Sinh nhật tuổi 35, nhiều người ngồi trước cái bánh kem mà chẳng vui nổi, vì lướt Facebook 5 phút đã thấy bạn cùng lớp đứa lên trưởng phòng, đứa có nhà có xe, đứa đưa con đi du học, còn mình thì vẫn chưa ra đâu vào đâu. Muốn nghỉ việc đi học lại thì nghĩ giờ này còn học gì nữa, định mở 1 quán nhỏ hay đổi sang nghề khác thì nghĩ tới đâu cũng tự bảo mình muộn rồi. Mà nhìn ra ngoài thì thấy cũng đúng thật, quý I năm 2026 ở Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 41% tin tuyển dụng ghi sẵn chỉ nhận người từ 18 tới 35 tuổi [1]. Cái tuổi mà ông bà ta vẫn bảo là đang độ chín, nay thành ra cái hạn chót.
Mình xin hỏi, ai đã quy định rằng 35 tuổi là hết thời? Đọc bà Anne Carson (người được Nobel Văn chương 2026), mình thấy bà tới 36 tuổi mới in cuốn sách đầu tay, mà cuốn ấy lại còn bị chê.
I - 36 TUỔI MỚI IN CUỐN ĐẦU TAY
Bà Carson sinh năm 1950 ở Toronto (Canada). Từ năm 1979 bà đi dạy tiếng Hy Lạp cổ ở các trường đại học [3], viết thì bà viết từ lâu nhưng chẳng ai in. Năm 1986 bà mới in được cuốn đầu tay, Eros the Bittersweet (Eros ngọt đắng), vốn là luận án tiến sĩ của bà, mà cuốn ấy chẳng được ai đón nhận. Năm 2022 nhắc lại, bà kể tờ phụ trương văn học Times Literary Supplement bên Anh tóm cả cuốn sách trong 3 chữ “frigid but queasy”, đại ý đọc chẳng thấy cảm xúc gì mà lại thấy lợn cợn khó chịu, còn giới học thuật thì gạt phăng bà đi, coi bà là dân viết phổ thông chứ chẳng phải học giả gì [3].
Thơ thì còn chật vật hơn. Suốt nhiều năm, thơ bà viết ra không ai để ý. Cuối thập niên 80 mới có vài tạp chí văn chương bên Mỹ đăng thơ bà, còn ở Canada, quê bà, thì chẳng mấy ai mặn mà [2]. Phải tới năm 42 tuổi bà mới có tập thơ đầu tiên, Short Talks (Những bài nói ngắn), do 1 nhà xuất bản nhỏ ở Canada tên là Brick Books in. Mà tập ấy lúc đầu là 1 xấp tranh vẽ, mỗi bức có 1 cái tên, bà kể dần dần thấy chẳng ai quan tâm tới tranh, thế là bỏ tranh đi, giữ lại chữ [2].
Lấy cái mốc 35 ra mà đo thì năm 35 tuổi bà chỉ là 1 cô giáo dạy thứ tiếng chẳng ai học, chưa có lấy 1 cuốn sách. Năm 42 tuổi bà mới có 1 tập thơ mỏng. Năm 48 tuổi, với Autobiography of Red (1998), bà mới thật sự có tiếng, riêng cuốn này ở Mỹ đã bán được gần 100.000 bản [4]. Còn Nobel thì phải đợi tới năm 76 tuổi. 1 người như thế mà sống ở ta, ngồi đọc tin tuyển dụng, chắc đã tự xếp mình vào hạng hết thời từ lâu.
Những năm chưa ai biết tới ấy bà nghĩ gì về bản thân, thú thật, mình tìm mãi không thấy bà kể. Chỉ biết rằng ngay cả khi đã nổi tiếng, bà vẫn chẳng lấy tiếng tăm ra đo mình. Trong tập Decreation (2005), bài Stanzas, Sexes, Seductions có mấy câu: “thơ viết về đời riêng của tôi là 1 thất bại. Tôi không muốn làm 1 con người. Tôi muốn làm 1 kẻ không ai chịu nổi” [9]. Người phỏng vấn hỏi lại, bà bảo đấy cũng là cảm giác của chính bà, rằng những bài viết gần mình nhất thường không nói được điều mình muốn nói [2].
Hỏi tới cuốn Eros bị chê năm nào, bà bảo tới giờ bà vẫn chưa biết mình đã làm ra nó thế nào, rồi thêm: “chẳng có gì vui bằng cắt với dán” [3]. Mình cho rằng những năm không ai biết tới, bà viết vì cái vui lúc làm, chứ đâu có ngồi nhẩm xem mình đã tới đâu so với tuổi.
II - CÁI ĐỒNG HỒ XÃ HỘI
Vậy cái mốc 35 ấy từ đâu ra? Năm 1965, nhà tâm lý Mỹ Bernice Neugarten với 2 đồng nghiệp đi hỏi người trung lưu ở Chicago, rằng bao nhiêu tuổi thì nên lấy vợ lấy chồng, bao nhiêu tuổi thì nên ổn định công việc, bao nhiêu tuổi là lúc làm nên chuyện nhất. Người ta trả lời giống nhau lạ lùng, mỗi việc chỉ xê dịch trong vài năm. Bà Neugarten bảo ai cũng như đeo chung 1 cái đồng hồ xã hội, việc gì cũng tự xem giờ trên đó [5].
Họ còn đem ra mấy chuyện làm trái tuổi rồi hỏi người ta có chấp nhận được không. Người ngoài 20 thì dễ dãi hơn, hay bảo tuổi nào làm gì là việc của người ta. Người càng lớn tuổi thì càng cho rằng việc gì cũng phải đúng tuổi [5]. Nghĩa là càng có tuổi thì người ta càng tin cái đồng hồ ấy. Mọi người cứ nhìn lại mình mà xem, năm 25 tuổi còn cười mấy câu trêu 30 chưa vợ, tới 33, 34 thì đã bắt đầu tự nhẩm, đến 35 thì chẳng cần ai nói, tự mình bảo mình muộn rồi.
Ở ta bây giờ, người ta còn in hẳn cái đồng hồ ấy ra giấy, trong những tin tuyển dụng ghi dưới 35, rồi ngày nào lên Facebook cũng thấy nhắc lại, bạn cùng lớp cùng tuổi thi nhau khoe nhà, khoe xe, khoe con. Mình thấy cái mốc 35 trong tin tuyển dụng là của ông chủ, ông ấy tính lương, tính chi phí. Còn đem nó về đo cả đời mình thì chẳng ai ép, là mình tự làm. Lạ ở chỗ, cái thước của phòng nhân sự lại thành cái thước đo đời người.
III - THÔI THỬ THÌ HẾT THỜI THẬT
Năm 2016, nhóm của bà Roberta Sinatra công bố trên tạp chí Science 1 nghiên cứu theo dõi sự nghiệp của hàng nghìn nhà khoa học, xem công trình được trích dẫn nhiều nhất đời mỗi người rơi vào lúc nào [6]. Nhìn qua thì đúng là phần nhiều công trình lớn ra đời khi người ta còn trẻ. Thế nhưng xếp các bài của mỗi người theo thứ tự, họ thấy công trình lớn nhất có thể là bài đầu, bài giữa hay bài cuối, khả năng như nhau. Người trẻ có nhiều công trình lớn hơn, chẳng qua là vì người trẻ viết nhiều hơn, thử nhiều hơn. Ai còn viết đều thì về già cơ hội vẫn y như hồi trẻ.
Cái mốc 35 hại người ở chỗ, ai tin nó thì thôi nộp hồ sơ, thôi đăng ký khóa học, vì nghĩ giờ này thì còn được gì. Thử ít thì trúng ít, mà trúng ít thì lại càng tin mình hết thời. Đêm nằm thì đếm lại từng năm, nào là giá năm 25 mình đi học thạc sĩ, nào là giá năm 28 mình nhảy việc. Đếm mãi thì thấy việc gì cũng như đã lỡ từ năm nào đó, mà là năm nào thì mình cũng không biết. Thế là thôi luôn, cho đỡ phải nghe thêm 1 lần từ chối.
Bà Carson thì cứ thử. Cuốn Nox, làm sau khi người anh trai mất, bà cầm đi cho từng người xem suốt 7, 8 năm. Rồi bà tình cờ gặp 1 ông chủ nhà xuất bản sách nghệ thuật người Đức bảo để ông in cho, ông mang cuốn sách về Đức rồi làm thất lạc luôn 3 năm, email không trả lời, còn điện thoại thì ông không có [7]. Quả là xui tận mạng. Nox ra mắt năm 2010, lúc bà đã gần 60 tuổi.
IV - CÁI MAY CỦA BÀ CARSON
Tất nhiên, mình không bảo cứ cố đi rồi 76 tuổi sẽ được Nobel. Bà Carson có việc dạy học ổn định từ năm 29 tuổi, nên mới đủ sức viết suốt chục năm mà không ai in. Người 35 tuổi ở ta nuôi 2 đứa con, trả góp căn hộ, mất việc 3 tháng là cạn tiền, thì lấy đâu ra cái may ấy? Mà người viết tới 76 tuổi không ai biết tên thì nhiều vô kể, mình chỉ biết chuyện bà Carson là vì bà được giải.
Nghiên cứu của nhóm bà Sinatra cũng chẳng hứa hẹn ai sẽ thành công. Họ thấy cái tài của mỗi người gần như giữ nguyên suốt sự nghiệp, không mòn đi theo tuổi, còn trúng được công trình lớn hay không thì phần nhiều nhờ may, mà muốn gặp may thì phải còn thử [6].
V - ĐEO GĂNG VÀO
Năm 2026 bà Carson 76 tuổi, đang mắc Parkinson. 1 nghệ sĩ Iceland kể với báo The New York Times rằng ở Reykjavík bà với người bạn đời cứ như 2 đứa thiếu niên sành điệu, nào là đi xem rồi tự tổ chức các buổi diễn nghệ thuật ngầm, nào là ngâm mình ở bể tắm công cộng với đám nghệ sĩ. Hôm ban Nobel gọi điện báo tin, bà chỉ nói đúng 1 câu, rằng bà đang ở Iceland, đang nghe gió [4].
Năm 2024, bà viết trên tờ London Review of Books rằng vì bệnh Parkinson mà chữ viết tay của bà chỉ còn đọc được chừng 60%. Người ta khuyên người bệnh tập đấm bốc, vậy là tuần 3 buổi bà đi học đấm bốc, cả lớp ai cũng mắc Parkinson. Bà viết rằng sống trong cái chữ thoái hóa khó lắm, vì nó có nghĩa là cố mấy thì cũng không thắng. Rồi bà thêm, tất nhiên ai cũng phải cố suốt đời, mà chẳng ai thắng nổi cái chết [8].
Trong lớp đấm bốc ấy, tới 1 lúc thầy hô: “đeo găng vào!”. Cả lớp chạy ra tủ lấy găng. Bà kể đeo chiếc găng thứ nhất thì dễ, chiếc thứ 2 thì phải nhờ người khác đeo hộ, mà thầy còn hô với theo là không được dùng răng [8].
Nguồn:
[1] - Số liệu Trung tâm Dịch vụ việc làm Thành phố Hồ Chí Minh quý I/2026 - báo Dân trí, ngày 1/4/2026. [2] - The Art of Poetry No. 88 - phỏng vấn Anne Carson của Will Aitken, tạp chí The Paris Review, số mùa thu 2004, phần giới thiệu và đoạn bàn về bài Stanzas, Sexes, Seductions, tập Short Talks. [3] - Keeping Quiet: A Brief Interview with Anne Carson - George Salis, The Collidescope, tháng 3/2022. [4] - Nobel in Literature for Canadian Writer - Alex Marshall, báo The New York Times, ngày 9/10/2026. [5] - Age Norms, Age Constraints, and Adult Socialization - Bernice Neugarten, Joan Moore, John Lowe, American Journal of Sociology, 1965. [6] - Quantifying the evolution of individual scientific impact - Roberta Sinatra và cộng sự, tạp chí Science, 2016. [7] - An Interview with Anne Carson - Eleanor Wachtel, tạp chí Brick, mùa hè 2012. [8] - Gloves on! - Anne Carson, London Review of Books, tháng 8/2024. [9] - Decreation: Poetry, Essays, Opera - Anne Carson, bài Stanzas, Sexes, Seductions.
Hình: bà Anne Carson ở Reykjavík (Iceland) năm 2023, ảnh trên báo The New York Times và trang phỏng vấn bà trên tạp chí The Paris Review năm 2004, có đoạn ghi tới năm 42 tuổi bà mới in được tập thơ đầu.