Nhóm “con ghét bố mẹ” trên Facebook bị xóa rồi nhưng người lớn chúng ta vẫn cãi nhau chuyện dạy con, người thì bảo tại bố mẹ dạy sai, người thì bảo tại bọn trẻ bây giờ sướng quá hóa rồ, cãi mãi không xong. Mình đọc bà Anne Carson (người được Nobel Văn chương năm 2026) thì gặp 1 thằng bé mà ai nhìn vào cũng tưởng nó ghét mẹ, trong khi nó thương mẹ nhất nhà.
I - CHUYỆN Ở GIƯỜNG TẦNG
Cuốn Autobiography of Red (1998) là 1 cuốn tiểu thuyết viết bằng thơ. Bà Carson lấy con quái vật Geryon trong thần thoại Hy Lạp (da đỏ, có cánh, bị chàng Héc-quyn giết) rồi cho nó làm 1 thằng bé, đứa em trong 1 nhà ở thị trấn nhỏ. Sách không giải thích vì sao 1 bà mẹ bình thường lại có đứa con đỏ và có cánh, cũng như Kafka không giải thích vì sao anh Gregor ngủ dậy thành con bọ. Hồi nó còn bé thì cả nhà chẳng ai lấy đôi cánh làm lạ, lớn lên nó giấu cánh dưới áo khoác. Còn lại nó là 1 đứa trẻ bình thường, có bố mẹ, có 1 ông anh trai, có bà ngoại.
Ở chương 2, chương Each, thằng bé hỏi mẹ chữ EACH nghĩa là gì, mẹ đáp là MỖI, như con với anh mỗi đứa có 1 phòng riêng. Ít lâu sau bà ngoại lên chơi, ngã xe buýt, phải đóng đinh vào xương rồi nằm bất động nhiều tháng trong phòng của Geryon. Thế là nó phải sang ngủ chung phòng với anh, giường tầng, nó nằm tầng trên. Bà Carson viết rõ là chuyện xảy ra do tình cờ, chẳng ai cố ý cả.
Đêm xuống thì ông anh giở trò đồi bại với nó, tức là xâm hại chính em trai mình. Lúc đầu là dụ, cho anh xem chỗ kín của mày đi rồi anh cho 1 viên bi mắt mèo (thứ bi nó thèm mà chơi với bọn anh thì chẳng bao giờ thắng được). Rồi tới dặn, đừng mách mẹ. Hôm nào nó không chịu thì anh dọa ngược lại là tao mách mẹ. Nó hỏi mách cái gì, anh bảo mách là ở trường chẳng đứa nào ưa mày. Có đêm nó tụt xuống giường dưới, để mặc anh muốn làm gì thì làm. Xong việc thì giọng anh lại rất tử tế, mày ngoan lắm, mai anh dẫn đi bơi nhé. Và hôm sau 2 anh em đi biển thật, anh nhặt được tờ 1 đô còn đem cho em.
Ông anh dùng chính bà mẹ để bịt miệng thằng em! Đáng lẽ thằng em mới là đứa dọa mách mẹ, vậy mà ông anh lại dọa trước. Còn tờ 1 đô hôm sau thì theo mình, cầm rồi là thằng bé thấy mình cũng có lỗi trong chuyện đó.
II - BÊN TRONG LÀ CỦA MÌNH
Lúc leo về giường mình nằm, thằng bé tự bảo: “bên trong là của mình”. Tức là thân thể thì anh muốn làm gì cũng được, còn nó nghĩ gì trong đầu thì anh không đụng vào được. Đúng cái hôm đi biển, nó bắt đầu làm 1 cuốn tự truyện (lúc đầu chỉ là 1 quả cà chua dán điếu thuốc lá, vì nó chưa biết viết). Trong đó nó là 1 người hùng chết trẻ được cả vùng thương tiếc, còn chuyện ông anh làm với nó hằng đêm thì không có lấy 1 chữ.
Mà cuốn tự truyện ấy mẹ nó vẫn xem, cô giáo vẫn đọc. Nó không ghi thì người lớn đọc cũng chẳng biết gì! Có lần cô trông trẻ hỏi 2 anh em thích thứ vũ khí nào nhất, ông anh thích máy bắn đá, còn nó đáp là cái lồng.
III - BÀ MẸ THƯƠNG CON
Còn mẹ thằng Geryon, mình đọc kỹ mà không tìm ra chỗ nào để trách móc, bà thương con ra mặt. Sách viết rằng bà không bao giờ nói dối con. Trong chương Tuesday, cứ 2 tuần 1 lần, tối thứ Ba bố với anh đi tập khúc côn cầu, 2 mẹ con bật hết đèn trong nhà lên, ăn đào hộp với bánh mì nướng quết thật nhiều bơ. Con lấy tờ 10 đô trong ví mẹ, xé ra dán lên quả cà chua làm tóc, mẹ không mắng mà còn khen đẹp, cúi xuống hôn lên 2 mắt con, chỉ dặn lần sau thì xé tờ 1 đô thôi.
Thế mà bà không hề biết thằng anh đang làm gì thằng em! Bà thấy con cứ đưa tay cậy môi tới trầy ra, bà chỉ nhắc đừng cậy nữa, để cho nó lành (câu ấy bà nói tới 2 lần) chứ không hỏi vì sao con cậy. Bà biết con khó ngủ, bà kể cả với cô trông trẻ, có điều bà coi đó là tật của nó từ bé. Tối bà đi vắng, nhà chỉ còn 2 anh em với cô trông trẻ, thì thằng bé không thở nổi, ngồi hỏi mấy giờ mẹ về, nghe tiếng động dưới nhà là lao xuống. Còn cô trông trẻ, thấy nó ngồi im với cái tô ông anh úp trên đầu, thì hỏi Geryon lại dỗi đấy à.
Lại dỗi! Người lớn ở mình cũng hay có câu ấy, rồi thì trẻ con biết gì, anh em nó trêu nhau tí, có sao đâu!
Ở chương 6, chương Ideas, có buổi họp phụ huynh. Cô giáo cầm bài viết của nó, trong bài nó tự viết Geryon là 1 con quái vật, rồi con quái vật bị giết, con chó nhỏ của nó cũng bị giết, rồi cô hỏi thằng bé lấy đâu ra mấy ý này. Mẹ nó hỏi lại cô, thế nó có bao giờ viết cái gì kết thúc vui vẻ không. Thằng bé nghe thấy, lặng lẽ rút tờ giấy khỏi tay cô, xuống cuối lớp ngồi viết thêm 1 đoạn kết mới, có gió đỏ thổi khắp thế gian. Đứa trẻ đang có chuyện mà lại đi sửa bài cho mẹ đỡ lo!
IV - ĐỨA CON LẦM LÌ
Lớn lên, nó thành đúng kiểu đứa con mà các ông bố bà mẹ hay than vãn. Ở chương 8, chương Click, mẹ hỏi dạo này con chơi với ai, nó giơ máy ảnh lên che mặt, không đáp, bà Carson viết là dạo ấy nó thôi không nói nữa. Mẹ đành nói 1 mình, rằng mẹ không tin đứa nào chỉ đi lại ban đêm nhưng mẹ tin con, rằng đêm mẹ nằm nghĩ sao mình chẳng dạy được con cái gì có ích. Rồi bà kể hồi còn nằm nôi nó đã mất ngủ, cứ nằm ngửa mở mắt nhìn vào bóng tối hàng giờ mà không khóc.
1 lần khác mẹ đứng tựa cửa phòng, bảo mẹ gần như chẳng còn biết con là ai nữa. Mẹ hỏi con thích gì ở thằng bạn kia, kể mẹ nghe được không. Nó nghĩ trong đầu có cả nghìn thứ không kể được, rồi đáp qua loa là bạn ấy biết nhiều về hội họa. Mẹ nó nghe xong cũng chẳng hỏi thêm, quay đi. Ít lâu sau nó viết 1 tờ giấy toàn lời nói dối, dán lên tủ lạnh rồi lên xe đi với thằng bạn. Về sau mẹ đưa tay định xoa đầu thì nó né.
Bà mẹ chỉ thấy 1 đứa con lầm lì, hay nói dối, mẹ chạm vào thì né. Bà mẹ nào gặp thế chắc cũng lên mạng mà than thở, rằng mình nuôi nó bằng ấy năm mà nó coi mình như người dưng! Bà đâu biết nó im từ hồi chưa biết viết là để mẹ khỏi hay chuyện.
15 năm sau bà Carson viết tiếp cuốn Red Doc (2013), thằng bé Geryon giờ đã thành 1 người đàn ông (bà đổi tên nó thành G). 2 mẹ con vẫn ngồi với nhau ở bàn bếp, vẫn cười với nhau được nhưng bà Carson viết rằng xưa nay họ nói chuyện không dễ, hồi trước G tưởng có tuổi rồi thì sẽ khá hơn, ai dè dạo này mẹ có vẻ càng chán anh. Bà mẹ nhắc lại rằng hồi bố mất bà đã bảo thẳng 2 anh em là bà không bao giờ muốn ở chung với đứa nào, rồi bà dọn tới 1 chỗ thật khó tới.
Lúc bà nằm viện sắp mất, G ngồi trang điểm cho mẹ, còn câu hỏi thật duy nhất của bà (dạo này cháu thế nào, nói thật đi) thì bà lại hỏi bạn của con! Về cuốn tự truyện, 1 người bạn cũ hỏi tới thì G đáp là anh thôi không viết nữa, vì đời mình có chuyện gì xảy ra đâu. Cả cuốn Red Doc không có chỗ nào nhắc lại chuyện hồi nằm giường tầng.
V - NGOÀI ĐỜI THÌ SAO
Chuyện trong sách là chuyện bịa. Có lần tạp chí Brick của Canada hỏi vì sao bà lại chọn con quái vật Geryon, bà Carson chỉ đáp rằng phần lớn thời gian ai trong chúng ta cũng thấy mình là quái vật (câu này mình hơi bị ám ảnh). Thế nhưng mình tìm đọc thêm thì thấy trẻ con ngoài đời cũng giấu y như thằng Geryon.
Bài tổng quan của nhà tâm lý Rosaleen McElvaney (đăng trên tạp chí Child Abuse Review) cho biết phần đông trẻ bị xâm hại không kể ngay, nhiều em tới lúc lớn mới kể, có em không bao giờ kể. Mấy nghiên cứu khác thì thấy kẻ làm hại là người trong nhà thì đứa trẻ càng lâu mới nói. 1 nhóm tác giả gom 39 nghiên cứu lại (đăng năm 2024 trên tạp chí Child Abuse & Neglect) cũng viết rằng trong các kiểu xâm hại xảy ra trong gia đình thì anh chị em ruột là kiểu hay gặp nhất mà lại ít người nghiên cứu nhất. Nhóm này còn ghi rằng rất ít em kể với bố mẹ, nhiều em tới lúc trưởng thành mới nói, mà nói ra thì bố mẹ hay coi nhẹ hoặc không tin.
Ở mình thì 1 chuyên gia tội phạm học của Bộ Công an từng nói với báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh rằng khoảng 73% thủ phạm xâm hại trẻ em là người quen của đứa trẻ. Mà nhà cửa ở mình thì chật, bà lên chơi là dồn con sang ngủ với anh, với chú, với anh họ, cũng tình cờ như nhà thằng Geryon. Lại thêm cái nếp đóng cửa bảo nhau, chuyện trong nhà đừng để ai biết, thì đứa trẻ có muốn nói cũng chẳng biết nói với ai!
Bạn nào có con tuổi mới lớn chắc cũng biết, trẻ con ít nói thì có trăm lý do, phần nhiều chỉ vì tới tuổi dậy thì hoặc vừa bị mắng. Bị người nhà xâm hại như thằng Geryon là chuyện hiếm. Nhưng hiếm chứ không phải không có, mà bố mẹ thì gần như chẳng bao giờ nghĩ tới.
Còn bà mẹ trong sách, hôm thằng con giơ máy ảnh che mặt rồi bỏ ra cửa, bà đứng ở bồn rửa bát chỉ hỏi với theo được 1 câu là con có mang nắp máy ảnh không. Đêm nào bà cũng nằm lo cho nó, tới lúc mở miệng thì hỏi cái nắp máy ảnh!