Trong 1 bữa cơm, bố hỏi tới lần thứ 5 là hôm nay thứ mấy. Mẹ để quên nồi canh trên bếp tới cháy khét, con nhắc thì mẹ cãi là mẹ có quên đâu. Đứa con buột miệng quát: con nói mấy lần rồi còn gì! Quát xong thì đêm ấy nằm ân hận, mà hôm sau lại quát tiếp.
Người ngoài nhìn vào thì chép miệng, con cái bây giờ tệ thật, bố mẹ già mà nó quát như quát trẻ con. Xin thưa, mình không dám chê ai cả. Đọc bà Anne Carson (người được Nobel Văn Chương năm 2026), mình thấy bà cũng từng y như thế với bố mình, mà bà viết hết ra trong sách.
I - CUỘC ĐIỆN THOẠI TỐI CHỦ NHẬT
Bố bà Carson là giám đốc 1 chi nhánh ngân hàng ở tỉnh lẻ Canada, hồi Thế Chiến thứ 2 ông làm hoa tiêu máy bay. Ông cao hơn 1m8, ít nói, cả nhà đều nể. Về già ông mắc bệnh Alzheimer.
Trong bài thơ dài The Glass Essay xuất bản năm 1995, ở phần tên là Hero, bà viết rằng khó mà biết bệnh lẫn bắt đầu từ lúc nào. Rồi bà nhớ lại 1 tối Chủ Nhật mùa đông, khoảng 10 năm trước đó, bà nói chuyện điện thoại với bố. Ông mở đầu 1 câu về thời tiết, nói nửa chừng thì lạc mất, ông bắt đầu câu khác, lại không nhớ ra.
Bà nghe mà điên tiết. Ông bố cao lớn, kiêu hãnh của bà, người từng dẫn đường cho cả 1 tổ bay, giờ lúng túng với 1 câu về thời tiết! Bà viết rằng lúc ấy bà thành ra không còn biết thương là gì. Bà đứng im ở đầu dây bên này, nghe ông loay hoay tìm chữ mà không nhắc cho ông chữ nào. Rồi bà dần hiểu ra là ông không biết mình đang nói chuyện với ai.
Cuối cùng ông bảo thôi bố không giữ con nữa, kẻo tốn tiền điện thoại của con, rồi chào (về sau mẹ bà cũng nói với bà đúng câu này). Bà chào lại. Ông cúp máy rồi, bà còn hỏi với vào tiếng tút dài, rằng người vừa nói chuyện với bà là ai. Nhiều năm sau, ngồi trên xe vào viện thăm bố, bà viết: “giá mà tôi tử tế với bố hơn, hồi ông chưa lú lẫn”.
II - TƯỞNG BỐ DỞ CHỨNG
Mình đoán tối hôm ấy bà Carson nổi cáu vì bà chưa biết đấy là bệnh, bà tưởng bố mình dở chứng. Ở ta thì phần đông các nhà cũng không biết. Bệnh viện Lão Khoa Trung Ương ước tính năm 2015 nước mình có khoảng 660.000 người sa sút trí tuệ, mà theo giáo sư Phạm Thắng (nguyên giám đốc bệnh viện này) thì chỉ khoảng 30% được phát hiện. Vậy là cứ 10 nhà có người bệnh thì 7 nhà cứ tưởng ông bà già rồi trái tính. Mình xin hỏi mọi người, có nhà nào ở ta chưa từng buông câu “già rồi đổ đốn”? Bảo 1 người đang bệnh là đổ đốn thì oan cho người ta quá.
Bà Carson biết chắc vào 1 buổi chiều tháng 7 nóng nực. Bà về tới nhà thì thấy bố đứng ở chỗ rẽ lối xe vào, mặc cái áo len xanh cài kín khuy lên tận cổ. Mặt ông lúc ấy như mặt 1 đứa bé bị dì dựng dậy mặc quần áo từ sớm để đi tàu xa, ngồi thật thẳng ở mép ghế, cứ chốc chốc lại giật mình vì tàu chạy giật lùi (bài thơ Father’s Old Blue Cardigan, trong cuốn Men in the Off Hours).
Còn trước đó thì ông chỉ thêm khó tính. Cả đời ông mê sự ngăn nắp, con cầm cái cốc lên là ông dặn cẩn thận kẻo rơi. Tới lúc bắt đầu lú lẫn, ông ngồi viết danh sách suốt ngày, đi tới đâu giấy rơi khỏi túi áo tới đó. 1 tối bà nhặt cuốn sách ông đang đọc dở, thấy đầu trang có dòng bút chì TẮT ĐÈN ĐI, ông ấn mạnh tay tới mức chữ hằn xuống 3 trang bên dưới (cuốn Plainwater, phần Just for the Thrill).
Con cái hay bực mình với bố mẹ già vì ông bà cứ hỏi đi hỏi lại, dặn đi dặn lại. Mà theo mình, đấy lại chính là lúc ông cụ đang cố hết sức để khỏi quên. Ông viết TẮT ĐÈN ĐI là viết cho chính ông! Đôi khi mình nghĩ, chỉ vì 2 chữ “trái tính” mà bao nhiêu ông bà cụ không được ai đưa đi khám.
III - CÁI CƯA VÀ CÂY THÔNG
Theo cuốn Plainwater, năm nào cũng thế, hôm trước Giáng Sinh 2 bố con bà Carson vào rừng chặt 1 cây thông. Bố cầm cưa với rìu đi trước, không cho con đụng vào vì sợ con đứt tay. Con lẽo đẽo theo sau, chỉ được chọn cây.
Năm ấy thì ông ngồi trên gác, mặc đồ ngủ, đội mũ phớt, bày mấy tờ lịch cũ ra xung quanh để tính xem hôm nay là thứ mấy. Bà tự cầm cưa cầm rìu đi 1 mình. Bà chặt được 1 cây đẹp, kéo về, vừa kéo vừa nhìn lên cửa sổ trên gác, lo bố nổi giận. Về tới nơi thì ông đã đứng trong bếp. Ông nhìn cái cây, nhìn cái cưa, rồi nói rất khẽ: bố không nghĩ là con làm được. Bà viết tiếp đúng 1 câu, rằng bà đã giết ông.
Theo mình, nhận rằng bố bị lú lẫn rồi thì từ nay mình phải cầm cái cưa. Việc gì ông vẫn làm thì giờ mình làm, mà mỗi lần làm thay là 1 lần bảo với ông rằng ông hết thời rồi. Tất nhiên chẳng đứa con nào muốn thế. Quát bố “con nói rồi mà” kỳ thực là vẫn đang đòi ông phải nhớ, phải như cũ.
Ở đầu phần Hero, mẹ bà (lúc ấy sắp 80) đang ăn sáng thì nổi cáu với 1 bài báo, rồi quay sang mắng mấy bộ áo tắm hở hang trong tờ quảng cáo. 2 mẹ con cãi nhau, giọng bà cao vút lên. Đang cãi thì bà sực thấy mẹ mình đang sợ. Người già lúc sợ thì nhìn bên ngoài rất giống đang bướng.
Nhà tâm lý Mỹ Pauline Boss đã theo dõi nhiều nhà có người thân vẫn ngồi đó mà đầu óc thì đã đi mất. Bà thấy có người nhà cứ làm như chưa có gì thay đổi, có người thì coi như ông cụ đã không còn. Người hay quát là người vẫn làm như chưa có gì thay đổi, họ chưa chấp nhận rằng bố mình đã khác. Thế thì chê họ bất hiếu sao được?
IV - CÁI ÁO LEN XANH
Về sau bố bà Carson phải vào viện. Theo lời bà, mỗi tuần mẹ bà đi tắc xi 50 dặm tới thăm ông, đặt tay lên tay ông, chào “mình ơi”, thì ông giật tay ra. Bà cụ ngồi đút cho ông từng quả nho, nho cứ lăn khỏi mấy ngón tay to và cứng của ông. Trong phòng toàn những người bị buộc vào ghế, ngồi nghiêng ngả. Bố bà nghiêng ít nhất, bà viết là bà tự hào về ông.
Ở nhà, trên cánh tủ lạnh, bà dán 1 tấm ảnh chụp tổ bay của ông năm 1942. Ông đứng ngoài cùng bên trái, cao nhất, 1 bên lông mày nhướng lên. Hôm ấy trong viện ông quay sang nhìn bà, cũng nhướng đúng bên lông mày ấy. Bà kêu to 1 câu khẩu lệnh của phi công. Ông nhe răng cười được 1 cái rồi tắt.
Trả lời tạp chí Brick của Canada, bà Carson bảo bố có điên thì vẫn là bố, bà vẫn muốn cố nói chuyện tiếp với ông. Cái áo len xanh giờ vắt trên lưng ghế bếp nhà bà. Mùa đông, cứ vào tới nhà là bà khoác nó lên như ông vẫn làm hồi trước, rồi ngồi xuống đúng cái ghế ấy.