Ai đi làm xa chắc cũng từng có cuộc gọi video kiểu này: tối cuối tuần bấm máy gọi về, mẹ ăn cơm chưa, ở nhà mưa hay nắng, con vẫn khỏe, thôi mẹ đi nghỉ đi, chừng 3 phút là hết chuyện. Cúp máy rồi mới nhớ ra còn bao nhiêu thứ định nói, vậy mà tuần sau gọi lại vẫn hỏi đúng mấy câu ấy. Mình xin hỏi, thương nhau thế sao lại không có chuyện gì để nói?
Lý do thì nhiều, có 1 lý do mình đọc được ở bà Anne Carson, người được Nobel Văn chương năm 2026. Bà này lạ lắm, từ cuốn Plainwater ra năm 1995 tới cuốn Wrong Norma ra năm 2024, gần 30 năm, bà cứ viết đi viết lại chuyện 1 người con ngồi cạnh bố mẹ mà không nói được câu nào cho ra hồn.
I - NHỮNG CUỘC GỌI CHO MẸ
Cuốn Decreation (2005) mở bằng chùm thơ Stops, viết về mẹ bà lúc đã già yếu. Trong bài Sunday, tới giờ cơm tối bà gọi cho mẹ, chuông đổ 6 tiếng, 7 tiếng, đến tiếng thứ 8 mẹ mới nhấc máy rồi im lặng chờ. Sang bài kế tiếp là bài Lines thì mẹ bà nói chuyện chết như nói về 1 thứ bà đang mong, còn bà vừa nghe vừa xếp lại gáy mấy cuốn sách cạnh điện thoại, rồi xoay hết đống kẹp giấy trong cái đĩa sứ sang hướng khác. Mẹ nói chuyện chết, con thì ngồi xoay kẹp giấy! Xong bà kể cho mẹ nghe sáng nay bà ăn gì rồi mẹ bảo, thôi mẹ không giữ con nữa, kẻo tốn tiền điện thoại của con.
Đọc tới đó mình bật cười, vì câu ấy thì bà mẹ nào ở mình cũng nói, mẹ bà ở tận Canada mà cũng tiếc tiền điện thoại cho con y như mẹ mình! Còn chuyện vừa nghe máy vừa lau bàn, gấp quần áo thì mình chắc nhiều người cũng làm. Mẹ đang nói 1 điều mình không biết đáp thế nào, nên tay phải tìm việc gì đó mà làm.
Trước đó nữa, trên tạp chí Paris Review số mùa hè 1999, bà đã có bài thơ Her Beckett, ví chuyện đi thăm mẹ như bắt đầu đọc 1 vở kịch của Beckett (ông này nổi tiếng với những vở mà nhân vật ngồi chờ mãi, chẳng có gì xảy ra), vẫn căn phòng nhỏ ấy, tường sát quá, quen quá. Bà hỏi mẹ dạo này thế nào, mẹ chỉ đáp là yếu hơn lần trước, rồi hết chuyện!
II - Ở CHUNG 1 NHÀ CŨNG IM
Nhiều người bảo, tại ở xa, tại bận, chứ ở gần thì thiếu gì chuyện. Xin thưa, nhà bà Carson thì hồi còn ở chung 1 mái cũng chẳng ai nói với ai!
Trong Plainwater, ở phần Thirst (bài dẫn vào tiểu luận Kinds of Water), bà viết về bố mình, cả đời ít nói, về già thì lẫn. Bà vào viện thăm, ông bị buộc đai vào ghế, miệng nói liên hồi những tiếng không ra nghĩa, còn bà ngồi bên, cứ tới chỗ ông ngắt hơi thì chêm vào 1 câu vâng, thưa bố, làm như 2 bố con đang trò chuyện. Bỗng ông quay sang nói 1 câu rành rọt, rằng chết là chuyện 50 50, mà cũng có khi là 40 40. Bà nghĩ ra ngay 3 câu để hỏi lại. Bố nói thế nghĩa là sao? Thế còn 20 phần trăm kia? Và bao nhiêu năm 2 bố con ngồi ăn sáng ở bàn bếp, nghe tiếng đồng hồ với tiếng nhau im lặng, thì bố nghĩ gì? Rốt cuộc bà chỉ đáp: vâng. 3 câu hỏi sắp sẵn trong đầu, ra tới miệng còn đúng 1 tiếng!
Rồi trong truyện Poor Houdini đăng New Yorker năm 2024, cứ 6 giờ tối là giọng bà mẹ rè rè vang lên từ máy nội bộ, cơm đã chia sẵn ra đĩa đặt trên bàn bếp, từng người ra bưng đĩa của mình về phòng ngồi ăn 1 mình. Nhà mà phải lắp máy nội bộ để gọi nhau ra lấy cơm thì đủ biết! Còn trong vở Krapp Hour (màn 2 đăng tạp chí Granta số 131, năm 2015), 1 nhân vật bảo hồi bé mình không biết cách xin cái gì, mà cả nhà cũng không ai biết cách hỏi ai điều gì.
Trong truyện Back the Way You Went (New Yorker số ngày 31/10/2016), ở phần cuối tên là Trouble in Paradise, bà kể đêm Giáng sinh bà đứng lau bát cạnh mẹ chồng, rồi nhớ lại những năm đứng lau bát cạnh mẹ đẻ. Bà rất muốn nói chuyện với mẹ hoặc nghe mẹ nói. Thế mà tối này qua tối khác, năm này qua năm khác, bà đứng im bên bồn rửa, chỉ sợ mẹ hỏi tới chuyện trong lòng mình, hay mẹ buột ra chuyện trong lòng mẹ. Bà muốn nói chuyện với mẹ trước lúc ấy, sau lúc ấy, cả bây giờ vẫn muốn, riêng đúng lúc đang đứng cạnh mẹ thì chưa bao giờ muốn. Bà viết: “lúc ấy bao giờ cũng là lúc không hợp”.
III - CÁI THIỆP IN SẴN
Tất nhiên mấy câu hỏi vặt kia không vô ích. Mình có đọc thêm bài của nhà nhân học Malinowski viết năm 1923, ông để ý rằng có 1 loại lời nói không nhằm truyền đạt ý nghĩ gì, người ta nói ra chỉ để thấy mình còn có nhau, trao qua đổi lại mấy chữ là đủ. Con hỏi ăn cơm chưa, mẹ đáp ăn rồi, thế là 2 bên biết người kia vẫn còn đấy.
Nhưng bà Carson, trong tiểu luận Variations on the Right to Remain Silent (in trong cuốn sách mỏng tên tiếng Anh là Nay Rather, năm 2013), thì viết rằng người ta dùng mấy câu quen miệng vì nó dễ hơn là nghĩ ra 1 câu mới. Nói câu quen miệng là ngầm hỏi nhau rằng chuyện này mình đã có sẵn câu để nói rồi còn gì, cũng như gửi 1 cái thiệp in sẵn thay vì tự ngồi vẽ. Mẹ ăn cơm chưa là cái thiệp in sẵn của người mình!
Theo mình, người ta đem thiệp in sẵn ra dùng với cả bố mẹ mình là bởi hỏi thật thì phải nghe trả lời thật, mà nghe xong thì không ai biết làm gì tiếp. Bạn thử hình dung, mẹ bảo mẹ chỉ muốn chết cho xong, con đáp sao? Con bảo con vừa mất việc, mẹ ở quê làm được gì ngoài mất ngủ? Thế là 2 bên chọn mấy câu hỏi mà trả lời kiểu gì cũng chịu được. Trong phần Mexico của truyện Back the Way You Went cũng có 2 mẹ con, hễ buộc phải nói chuyện thì người này đoán xem người kia muốn nghe gì rồi nói đúng cái đó.
Tới lúc có người sắp mất thì cả nhà càng vờ khéo. Năm 1965, 2 nhà xã hội học Mỹ là Glaser và Strauss cho ra cuốn Awareness of Dying sau mấy năm ngồi quan sát trong 6 bệnh viện. Họ ghi lại rằng rất nhiều lần người bệnh biết mình sắp chết, người nhà với y tá cũng biết, vậy mà tất cả cùng vờ như không biết. Cả 1 phòng bệnh diễn kịch cho nhau xem!
Gần cuối cuốn Red Doc (2013), 1 cuốn tiểu thuyết bằng thơ của bà Carson, bà mẹ của nhân vật chính nằm viện chờ chết. Điều bà cụ lo nhất là không ai được thấy mình trong bộ dạng này, nên người con trai trang điểm cho mẹ, dựng mẹ ngồi dậy, mở cửa cho thoáng phòng rồi mới để khách vào. Khách thi nhau kể chuyến đi vừa rồi, nào núi lửa, nào thác nước, bà cụ nghe xong chỉ hỏi đôi giày kia màu đen hay màu xám. Con đưa ảnh mình cho xem thì bà hỏi sao con lại đeo cái kính ấy. Người sắp chết, khách tới thăm, mà chuyện đem ra nói là màu đôi giày!
Mà câu hỏi về cái kính là chuyện có thật. Trong bài Snow (đăng lần đầu trên London Review of Books số 21/4/2022, sau in vào cuốn Wrong Norma), bà kể những ngày cuối của mẹ ruột mình. Bà mang cho mẹ xem tấm ảnh chụp mình ở 1 khu nghỉ sang trọng bên hồ Como, mẹ ngắm vài phút rồi hỏi đúng câu ấy, sao con lại đeo kính.
IV - THƯ CỦA ĐỨA CON NGOAN
Bố mẹ vờ với con, mà con cái cũng giấu bố mẹ. Trong Decreation, ở phần 3 của vở opera (tên là Fight Cherries), bà viết về Simone Weil, nữ triết gia người Pháp mất năm 1943 khi mới 34 tuổi. Bố mẹ Weil lo cho con từng li từng tí, gửi áo len, chất đầy tủ lạnh. Thư Weil gửi về thì lá nào cũng như 1 tấm bưu thiếp của đứa con ngoan, trời ở đây đẹp lắm, cảm ơn bố mẹ gửi sô-cô-la, con có nhiều bạn. Trong lúc đó Weil đang chết dần, nên lúc điện báo tử về thì ông bà sững sờ, vì lá thư cuối từ London vẫn nói mọi chuyện đều ổn.
Theo mình, đứa con ở thành phố hết tiền, ốm nằm 1 mình trong phòng trọ mà gọi về vẫn bảo con khỏe, con ăn rồi, thì cũng y như Weil!
Mẹ bà Carson mất năm 1997. Cuốn Men in the Off Hours (2000) khép lại bằng bài Appendix to Ordinary Time, viết sau đám tang, trong đó bà kể lúc trời sập tối bà hình dung mẹ ở nhà 1 mình đi từ phòng này sang phòng khác. Rồi bà tự hỏi những chiều như thế mình có từng tắt đèn bàn, đứng nhìn ra ngoài rồi nghĩ hay là gọi cho mẹ không. Có hôm bà gọi, có hôm bà không gọi, còn bây giờ thì muộn rồi.
V - TIẾNG THỞ TRONG MÁY
Cũng trong cuốn Red Doc, bà mẹ của nhân vật chính với bà ngoại vốn không ưa nhau, nhiều năm không gặp, tới lúc bà ngoại sắp mất mới có người thu xếp cho 2 mẹ con gọi điện. Mỗi người ở 1 thành phố, cả 2 cùng bị hen, xúc động quá nên chỉ thở vào máy. Bà mẹ kể lại là nghe tiếng thở của mẹ mình thì bà biết.
Còn trong bài Snow, bà kể 1 cuộc gọi tối Chủ nhật, chừng 1 năm trước khi mẹ mất. Mẹ bà vừa bán nhà, dọn vào viện dưỡng lão, chỉ được mang theo vài món đồ. 2 mẹ con nói chuyện, bà vừa nghe vừa nhìn tuyết rơi ngoài cửa sổ mà đếm, 105, 106, 107. Giữa 1 quãng lặng, mẹ bà buông 1 câu rằng không còn nhà thì cũng buồn cười. Bà cúp máy, ngồi nhìn tuyết 1 lúc lâu, rồi đoán mẹ ở đầu kia cũng ngồi nhìn tuyết như thế.
Gần 30 năm, từ bố tới mẹ, bà ghi lại 5, 6 cuộc trò chuyện kiểu này, mà lần nào bà cũng không nói được câu mình định nói.
Đến người được Nobel Văn chương, cả đời sống bằng chữ, đứng cạnh mẹ còn không nói ra lời, thì mình gọi về chỉ hỏi được câu ăn cơm chưa cũng là thường thôi!