hủy trong nó rồi”. Rồi cô viết tiếp: “con gái được che chở như thể chúng là thứ gì mong manh, ngớ ngẩn lắm, còn con trai thì bị thả ra đời như thể trong mọi giống loài, chúng là giống khôn nhất, ít bị dắt đi lạc nhất” [1].
Thiết nghĩ, Branwell bắt đầu hư hỏng từ lúc được chọn làm niềm hy vọng, khi cậu còn chưa làm được gì. Charlotte đi dạy học năm 19 tuổi để bố có tiền cho em vào Học viện Hoàng gia. Tức là mỗi lần cậu hỏng việc, cậu còn làm phung phí luôn cả phần sức lực mà các chị em đã nhường cho cậu. Phần ấy thì chẳng lấy gì trả được, nên cậu càng thất bại càng xấu hổ. Bà Juliet Barker, người soạn bộ thư nhà Bronte, viết rằng những lá thư cuối của Branwell cay đắng nhất ở chỗ cậu biết mình đã phụ lòng bố và các chị em [1]. Mà người xấu hổ thì hay tìm cách quên, Branwell quên bằng rượu, đúng như Charlotte viết: làm cho mình đờ đi.
Theo bà Davies, Branwell là đứa được nuông chiều vì là con trai duy nhất trong nhà có 6 đứa con, tính khí thất thường, có lúc đấm thủng cả ván cửa cho hả, tốt bụng mà chẳng có chí hướng gì [6]. Rồi cả nhà chịu hậu quả thay cậu. Mất việc thì về nhà vẫn có cơm có giường, nợ thì bố trả, dọa tự tử thì bố đưa tiền. Chưa kể, Charlotte còn không cho bạn tới chơi để bạn khỏi thấy cậu, đến sách của mình 3 chị em cũng giấu để cậu khỏi đau lòng [1].
Lần nào làm hỏng việc, Branwell cũng có người đỡ đần, nên đến năm 28 tuổi cậu chưa phải tự chịu hậu quả nào cho tới cùng, cũng chưa học được cách tự đứng lên bằng đôi chân của chính mình. Francis Grundy, bạn cậu hồi làm đường sắt, nói về cậu 1 câu: “cậu ấy chỉ là 1 người đi trong sương mù rồi lạc đường” [6].
Phải thấy rằng, Branwell có tài thật. Từ năm 1841 đến 1847, thơ cậu được đăng 15 lần trên các báo ở Halifax, Bradford, Leeds, 14 lần trong số ấy là trước khi 3 chị em in tập thơ đầu tiên năm 1846 [7]. Tài có thật, chỉ là cả nhà chưa bao giờ bắt cậu tự chịu trách nhiệm.
3 chị em gái thì không ai đỡ đần. Barker viết: “các chị em Bronte lúc nào cũng biết mình phải tự kiếm sống. Bổn phận ấy hình như chưa bao giờ được dạy cho Branwell” [1]. Charlotte, Emily, Anne đi dạy, đi làm gia sư cho nhà giàu từ năm 19, 20 tuổi, có người bị đuổi việc, có người nhớ nhà tới phát ốm, vẫn phải làm. Mấy năm đi làm thuê ấy, về sau Charlotte viết thành Jane Eyre, Anne viết thành Agnes Grey.
Ở quê mình, con gái 9 giờ tối phải có mặt ở nhà, con trai đi đâu thì đi, “cho nó biết đời”. Còn đứa con trai nợ lô đề thì bố mẹ lẳng lặng đi bán đất. Thử hỏi, nhà bạn có đứa con nào được cả nhà dồn hết hy vọng như thế không? Và lần cuối nó tự trả 1 món nợ của chính nó là bao giờ?
Lỗi ở ai? Tất nhiên trước hết là ở Branwell: cậu lừa bố lấy tiền, cậu dọa tự tử, cậu từ chối những chỗ làm người ta mời. Bà Robinson cũng góp 1 tay, bịa ra chuyện di chúc cấm bà gặp cậu, vậy mà vẫn gửi tiền cho cậu uống rượu. Nói chung, nhà Bronte cũng góp tay vì thương cậu ta quá mức, mà họ biết thế. Charlotte nhìn ra từ tháng 1/1846, vậy mà tháng 12 năm ấy người thi hành án tới cửa, cô vẫn viết “dĩ nhiên là nợ của nó phải trả”.
1 tuần sau khi Branwell mất, Charlotte viết: “bố tôi tất nhiên thương đứa con trai duy nhất hơn mấy đứa con gái, chịu khổ vì nó bao lâu, giờ ông vẫn kêu lên như vua David khóc con: con ơi! con ơi!” [2]. Rồi chỉ trong 9 tháng, Emily, Anne lần lượt đi theo Branwell, cùng vì bệnh lao. Tháng 6/1849 Charlotte viết: “bố giờ chỉ còn mỗi tôi, đứa yếu nhất, còi nhất, kém triển vọng nhất trong 6 đứa con. Bệnh lao đã cướp cả 5 đứa” [1]. Cô sống thêm gần 6 năm, lấy chồng, rồi mất năm 1855 lúc đang mang thai, còn ông bố thì sống lâu hơn cả 6 đứa con [1].
Đứa yếu nhất, còi nhất trong nhà lại là đứa sống lâu nhất, viết ra Jane Eyre. Còn đứa con trai mà cả nhà dồn hết hy vọng thì chết trước cả 3 chị em, đến lúc chết vẫn không hay biết gì.
P/S: The Tenant of Wildfell Hall hình như chưa có bản tiếng Việt, ai biết có bản dịch thì chỉ giúp mình với.
Nguồn:
[1] - The Brontes: A Life in Letters - Juliet Barker biên soạn, thư của Charlotte, Patrick và Branwell Bronte, nhật ký Emily và Anne năm 1845, hồi ức Ellen Nussey, lời Francis Leyland kể phút cuối của Branwell. [2] - The Letters of Charlotte Bronte, tập 2, 1848-1851 - Margaret Smith biên soạn, thư gửi William Smith Williams ngày 2/10/1848. [3] - Jane Eyre - Charlotte Bronte, chương 1 và 21. [4] - Đồi gió hú, tên gốc Wuthering Heights - Emily Bronte, chương 17, câu trích theo bản dịch Thảo Linh, Nhà xuất bản Văn học. [5] - The Tenant of Wildfell Hall - Anne Bronte, chương 3. [6] - The Tenant of Wildfell Hall, bản Penguin Classics - Stevie Davies, lời giới thiệu. [7] - The Poems of Patrick Branwell Bronte - Victor Neufeldt biên soạn, danh sách những bài thơ Branwell đăng báo.