Sáng 8/10/2026, lúc ban tổ chức giải Nobel gọi điện tới, bà Anne Carson đang ngồi trong bếp nhà mình ở Reykjavík, thủ đô Iceland, ăn bánh quy, uống trà. Bà kể bà thấy sàn nhà bẩn nên vừa đứng dậy quét, còn điện thoại thì bà tắt mấy lần vì xưa nay cứ chuông reo là bà tắt (chồng bà phải bắt bà gọi lại). Người ta hỏi bà lấy cảm hứng từ đâu, bà đáp đúng 1 chữ là Homer. Người ta hỏi tiếp, vì sao mấy chuyện Hy Lạp cổ ấy vẫn hợp với người thời nay, bà bảo chẳng hợp gì cả, bà chỉ quan tâm chuyện mình có hợp với họ hay không!
1 bà 76 tuổi ngày nào cũng đọc 1 ông sống cách đây gần 2.800 năm, được Nobel cũng nhờ mấy cuốn sách cổ ấy, vậy mà lại bảo chúng chẳng liên quan gì tới hôm nay. Mình xin hỏi, vậy bà đọc để làm gì?
I - TỪ 1 CUỐN THƠ SAPPHO
Bà đọc Homer, rồi Sappho, Archilochus, Stesichorus, toàn những nhà thơ sống trước năm 500 trước Công nguyên, tức là trước cả Socrates với Plato. Tất nhiên bà cũng dịch kịch và đọc triết của mấy thế kỷ sau, có điều những người bà quay lại nhiều nhất thì đều thuộc cái thời rất sớm ấy.
Chuyện bắt đầu năm bà 15 tuổi, khi bà lang thang trong 1 hiệu sách ở trung tâm thương mại rồi thấy cuốn thơ Sappho in song ngữ, trang trái chữ Hy Lạp, trang phải tiếng Anh, thấy đẹp quá nên muốn học. Năm sau nhà bà chuyển tới thị trấn khác, cô giáo dạy Latin ở trường mới là cô Alice Cowan hóa ra biết tiếng Hy Lạp, thế là cô kèm riêng cho bà vào giờ ăn trưa. Cô Cowan lúc nào cũng có mùi cần tây, dạy hết năm ấy thì bỏ đi đâu mất, vậy mà bà bảo mình nợ cô cả sự nghiệp!
Bà ví tiếng Hy Lạp là gốc cây, còn tiếng Anh là ngọn cây. Rất nhiều chữ người ta dùng hôm nay là mượn của người Hy Lạp, dùng mấy nghìn năm thì nghĩa mòn đi (như chữ ecstasy bây giờ chỉ còn nghĩa là sướng ngất, chứ chữ gốc là đứng ra ngoài chính mình). Đọc tiếng Hy Lạp thì gặp được cái chữ ấy lúc nó vừa được nghĩ ra. Bà bảo người Hy Lạp nghĩ cái gì cũng là nghĩ lần đầu nên ý của họ còn tươi, còn ý của mình thì đã đóng vảy.
II - NGƯỜI HY LẠP CŨNG TIN THẦN NHẬP
Nhắc tới Hy Lạp cổ thì ai cũng nghĩ ngay tới tượng đá trắng với mấy ông triết gia, tức là 1 xứ sở cái gì cũng tỉnh táo, trí tuệ. Mình có đọc thêm cuốn Người Hy Lạp và cái phi lý (The Greeks and the Irrational) của ông Dodds thì thấy không phải thế. Ông Dodds có lần đang xem tượng đền Parthenon ở Bảo tàng Anh thì 1 cậu thanh niên tới bảo ông rằng mấy thứ Hy Lạp này chẳng làm cậu rung động chút nào, vì chúng lý trí quá. Còn theo ông thì người Hy Lạp cũng tin thần nhập, cũng sợ điềm gở chẳng kém dân tộc nào.
Trong trường ca Iliad của Homer, vua Agamemnon cướp nàng hầu của Achilles, làm cả đội quân khốn đốn, sau đó ông tuyên bố trước mọi người rằng lỗi không tại ông mà tại thần Zeus đã lấy mất trí khôn của ông. Người thời nay nghe thế thì bảo ngay là chối tội. Nhưng nói xong ông vẫn đem của ra đền bù đầy đủ, mà chính Achilles (người bị hại) cũng tin là thần làm thật. Với họ, thần xui thì thần xui, đền thì vẫn phải đền. Còn mình bây giờ nói “lúc đó tôi không kiểm soát được” là để xin nhẹ tội!
Người trong Homer cũng không coi cảm xúc là của mình như mình bây giờ. Lúc điên tiết lên thì họ thấy trong ngực mình như có 1 kẻ khác, họ nói chuyện với nó, mắng nó, như nhà thơ Archilochus có bài quay sang bảo chính trái tim mình hãy đứng dậy mà ưỡn ngực ra, thắng thì đừng gáy, thua thì đừng ủ rũ. Lúc hăng lên giữa trận thì họ bảo thần vừa thổi sức vào người, lúc sực nhớ ra 1 việc thì cũng là thần gửi tới (cái sức ấy tiếng Hy Lạp là menos, năm 1980 bà Carson viết hẳn 1 bài nghiên cứu về riêng chữ này). Còn mình bây giờ thì quen miệng nói “tôi tức”, “tôi bực mình”, “tôi lúc đó nóng tính quá”, tức là coi việc nổi nóng là cái tính của chính mình. Mà mình tin thế cũng chỉ vì từ bé đã nghe ai cũng nói thế, y như họ từ bé đã nghe là thần gửi tới!
Tất nhiên cũng có chỗ họ giống mình. Cũng trong Iliad, hoàng tử Hector của thành Troy biết ra đánh với Achilles là chết mà vẫn ra, vì sợ người ta bàn tán. Người Hy Lạp thời ấy sợ mất mặt hơn sợ có lỗi, mà xem cách người mình sợ bị bóc phốt thì cũng chẳng khác mấy. Họ còn sợ cả hạnh phúc, vì sung sướng quá thì thần ghen, y như mình vẫn dặn nhau nói trước bước không qua.
III - 1 BÀI THƠ, MỖI NGƯỜI ĐỌC 1 KIỂU
Đọc thơ Hy Lạp cổ cũng như chuyện thầy bói xem voi, ông nào sờ trúng chỗ nào thì tả con voi theo chỗ ấy. Lấy 1 bài thơ của Sappho làm ví dụ. Sappho là nữ thi sĩ sống trên đảo Lesbos cách đây 2.600 năm, nổi tiếng vì thơ tình viết cho phụ nữ (chữ lesbian sau này là lấy từ tên hòn đảo ấy).
Trong bài này Sappho đang mê 1 cô gái. Cô ấy ngồi nói cười với 1 người đàn ông ngồi sát bên, còn Sappho ở gần đó nhìn sang. Mà cứ nhìn cô là cả người bà rã ra, lưỡi cứng lại, da nóng ran, mắt tối sầm, tai ù, mồ hôi lạnh vã ra, run rồi tái xanh hơn cỏ, tưởng sắp chết.
Nhà phân tâm học đọc bài này thì thấy 1 ca bệnh. Năm 1970, trên tờ Classical Quarterly, 1 tạp chí cổ điển học của Anh, ông George Devereux đếm trong bài thơ ra 10 triệu chứng rồi kết luận Sappho lên 1 cơn lo âu cấp, ca sớm nhất còn được ghi lại. 2 năm sau, cũng trên tờ ấy, ông Marcovich viết bài cãi lại, hỏi vặn rằng giữa lúc lên cơn Sappho có cầm gương soi đâu mà biết mặt mình tái xanh. Bà là nhà thơ chứ có phải bệnh nhân đâu!
Người dịch thì sửa luôn bài thơ. Mình có đọc thêm bản dịch Sappho sang tiếng Anh ra năm 1922 của ông Edmonds, tới bài này thì người đàn ông biến mất, chỉ còn lại Sappho với cô gái, chắc ông thấy anh ta thừa thãi.
Còn bạn với mình, người đọc bình thường, thì thích chuyện kết thúc phải có hậu. Sappho có 1 bài khác, kể chuyện bà mê 1 cô gái mà cô ấy cứ lảng tránh, bà bèn cầu nữ thần tình yêu. Nữ thần hiện xuống dỗ rằng bây giờ nó trốn thì rồi sẽ tới ngày nó phải chạy theo người ta. Xưa nay ai đọc cũng hiểu là cô gái rồi sẽ quay lại chạy theo Sappho.
Bà Carson thì giở bản tiếng Hy Lạp ra đọc lại từng chữ. Năm 1980 bà viết 1 bài nghiên cứu chỉ ra rằng trong câu ấy, nữ thần không hề nói cô gái sẽ chạy theo ai. Tức là rồi cô ấy sẽ mê 1 người nào đó, bị người ta lảng tránh, rồi khổ y như Sappho bây giờ. Người Hy Lạp an ủi nhau kiểu ấy đấy!
Đến tên cuốn sách đầu tay bà cũng giữ đúng thứ tự chữ của Sappho. Tiếng Anh quen nói bittersweet, đắng trước ngọt sau, còn Sappho viết ngọt trước, đắng sau, nên bà dịch thành sweetbitter, dù chính bà nhận là nghe sai sai.
IV - HY LẠP CŨNG CÃI NHAU
Người Hy Lạp thời ấy cũng cãi nhau chứ chẳng phải ai cũng nghĩ như ai. Khoảng năm 500 trước Công nguyên, có ông Heraclitus (sách ở mình hay phiên là Hê-ra-clít), triết gia viết toàn những câu ngắn, mà câu ai cũng biết là: “không ai tắm 2 lần trên 1 dòng sông”. Lúc cả xứ đang tin rằng tội lỗi là 1 thứ ô uế phải lấy máu con vật mà rửa, ông bảo lấy máu rửa tội thì khác gì ngã xuống chuồng lợn rồi lấy nước bẩn mà tắm! Lúc người ta tin mỗi người có 1 vị thần riêng định đoạt số phận, ông bảo tính nết của anh chính là vị thần ấy. Ông còn có 1 câu cụt lủn, là chó thì sủa người lạ.
Theo mình, gặp cái lạ thì người ta hay thờ nó. Hy Lạp thành cái nôi của văn minh, xứ sở của lý trí, rồi câu đạo lý nào trên mạng cũng đem gán cho Socrates với Plato cho sang. Mà không thờ thì gạt đi, bảo học mấy thứ ấy để làm gì. Kiểu nào thì cũng đỡ phải nghe xem họ nói gì.
V - NGỒI NGHE HỌ NÓI
Bà Carson thì ngồi nghe. Trong 1 bài phỏng vấn, bà nhắc lại hồi bà đi dạy, người ta chuộng mở những lớp hứa rằng học Hy Lạp cổ là hiểu hết đời nay, mà bà thấy thế là kỳ quặc. Theo bà, cái hay của người Hy Lạp là thỉnh thoảng thấy lóe lên 1 chỗ giống mình, giữa 1 vùng khác lạ mênh mông. Còn việc của người đọc, bà bảo, là quay lại xem họ thật sự nghĩ gì, từ phía họ, đừng vội lấy ý mình áp đặt lên họ.
Bà còn quý cả cái sự rách nát của sách cổ. 1 bài thơ chép lên giấy cói từ thế kỷ 3 trước Công nguyên, tờ giấy ấy bị đem quấn xác ướp vài trăm năm, rồi được đào lên, 9 ông học giả ngồi ghép lại, chụp ảnh, in vào sách. Thơ Sappho còn lại hôm nay phần lớn là những mảnh như thế, có mảnh chỉ còn đúng 1 dòng.
Đọc xong mấy thứ này mình mới biết, chuyện nổi nóng hay chuyện yêu đương thì mỗi thời người ta hiểu 1 khác, cách của mình hôm nay cũng chỉ là 1 cách. Còn bà Carson thì trả lời ban Nobel thế này: đời thì chán, phải làm gì đó với nó, quét nhà chẳng hạn, hay đọc Homer.