Chồng đi xuất khẩu lao động 5 năm, đi nghĩa vụ, đi tàu viễn dương, ở nhà vợ con đếm từng ngày. Thế mà về được dăm bữa thì vợ con bắt đầu ngại anh. Anh ngồi ăn cơm mà mắt cứ nhìn ra cửa, con hỏi thì trả lời nhát gừng, vợ nói động tới là gắt. Hàng xóm được dịp bàn tán, rằng nó ra ngoài học toàn thói hư tật xấu, rằng có tí tiền là đổi tính. Vợ thì tủi thân, cho là chồng hết thương mình.
Chẳng lẽ 5 năm trời anh nhịn ăn nhịn mặc gửi tiền về, chỉ để về tới nhà thì ghét bỏ vợ con ư? Mình đọc bà Anne Carson (nhà văn được Nobel Văn chương) thì gặp 1 ông chồng đi xa về còn tệ hơn thế nhiều, dù ông ấy thương vợ con hết mực.
I - HERAKLES VỀ NHÀ
Ông ấy tên là Herakles (sách ở ta hay viết là Héc-quyn), nhân vật trong 1 vở kịch của Euripides, viết ở Hy Lạp cách đây hơn 2.400 năm. Bà Carson dịch nó sang tiếng Anh, in trong cuốn Grief Lessons năm 2006 [1].
Như ta biết, Herakles là người khỏe nhất Hy Lạp. Vua Eurystheus sai ông đi làm 12 việc, việc nào cũng là đi giết quái vật. Lúc ông vắng nhà, 1 kẻ tên Lykos cướp ngôi rồi định giết cả nhà ông, gồm ông bố già, vợ ông là Megara và 3 đứa con trai. Herakles về kịp, 3 đứa bé túm chặt lấy áo bố không buông. Ông bảo: “ta không có cánh, ta không bay đi đâu”. Rồi ông dắt mấy mẹ con vào nhà, ví mình “như con tàu lớn kéo theo mấy chiếc thuyền con”.
Và ông giết Lykos. Xong việc, cả nhà đứng quanh bàn thờ làm lễ tẩy uế, lễ ấy ai cũng phải im lặng, phải đứng yên. Herakles cầm bó đuốc, sắp nhúng vào chậu nước thì dừng tay. Mắt ông trợn ngược, mép sùi bọt, ông cười rồi nói với bố: “sao con phải làm lễ trước khi giết Eurystheus? Sao phải tẩy uế cái nhà này 2 lần?”.
Thế rồi ông đi hết phòng này sang phòng khác mà tưởng mình đang tới thành của kẻ thù, bà Carson dịch là “dù thật ra ông đang ở giữa nhà mình”. Ông tưởng 3 đứa con mình là con của Eurystheus. Đứa đầu chạy vòng quanh cái cột, ông bắn xuyên gan. Đứa thứ 2 lao tới ôm đầu gối bố, kêu: “bố đừng giết con, con là con bố, con có phải con Eurystheus đâu!”. Ông lấy chùy đập vào đầu nó. Megara ôm đứa út chạy vào buồng đóng cửa, ông bẩy tung cả khung cửa ra, bắn 1 mũi tên xuyên cả 2 mẹ con.
Vì sao 1 người vừa cứu vợ con xong lại quay ra giết vợ con? Theo vở kịch thì tại nữ thần Hera ghét ông, sai thần Điên xuống. Nhưng ông bố già lúc nắm lấy tay con lại hỏi: “hay là máu những kẻ con giết đã làm con hóa điên?”. Tức là ông cụ ngờ tại 12 chuyến đi kia, chứ không đổ cho thần thánh. Bà Carson thì viết trong lời tựa rằng ông người hùng này “quá giống thời nay”.
II - ANH CỰU BINH CỦA ÔNG SHAY
Ông Jonathan Shay là bác sĩ tâm thần người Mỹ, chữa cho 1 nhóm cựu binh từng đánh nhau ở Việt Nam, lúc ấy họ đã về nước hơn 20 năm. Năm 1994 ông in cuốn Achilles in Vietnam [2].
1 người kể rằng vợ anh rủ đưa con đi ăn hàng. Tới nơi anh đòi bằng được cái bàn trong góc. Chưa đi tới bàn thì tim anh đập thình thịch, mồ hôi chảy ròng ròng, anh bảo vợ: “anh phải đi”. Mấy mẹ con ngồi ăn, còn anh ra đứng ở tầng 2 bãi đỗ xe, canh cửa quán cho tới lúc vợ con ăn xong. Đi ăn với vợ con mà như đi gác.
Có lần đứa con gái nhỏ đi tới từ phía sau lưng anh. Anh kể: “chưa kịp biết gì thì tôi đã bóp cổ nó ấn vào tường. Tới giờ tôi vẫn còn thấy mắt nó”. Anh buông con ra, bỏ nhà đi, 1 tuần sau mới về. Từ đấy mấy đứa nhỏ thấy bố là rón rén. Anh nói: “chính tôi làm chúng nó ra thế. Tôi ghét thế”.
Ông Shay viết rằng những gì con người học được lúc suýt chết thì thuộc rất kỹ. Ngủ mà vẫn canh chừng là thói quen giữ mạng cho người lính ở rừng, đem về nhà thì nó làm khổ anh ta còn nặng hơn cả những lúc thấy lại trận đánh cũ.
Mình thấy Herakles với anh cựu binh kia đều ra tay trước khi kịp nghĩ. Suốt 12 chuyến đi, Herakles sống sót nhờ thấy con gì chạy là đuổi. Về tới nhà, 3 đứa trẻ sợ quá chạy tán loạn, ông lại đuổi theo mà giết. Anh cựu binh thì quen là kẻ nào tới từ sau lưng là kẻ muốn giết mình. Thử hỏi, tay đã quen thế bao nhiêu tháng trời ở rừng, về nhà bỏ ngay sao được?
Vả lại, Herakles vừa giết xong Lykos mà vẫn tỉnh táo. Ông chỉ hóa điên lúc phải đứng yên cầm đuốc, chờ làm cho xong 1 cái lễ. Mà việc trong nhà thì toàn là ngồi cho hết bữa cơm, nghe vợ kể chuyện họ hàng. Xin hỏi các bạn, có bà vợ nào thấy chồng đứng ngồi không yên giữa bữa cơm mà lại nghĩ rằng anh sốt ruột vì quen luôn chân luôn tay?
III - NHỮNG BỒN NƯỚC NÓNG
Bà Carson từng viết hẳn 1 phần sách về bà Simone Weil, nữ triết gia Pháp. Năm đầu Thế chiến thứ 2, Weil có 1 bài tiểu luận về trường ca Iliad [3]. Trong Iliad, lúc tướng Hector đã bị giết ngoài chiến trường thì ở nhà vợ ông đang sai người đun sẵn nước nóng cho chồng về tắm. Weil viết: “gần như cả cuốn Iliad diễn ra ở xa những bồn nước nóng. Gần như cả đời người, xưa cũng như nay, diễn ra ở xa những bồn nước nóng”.
Theo Weil, với người thường, cái chết là chuyện của cuối đời, còn với người lính thì cái chết là chuyện ngày mai. Cứ nghĩ sang hôm sau là nghĩ ngay tới chết, nên sáng nào người lính cũng phải tự dẹp hết mọi mong muốn. Mà ở nhà thì việc gì cũng là chuyện ngày mai, sang năm con vào lớp 1, mái bếp dột phải lợp lại. Vợ bàn, chồng ngồi nghe như nghe chuyện nhà ai. Thế là vợ tủi thân, cho là chồng hết thương mình.
Tất nhiên, người đi làm ăn xa đâu có phải ra trận, mình không đánh đồng. Nhưng 5 năm ở xưởng bên Nhật, ở công trường, trên tàu, người ta cũng quen 1 nếp: ăn cho nhanh, tiêu đồng nào tính đồng ấy, mệt không kêu với ai. Đem về nhà thì vợ bảo anh lầm lì, con bảo bố khó tính. Mở ngoặc, trong 5 năm ấy vợ ở nhà cũng đã quen tự quyết mọi việc. Anh về thì cả nhà mừng, có điều trong nhà đâu còn việc gì đang chờ anh quyết.
Tóm lại, anh đem nguyên cái nếp ở xứ người về nhà, thế thôi. Hàng xóm bảo anh ra ngoài học thói hư tật xấu, theo mình thì oan cho anh.
IV - BỘ CUNG TÊN
Giết vợ con xong, Herakles ngã bất tỉnh, người nhà trói ông vào 1 cái cột gãy. Tỉnh dậy, ông thấy xác người nằm quanh, tưởng mình lại xuống âm phủ, rồi kêu: “ta lạc rồi. Có bao giờ Herakles bị lạc ở đâu trên đời này?”. Đi khắp mặt đất không lạc, về tới nhà mình thì lạc.
Biết chuyện rồi, ông nhìn bộ cung tên và tự hỏi nên mang theo hay bỏ lại. Mang theo thì suốt đời chúng sẽ đập vào sườn ông mà nhắc: “ngươi giết vợ con ngươi thế này đây”. Cuối cùng ông nói: “ghê tởm thế nào thì ta cũng phải giữ lấy vũ khí của mình”.
Anh cựu binh của ông Shay ngày trước ngủ với 1 khẩu súng dưới gối. Vào chữa bệnh, anh phải gửi súng sang nhà mẹ. Anh kể: “có những đêm tôi thèm được cầm súng tới mức 2 cánh tay nhức hết cả lên”.
Herakles không ở lại Thebes. Ông dặn bố già chôn cất mấy mẹ con rồi theo 1 người bạn sang Athens, cung tên vẫn đeo bên sườn.
Đôi khi mình nghĩ, đứa con gái của anh cựu binh kia còn may hơn 3 đứa con của Herakles, vì bố nó buông tay ra kịp.
Nguồn:
[1] - Grief Lessons: Four Plays by Euripides - Anne Carson dịch, lời tựa và vở Herakles. [2] - Achilles in Vietnam - Jonathan Shay, phần mở đầu, chương 10 The Breaking Points of Moral Existence. [3] - The Iliad or the Poem of Force (tên tiếng Anh, nghĩa là Iliad hay bài thơ của sức mạnh) - Simone Weil.