Cứ có ai bị ruồng bỏ, chia tay là y như rằng xung quanh sẽ xúm vào khuyên nhủ, nào là thôi quên đi, mạnh mẽ lên, đừng buồn nữa, nào là thời gian sẽ chữa lành hết. Bạn bè tốt hơn thì rủ đi nhậu, mẹ thì giục đi xem mặt người khác, ai cũng muốn mình hết buồn cho thật nhanh. Mình xin hỏi, đã có ai hết buồn nhờ mấy câu ấy chưa?
Chiều 8/10, Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel Văn chương 2026 cho bà Anne Carson, 76 tuổi, người Canada, cả đời đi dạy tiếng Hy Lạp cổ. Lúc người ta gọi điện báo tin thì bà đang ở Iceland. Đài truyền hình bên ấy hỏi thì bà bảo mấy người trao giải chắc điên cả rồi, được cái từ nay bìa sách của bà sẽ có thêm miếng tem.
Bài trước mình viết là mong bà Tàn Tuyết được giải, mà năm 2026 bà Tàn Tuyết lại trượt. Bà Carson được thì mình cũng thấy xứng đáng. Bà ly hôn sau 8 năm chung sống, bố thì lú lẫn tới mức không nhận ra con, anh trai thì bỏ nhà đi biệt. Mà 40 năm nay sách của bà toàn viết về mấy chuyện ấy. Văn bà hơi khó đọc, như cuốn mình đang đọc dở, cứ vài trang lại chen 1 đoạn nguyên văn tiếng Hy Lạp cổ rồi bà mới dịch ra tiếng Anh ở dưới, mà sách bà thì chưa có cuốn nào được dịch ra tiếng Việt, hy vọng sắp tới sẽ có người dịch.
I - CHẠY THEO CON QUAY
Cuốn đầu tay của bà là Eros ngọt đắng (Eros the Bittersweet), in năm 1986, gồm 34 chương mà chương nào cũng chỉ vài trang. Mở trang đầu ra mình thấy vui vui, vì bà mở đầu bằng Kafka, mà mình thì thích Kafka. Đó là truyện Con quay, kể về 1 ông triết gia cứ rảnh là lảng vảng quanh lũ trẻ con để chộp lấy con quay của chúng lúc nó đang quay.
Ông tin là hiểu được 1 con quay đang quay thì hiểu được mọi sự trên đời, nên lần nào cũng thở hổn hển chạy theo. Thế nhưng hễ cầm được nó trong tay, lúc này chỉ còn là 1 mẩu gỗ, thì ông phát buồn nôn, ném xuống đất rồi bỏ đi. Lần sau ông lại chạy theo! Bà Carson bảo chuyện phải lòng 1 người cũng y như thế, lúc đang chạy theo mà chưa tới nơi mới là lúc sướng.
Rồi bà nói đến Sappho, nữ thi sĩ Hy Lạp sống cách đây khoảng 2.600 năm, người đã tả tình yêu là thứ ngọt đắng, ngọt với đắng đến cùng 1 lúc. Bà Carson thắc mắc sao lại cùng 1 lúc, giở từ điển ra thì thấy trong tiếng Hy Lạp, eros nghĩa là thiếu, là muốn cái mình không có, mà có rồi thì hết muốn. Thích 1 người mà chưa được thì vừa sướng vừa khổ là vì thế.
Bà còn viết rằng yêu ai thì trong người mình như bị khoét mất 1 cái lỗ. Mấy bài thơ tình cổ mà đọc cho kỹ thì toàn tả cái lỗ ấy, còn người được yêu mặt mũi ra sao lại ít khi được nhắc tới. Ai từng ngồi nghe bạn thất tình kể lể thì biết, nó kể 2 tiếng đồng hồ, kể xong mình vẫn chẳng biết người kia là người thế nào, chỉ biết nó đang khổ ra sao.
Bây giờ thì khỏi cần con quay, đã có app hẹn hò. Nhiều người quẹt cả buổi tối, lúc chưa được ghép đôi thì hồi hộp, ghép đôi rồi nhắn được dăm câu là chán, lại quẹt tiếp. Còn cái người đọc tin nhắn xong không trả lời thì mình lại nhớ mãi.
II - BÀI THƠ VIẾT Ở NHÀ MẸ
Năm 1995 bà in bài thơ dài Tiểu luận thủy tinh (The Glass Essay). Người kể là 1 phụ nữ vừa bị người tình tên Law rời bỏ sau 5 năm, anh ta đi vào tháng 9. Đến tháng 4 cô bắt tàu về thăm mẹ, bà cụ đã gần 80, sống 1 mình ở vùng đồng hoang phía bắc còn đóng băng. 2 mẹ con ngồi trong bếp nhai xà lách, mẹ nói hết chuyện thuế đất, chuyện chuột lại đến chuyện giá giấy ăn, rồi tự nhiên buông 1 câu: đi bác sĩ tâm lý cũng chẳng được tích sự gì, con vẫn chưa quên được thằng ấy. Nhà nào có con gái ngoài 30 thất tình về quê chắc cũng từng có bữa cơm như thế.
Hôm sau 2 mẹ con đi taxi 50 dặm (khoảng 80 cây số) vào viện thăm bố. Ông từng là hoa tiêu máy bay thời Thế chiến 2, nay mất trí, bị buộc vào ghế và nói 1 thứ tiếng chỉ mình ông hiểu.
Lần ấy về nhà mẹ, cô mang theo toàn tập Emily Bronte, tác giả Đồi gió hú. Emily sống gần như không bạn bè, ngày ngày quét thảm rồi đi bộ trên đồng hoang, lại hay viết sai chính tả, có 1 chữ bà viết thành whacher, na ná chữ watcher, nghĩa là kẻ ngồi nhìn. Cô gái bảo Emily đúng là 1 kẻ ngồi nhìn, rồi viết: “làm kẻ ngồi nhìn thì đâu phải chuyện mình chọn”.
Còn cô thì từ hồi Law đi, sáng nào cũng dậy sớm ngồi thiền, cứ ngồi là thấy hiện ra 1 hình. Hình đầu tiên là 1 người đàn bà đứng trên đồi, bị gió lột thịt ra từng mảng. Có tất cả 13 hình, hình nào cũng ghê như thế. Bác sĩ hỏi sao cô không quay mặt đi, cô không trả lời được, cứ ngồi nhìn hết hình này đến hình khác, từ mùa thu sang hết mùa đông.
Hình thứ 13 hiện ra lúc cô không ngờ, vẫn là cái thân người trên đồi ấy, gió vẫn thổi, chỉ khác là lần này không thấy đau nữa. Đọc hết bài thơ, mình cũng không thấy dòng nào cô nói đã quên được Law.
3 năm sau, trong Tự truyện của Đỏ (Autobiography of Red, 1998), bà lại viết về chuyện bị người yêu ruồng bỏ, có điều lần này nhân vật là Geryon, con quái vật màu đỏ có cánh trong thần thoại Hy Lạp. Geryon của bà đi học bằng xe buýt, năm 14 tuổi yêu 1 cậu tên Herakles rồi bị cậu ta bảo “thôi mình làm bạn nhé”. Có lần Herakles gọi điện kể vừa nằm mơ thấy Geryon, mà trong mơ Geryon lại là 1 con chim màu vàng. Yêu nhau từng ấy thời gian mà đến màu của Geryon cậu ta cũng nhớ nhầm.
III - CÁI HỘP CHO NGƯỜI ANH TRAI
Anh trai bà tên là Michael. Năm 1978 anh trốn khỏi Canada để khỏi phải đi tù, từ đó lang bạt bên châu Âu. Suốt 22 năm bà không gặp anh lần nào. Năm 2000 anh chết ở Copenhagen, mà phải 2 tuần sau bà mới biết, do người vợ góa lục mãi mới ra số điện thoại của bà.
Bà làm cho anh 1 cuốn sổ, 10 năm sau đem in thành Nox (tiếng Latin, nghĩa là đêm). Gọi là sách chứ Nox là 1 cái hộp, bên trong có 1 dải giấy rất dài gấp kiểu đàn xếp, ngoài nắp hộp là ảnh Michael hồi bé, mặc quần bơi, đeo kính bơi. Bà lấy bài thơ của Catullus, nhà thơ La Mã, khóc người anh chết ở xứ xa, rồi tra từ điển từng chữ 1, mỗi chữ 1 trang.
Trang bên cạnh thì bà dán những thứ Michael để lại, gồm mấy tấm ảnh, vài mẩu thư với mấy câu anh nói qua điện thoại. Mình có tìm đọc thêm, mấy người đọc cuốn này bảo mở hết cái hộp vẫn không biết Michael là người thế nào, còn bà Carson thì từng nói bà không hiểu nổi anh mình.
IV - VĂN KHÓ ĐỌC
Nhiều nhà phê bình không ưa văn bà, chê khó đọc. Họ bảo bà kể toàn chuyện thương đau mà giọng cứ thản nhiên như không, đọc xong không thấy xúc động gì, cứ đến đoạn đáng khóc thì bà lại quay sang giảng từ điển Latin hay kể về 1 ông nhà thơ Hy Lạp nào đấy. Năm 2004, trả lời phỏng vấn tạp chí Paris Review, chính bà cũng nói đại ý là viết xong Tiểu luận thủy tinh bà vẫn chưa hiểu chuyện gì đã xảy ra với mình.
Nhưng xin hỏi mọi người, với 1 ông anh 22 năm không gặp thì bà còn có gì khác, ngoài mấy tấm ảnh với cuốn từ điển?
Viết thế mà vẫn được Nobel thì Viện Hàn lâm khen bà đã làm ra những hình thức mới cho văn chương, mà đúng thật, sách bà không giống sách ai, cuốn thì là tiểu luận mà đọc như thơ, cuốn thì là cái hộp. Bà lại đem thơ Sappho với thần thoại Hy Lạp từ hơn 2.000 năm trước đặt vào cái bếp nhà mẹ, cái xe buýt, đọc mới thấy chuyện thất tình thời nào cũng vậy. Cũng có báo nhắc rằng giải Nobel hay bị chê là chuộng sách lạ hơn sách dễ đọc.
Cuốn nào bà cũng thế, có người bỏ đi thì bà ngồi lại nhìn rất lâu, rồi viết ra giấy. Mà chưa cuốn nào kết bằng việc bà hết buồn.
Năm 2024 bà viết trên 1 tờ tạp chí ở London rằng bà mắc bệnh Parkinson, tay run nên chữ viết ngày càng nguệch ngoạc. Thế là bà lại ngồi tả cái chữ xấu của mình.