Mấy năm nay, cứ có 1 vụ bóc phốt là mấy trăm nghìn người kéo vào xem, cô nào lên mạng vừa khóc vừa kể chuyện chồng bỏ thì cũng đông như thế. Lần nào cũng có người lên tiếng chê dân mình hóng hớt, rỗi việc. Mình thì không chê. Theo mình, thích xem chuyện khổ của người khác là cái nết có từ hơn 2.400 năm trước, chẳng có gì phải xấu hổ.
I - NHÀ HÁT ATHENS LÚC RẠNG SÁNG
Mình đọc bà Anne Carson (người được Nobel Văn Chương năm 2026) thì gặp cuốn Grief Lessons bà xuất bản năm 2006, dịch 4 vở kịch của Euripides, nhà viết kịch Hy Lạp cổ. Theo lời tựa bà viết cho vở Herakles thì nhà hát ở Athens hồi ấy chứa được 12.000 tới 15.000 người, kịch diễn ngoài trời, bắt đầu từ lúc rạng sáng.
Chừng ấy con người dậy từ tinh mơ để ra ngồi xem toàn chuyện kinh khủng. Vở Hekabe (sách ở ta hay viết là Hecuba) kể 1 bà hoàng hậu đẻ 50 đứa con, nhìn 49 đứa chết, rồi đi móc mắt kẻ giết đứa cuối cùng. Vở Herakles thì kể chàng Héc-quyn đi dẹp hết quái vật, về tới nhà lên cơn điên giết luôn vợ con mình. Chẳng vở nào kết thúc cho vui. Mà người Athens hồi ấy đâu có rỗi việc, họ đang đánh nhau với Sparta 1 trận kéo dài mấy chục năm, bà Carson nhắc cuộc chiến ấy ngay trong lời tựa.
Trong lời tựa chung của cuốn sách, bà viết rằng ai cũng có lúc đau buồn tới phát điên lên, mà cái đó thì cần 1 chỗ để nó diễn ra cho hết, sao cho mình với người nhà mình không ai phải chết. Bà lấy ví dụ hôm vợ anh lái xe chở anh tới đám tang mẹ anh, tới ngã tư cô ấy rẽ nhầm, thế là anh gào lên với vợ to tới mức tài xế mấy xe bên cạnh phải quay sang nhìn. Nhìn xong thì họ gật gù, sang số rồi lái đi. Ngay ở cái ngã tư ấy cũng đã có người đứng xem.
Rồi bà nhắc rằng từ xưa đã có thuyết cho là xem chuyện đau khổ quá sức chịu đựng của người khác thì tốt cho mình, gột được cái tối trong lòng mình. Bà hỏi người đọc: “bạn có muốn 1 mình xuống tận đáy lòng mình không?”, rồi tự đáp là không mấy ai muốn. Có 1 diễn viên xuống đó thay mình thì lại khác. Theo bà, diễn viên đứng trên sân khấu chính là để diễn thay cho mình, mình đem họ ra thế mạng.
Vậy thì 15.000 người Athens dậy sớm ra ngồi đó là để có người kêu khóc thay mình. Ông bà mình ngày trước đi xem chèo, xem cải lương cũng thủ sẵn cái khăn trong túi để khóc cho Thị Kính, khóc cho nàng Kiều. Cả làng ngồi khóc 1 người đàn bà bị oan trên chiếu chèo, khóc xong ra về thì chuyện oan ức nhà mình cũng nguôi đi ít nhiều.
II - XEM NGƯỜI LẠ KHÓC HỘ
Vì thế mình không đồng ý với những ai bảo người xem drama là vô công rồi nghề. Mình ngờ rằng người xem clip đánh ghen nhiều nhất lại là người đang nghi chồng, người vừa mất việc thì hay dừng lại ở clip kể chuyện vỡ nợ. Chuyện của mình thì không dám kêu, cũng chẳng biết kêu với ai, thế là ngồi xem 1 người lạ khóc hộ, xem xong còn được thêm 1 câu để tự bảo mình rằng nhà mình thế vẫn còn đỡ khổ.
Mình có đọc thêm 1 nghiên cứu của nhóm ông Robin Dunbar ở Đại học Oxford, công bố năm 2016. Họ mời 169 người tới, cho 1 nửa xem bộ phim rất buồn về 1 người vô gia cư, nửa kia xem phim tài liệu bình thường. Xem xong, nhóm xem phim buồn chịu đau giỏi hơn lúc trước khi xem, lại thấy thân với mấy người ngồi xem cùng hơn. Ai xúc động nhiều nhất thì chịu đau khá lên nhiều nhất. Ông Dunbar đoán rằng loài người mê kể chuyện buồn cho nhau nghe 1 phần là vì kể xong thì người ta thấy gần nhau hơn.
Thảo nào dưới mỗi clip kể khổ lại có mấy nghìn người lạ vào an ủi nhau, chửi hộ nhau, kể luôn chuyện nhà mình. Ông bà mình bảo 1 con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ, giờ thì cả tàu là mấy nghìn người chưa gặp nhau bao giờ. Xem chuyện khổ của người khác xong thì chuyện của mình đỡ đau đi 1 lúc, lại còn có thêm bạn.
III - NGƯỜI THẬT KHÔNG CÓ MẶT NẠ
Bà Carson viết trong lời tựa vở Herakles rằng trên sân khấu Hy Lạp, chuyện giết chóc không bao giờ diễn ra trước mắt người xem, nó xảy ra sau cánh cửa, người xem chỉ nghe thấy tiếng. Diễn viên Hy Lạp lại đeo mặt nạ, chuyện thì là chuyện thần thoại từ đời nào. Diễn xong ông diễn viên tháo mặt nạ về nhà ăn cơm, cũng như cô đào đóng Thị Kính tẩy trang xong lại ra chợ như thường. Người Athens biết rõ mình đang xem diễn viên.
Mọi người xem livestream chắc cũng thấy, cô gái khóc trên đó thì không có mặt nạ nào. Tên thật, mặt thật, nhà ở đâu người ta cũng tìm ra, sáng mai con cô ấy vẫn phải đi học. Người bị bóc phốt cũng thế, đúng sai chưa biết mà cả họ đã bị lôi lên mạng. Hồi xưa người ta đem diễn viên ra thế mạng, giờ đem luôn người thật ra, mà chẳng mấy ai thấy có gì sai.
Kịch Euripides còn không cho người xem được hả hê. Trong lời tựa vở Hekabe, bà Carson viết rằng bà có hẳn 1 tệp trong máy tính đặt tên là sự khó chịu của Euripides, vì ông này viết kịch rất khó xem. Ông cố tình làm hỏng những thứ người xem trông đợi: câu chuyện không có đầu có đuôi cho đâu ra đấy, không có ai rõ ràng là người tốt để mình đứng về phía họ, cũng không có bài học nào rút ra cho yên lòng. Bà Hekabe báo thù xong, người xem không thấy hả dạ, chỉ thấy ghê. Bà Carson viết là đọc xong vở ấy bà vẫn không biết Euripides coi báo thù là tốt hay xấu, mà có lẽ chính ông cũng không biết.
Cũng trong lời tựa ấy, bà lên mạng gõ thử chữ “trả thù” thì gặp cả 1 trang web dạy cách trả thù, hứa rằng trả thù xong thì mọi thứ cân bằng trở lại. Bà viết thẳng rằng lời hứa ấy không thật, trả thù xong thì chẳng còn gì như cũ. Mấy người lên livestream bóc phốt chồng cũ, bạn cũ thì bóc xong được mấy trăm nghìn người chửi hộ, mà đêm ấy về nằm chắc gì đã ngủ được?
Còn chuyện ồn ào trên mạng thì clip nào cũng có mở có kết trong 3 phút, có kẻ ác cho mình chửi, có người hiền cho mình thương, cuối cùng có bài học. Xem xong hả dạ ngay. Mà hả dạ nhanh thì mai lại thèm xem tiếp, chẳng khác gì ăn vặt.
IV - CÁI TIVI VỨT DƯỚI GẦM CẦU
Gần đầu cuốn Red Doc (2013) của bà Carson, nhân vật chính đang xem tivi thì tự hỏi sao trên tivi ai cũng điên tiết, rồi rút phích cắm, bê cái tivi ra gầm cầu vứt. Trong sách còn có 1 ông cựu binh nằm viện tâm thần, tự cho mình là nhà tiên tri. Ông đi nói trên tivi để lấy tiền trả viện phí. Khán giả thích ông lắm, vì ông cao lớn, nói tục, nói có nghĩa hay không cũng chẳng ai cần. Dần dần ông nhận ra lên tivi thì cứ gào là được, bà Carson viết là ông như người mộng du mà điên tiết.
Thế rồi ông viết 1 vở kịch thật và muốn đọc nó cho cả viện nghe. Buổi đọc chưa bắt đầu thì trong phòng xảy ra xô xát, 1 cụ già ngã đập đầu rồi chết. Hôm sau nhà đài kéo tới, đưa tin luôn rằng đấy là bạo loạn. Clip quay 1 cô gái đứng hát giữa lúc lộn xộn lan đi khắp nơi, ông bác sĩ trưởng thì tính ngay chuyện biến cô thành người nổi tiếng của viện. Còn vở kịch thì không ai nhắc tới nữa.
Theo bà Carson, cô gái trong clip chẳng vui gì với mấy phút nổi tiếng ấy. Cô ngồi trả lời nhà đài rất bình tĩnh, mắt ráo hoảnh, trong lòng thì khóc. Điều duy nhất cô nhớ về hôm đó là mặt người đàn ông cô thương lúc anh ta lao vào định giết cô.
Cũng trong cuốn ấy, nhân vật chính có lúc ngồi đọc về 1 nhà văn Nga chết trong trại giam thời Leningrad bị vây. Anh nghĩ rằng nỗi khổ của người khác thì mình chỉ muốn cô nó lại, giải thích nó cho xong, làm cho nó biến đi.
Vở Hekabe hồi ấy diễn 1 buổi là hết. Còn cái điện thoại thì vuốt 1 cái lại có chuyện khổ mới, khỏi phải dậy sớm.