Dạo này người ta nói nhiều đến chuyện “mập mờ”, “thả thính”. Tin nhắn thì đọc ngay mà 3 tiếng sau mới trả lời, hôm nay thả tim ảnh mình thì mai lại im như chưa từng quen, hỏi “mình là gì của nhau” thì bảo “cứ từ từ”. Ấy thế mà người làm mình khổ kiểu ấy lại là người mình nhớ. Còn cái anh ngày nào cũng nhắn chúc ngủ ngon, đều đặn như cái đồng hồ, thì lại thấy nhạt nhẽo, vô vị.
Mình xin hỏi, vì sao lại thế? Phải chăng con người ta sinh ra đã thích khổ?
Bài trước mình có kể về bà Anne Carson, người vừa được trao Nobel Văn chương 2026. Cuốn sách đầu tay của bà, Eros ngọt đắng (Eros the Bittersweet, 1986), bàn đúng chuyện này. Bà là giáo sư tiếng Hy Lạp cổ, không phải nhà tâm lý học, cũng không khảo sát hay thí nghiệm gì cả, chỉ ngồi đọc thơ tình của người Hy Lạp từ 2.600 năm trước rồi chỉ ra người ta mê say nhau theo cơ chế nào. Đọc xong, mình thấy người xưa với người nay khác nhau có lẽ chỉ ở cái điện thoại.
I - CHỮ EROS NGHĨA LÀ THIẾU
Trong tiếng Hy Lạp, eros là chữ chỉ ham muốn yêu đương nhưng nghĩa gốc của nó lại là “thiếu”. Mình chỉ muốn cái mình chưa có, có rồi thì nó không còn là cái đang thiếu nữa. Nghĩ tiếp thì hơi phũ: hóa ra người kia càng chắc chắn thuộc về mình, mình lại càng bớt muốn.
Trong sách, bà dẫn Simone Weil (triết gia người Pháp), đại ý rằng người kia mà hoàn toàn tận tụy với mình thì mình hết yêu, còn chưa hoàn toàn thì mình lại thấy chưa đủ. Cái anh chúc ngủ ngon thua chính ở chỗ này. Anh ta xuất hiện đều quá, nhắn tin đúng giờ quá, đến mức người kia chẳng còn gì để chờ, để đoán. Ông bà ta có câu “xa thương gần thường”, ngắn mà trúng, khỏi cần đến tiếng Hy Lạp.
II - NGƯỜI NGỒI CHEN VÀO GIỮA
Rồi bà lấy 1 bài thơ của Sappho, nữ thi sĩ sống trên đảo Lesbos cách đây 2.600 năm, nổi tiếng vì thơ tình viết cho phụ nữ (chữ “lesbian” sau này lấy từ tên hòn đảo ấy). Trong bài, Sappho đang mê 1 cô gái. Cô ấy ngồi nói cười với 1 người đàn ông ngồi sát bên, còn Sappho ở gần đó nhìn sang. Mà cứ nhìn cô là cả người bà rã ra: tim đập loạn, lưỡi cứng lại, da nóng ran, mắt tối sầm, tai ù, mồ hôi vã ra, run rồi tái xanh, tưởng sắp chết.
Bài thơ này giới nghiên cứu đã cãi nhau cả trăm năm. Năm 1970, trên tờ Classical Quarterly (tạp chí cổ điển học của Anh), có hẳn 1 nhà phân tâm học tên George Devereux viết bài chẩn bệnh cho Sappho. Ông đọc bài thơ như đọc hồ sơ bệnh nhân, đếm ra 10 triệu chứng, rồi kết luận Sappho lên 1 cơn lo âu cấp vì cô gái mình mê bị 1 người đàn ông giành mất.
2 năm sau, cũng trên tờ ấy, ông Miroslav Marcovich viết bài phản biện tên là “Cơn lo âu hay lời tỏ tình”. Ông hỏi vặn rằng giữa lúc lên cơn, Sappho có cầm gương soi đâu mà biết mặt mình tái xanh. Mà Sappho là nhà thơ đang tả cảm giác mê 1 người, có phải bệnh nhân nằm viện đâu mà đem thơ ra đọc như đọc bệnh án.
Người thì bảo Sappho ghen với anh kia vì anh ta được ngồi cạnh cô gái, người lại bảo anh ta là chú rể còn cô gái là cô dâu trong 1 đám cưới, vân vân và vân vân. Bà Carson thì nhìn khác. Theo bà, Sappho đâu có muốn đổi chỗ cho người đàn ông kia, cho ngồi vào đấy thật thì bà còn hoảng loạn hơn. Phải có anh ta ngồi đó, Sappho mới biết mình muốn cô gái tới mức nào.
Từ bài thơ ấy, bà rút ra rằng muốn mê nhau thì 2 người là chưa đủ. Phải có thêm 1 thứ gì chen vào giữa, có khi là 1 người khác, có khi chỉ là cái tin nhắn chưa được trả lời.
Chuyện này bạn nào có vợ có chồng lâu năm chắc từng gặp. Ở nhà nhìn nhau quen mắt, vậy mà đi đám cưới, thấy có người đứng nói chuyện với vợ mình hơi lâu, tự nhiên lại thấy vợ đẹp hẳn lên. Đơn giản vì anh kia làm mình sực nhớ ra rằng vợ mình vẫn có thể mất.
III - TỰ ĐẶT RA VẬT CẢN
Trong Bữa tiệc (Symposium) của Plato có chàng Alkibiades, đẹp trai và được cả thành Athens theo đuổi. Athens hồi ấy đàn ông lớn tuổi theo đuổi trai trẻ là chuyện thường, thậm chí còn được coi là sang. Thế nhưng trước Sokrates, 1 ông thầy xấu trai, anh ta lại thành “cọc đi tìm trâu”. Anh kể đêm mùa đông ấy mình lấy áo choàng quấn cho Sokrates rồi mới chui vào ôm, nằm thế đến sáng mà không có chuyện gì xảy ra.
Bà Carson để ý rằng cả cái ôm lẫn lớp áo ngăn giữa 2 người đều do tay Alkibiades làm. Còn Sokrates thì đi đâu cũng tỏ ra mê trai đẹp, tới lúc người ta đáp lại mới hay là ông không cần. Người quen được săn đón mà gặp đúng người không thèm săn mình, thì mê là phải.
Ở Athens thời ấy, làm giá còn là phép tắc hẳn hoi (đấy là trong chuyện đàn ông lớn tuổi theo đuổi các cậu trai trẻ). Người được theo đuổi không được tỏ ra mình cũng muốn, cậu nào hăng hái quá thì bị nghi là bán thân. Càng đông người theo thì giá càng lên. Có ông ngủ luôn trước cửa nhà người mình mê, có ông đánh nhau vì người ấy rồi đem sẹo ra khoe.
Người Hy Lạp còn có tục ném táo: thích ai thì ném 1 quả táo về phía người ấy. Theo 1 bài nghiên cứu mình đọc được, ném mới là nửa câu. Người kia cúi nhặt, đưa lên môi hay giấu vào ngực áo mới là nửa còn lại, nghĩa là “em thuận”. Có chàng còn khắc lên quả táo câu thề sẽ lấy chàng rồi ném qua tường đền thờ, cô gái nhặt lên đọc thành tiếng, thế là lỡ thề trước nữ thần.
Rồi có 1 nhà thơ của họ tự ví mình như người thợ săn, con mồi nằm sẵn thì bỏ qua, chỉ đuổi con đang chạy. Còn Sappho thì có bài tả quả táo đỏ trên cành cao nhất. Người hái táo đã quên nó, rồi bà sửa lại ngay: không phải quên, mà là với không tới.
Theo mình, thả 1 cái tim vào story của người ta thì cũng là ném táo, ném xong mình ngồi chờ xem họ có nhặt không. Còn mấy trò giận dỗi không lý do, hay đang nhắn vui thì biến mất 2 ngày, phải chăng cũng chính là cái áo choàng của Alkibiades?
IV - NGỒI CHỜ THÌ TƯỞNG TƯỢNG
Người trả lời tin nhắn sau 3 tiếng là cho mình 3 tiếng để tự nghĩ ra họ: nào là họ đang bận gì, nào là có nghĩ đến mình không, nào là sao hôm qua lại nói câu ấy. Thành ra người mình nhớ trong 3 tiếng đó phần lớn là do mình tự nặn ra.
Bà Carson dẫn Anna Karenina của Tolstoy. Mỗi lần gặp lại Vronsky, Anna lại đem anh chàng bằng xương bằng thịt ra so với hình ảnh trong đầu mình, mà cái hình trong đầu thì bao giờ cũng đẹp hơn. Bà dẫn cả Stendhal với chuyện mỏ muối ở Salzburg. Người ta ném 1 cành cây khô xuống hầm mỏ, vài tháng sau kéo lên thì nó phủ kín tinh thể muối, lấp lánh như kim cương, không ai còn nhận ra cành cây cũ. Mê 1 người thì mình cũng đắp muối lên người ấy như thế mà không biết.
Còn người tốt, mọi thứ rõ ràng, thì mình biết hết rồi, chẳng còn gì để tưởng tượng. Trong 1 cuốn tiểu thuyết của Kawabata mà bà nhắc tới, ông nhà văn mê cô vợ nhất là hồi cô ngồi đánh máy bản thảo cho ông, vì chữ viết tay của ông qua tay cô thành chữ đánh máy lạ hoắc. Quen rồi thì ông thấy nhạt, lại đi tìm nhân tình.
Nhớ người cũ cũng vậy. Sappho có bài thơ dặn 1 cô gái sắp đi xa hãy nhớ những lần 2 người đội vòng hoa, xức dầu thơm. 1 nhà nghiên cứu đọc bài này để ý rằng bà không dặn cô nhớ gương mặt ai cả. Mà đúng thật, mở ảnh cũ ra xem, mình nhớ mình hồi ấy nhiều hơn là nhớ người kia.
Thế nên mới có cảnh biết là khổ mà cứ 5 phút lại cầm điện thoại lên xem họ đã trả lời chưa. Sophokles ví ham muốn như đứa trẻ cầm cục băng trong tay, buốt không cầm nổi mà cũng không nỡ buông.
V - KẺ ĐANG CHẠY RỒI SẼ PHẢI ĐUỔI
Năm 1980, hồi mới 30 tuổi, bà Carson viết 1 bài nghiên cứu về bài thơ Sappho cầu nữ thần tình yêu. Trong bài thơ, Sappho bị 1 cô gái hắt hủi, nữ thần hiện xuống hứa rằng kẻ đang chạy rồi sẽ phải đuổi. Ai đọc cũng hiểu là cô gái sẽ quay lại theo đuổi Sappho. Thế nhưng bà Carson soi câu tiếng Hy Lạp thì thấy sau chữ “đuổi” không có tên ai cả. Nữ thần chưa hề hứa cô ấy sẽ đuổi theo Sappho, cô ấy sẽ đuổi theo 1 người khác, rồi bị người ta làm cho khổ y như thế.
Cũng trong bài ấy, bà nhắc câu ví của nhà văn Hy Lạp Xenophon: người được theo đuổi nhìn kẻ si mình như người tỉnh nhìn người say. Mình cho rằng người mập mờ tỉnh táo được như thế là vì họ chưa muốn mình bằng mình muốn họ, chứ chưa chắc đã cao tay gì. Vài năm nữa, sẽ đến lượt họ ngồi chờ tin nhắn của 1 người nào đó. Bà còn dẫn lời minh tinh Brigitte Bardot trả lời báo Time năm 1974: “Brigitte Bardot thì không bao giờ 60 tuổi”. Ý là chẳng ai được người ta săn đón mãi tới già.
Có người sẽ bảo, vậy muốn giữ người yêu thì cứ làm khó nhau. Xin thưa, bà Carson không viết thế. Nửa sau cuốn sách, bà kể về những người cố giữ cho người yêu ở yên 1 chỗ để mình được mê mãi, kết cục là làm hại chính người ấy. Mà làm khó mãi thì người ta cũng bỏ đi, chính Alkibiades về sau tránh mặt Sokrates, bịt tai lại không nghe ông nói nữa. Plato thì cho rằng mối tình khá nhất là khi người được theo đuổi cũng yêu lại, 2 bên ngồi nói chuyện được với nhau.
Còn cái người đọc tin nhắn rồi để đó, chưa chắc họ đã hơn gì cái anh chúc ngủ ngon. Chỉ là trong 3 tiếng ngồi chờ, mình đã kịp nặn ra cho họ cả 1 con người.
P/S: bà Carson cũng chỉ bàn cái lúc mê nhau. Còn chuyện sống với nhau 30 năm thì sách không nói tới, mà có lẽ đó lại là chuyện khó hơn nhiều.