I - LƯỚT CẢ TUẦN MÀ CHẲNG NHỚ GÌ
Tuần vừa rồi bạn lướt qua bao nhiêu clip, bao nhiêu bài viết, chắc cũng phải hàng trăm, trong đó có vài cái bạn thấy hay lắm, còn bấm chia sẻ ở chế độ “chỉ mình tôi” hoặc lưu lại để dành. Giờ thử kể ra 3 cái bạn đã lưu xem, nó nói gì và nó thay đổi được cái gì trong đầu bạn?
Mình từng tự hỏi mình đúng câu ấy. Ngồi đơ ra khá lâu, kết quả là không nhớ nổi 3 thứ để kể, nhiều khi 1 cái cho ra hồn cũng không có. Cả tuần trôi qua đầu mình 1 đống thông tin mà có lẽ ông bà bố mẹ mình cả đời chưa chắc đã gặp, vậy mà hỏi lại thì chẳng nhớ được gì.
II - LÁ THƯ SỐ 84 CỦA SENECA
Seneca là triết gia La Mã, cố vấn cho hoàng đế Nero. Ông hay viết thư cho 1 người bạn tên Lucilius, lá thư số 84 bàn chuyện đọc sách. Đại ý ông bảo hãy bắt chước loài ong, bay khắp nơi, lựa những bông hoa hợp để làm mật, hút mật hoa rồi mang về tổ. Ông có bàn cả chuyện nên chọn bông nào mà đậu, chuyện ấy mình không bàn ở đây, mình chỉ nói việc con ong làm sau khi đã hút được mật hoa về.
Nghe rất đơn giản đúng không? Đọc nhiều vào, chọn cái hay, ghi lại. Nhưng đoạn sau ông đặt ra 1 câu hỏi mà mình thấy là mấu chốt, thời ấy chưa ai trả lời được: cái mật hoa con ong hút về, nó tự thành mật hay con ong đã biến nó thành 1 thứ khác?
Ông viết, có người bảo loài ong không biết làm mật, nó chỉ biết đi gom thôi. Người khác lại bảo mật hoa được ong ủ, cất kỹ, nhờ 1 thứ như là sự lên men và 1 đặc tính trong hơi thở con ong mà những phần rời rạc hợp lại thành 1 chất duy nhất. Seneca thừa nhận là ông không biết bên nào đúng, rồi gạt sang bên, bàn tiếp chuyện đọc sách. Cái câu hỏi ông bỏ dở ấy hóa ra lại là cả vấn đề.
Vậy ong chỉ đi gom mật hay ong có chuyển hóa?
III - CON ONG LÀM MẬT THẾ NÀO
Khoảng 2.000 năm sau khoa học mới trả lời được: trên đời chẳng có sẵn mật ở đâu để mà gom. Cái con ong hút từ hoa là mật hoa, 1 thứ nước đường loãng, 80% là nước. Mật ong thì chỉ còn 17% nước. Nếu chuyện chỉ là phơi cho bốc bớt nước đi thì mật ong là mật hoa cô đặc và bài này cũng chẳng có gì để nói.
Mà chuyện đâu có đơn giản thế. Mình có tra thêm thì hiểu đại khái là ong hút mật hoa vào 1 cái túi riêng gọi là dạ dày mật, tách hẳn khỏi dạ dày tiêu hóa. Trong cái túi đó nó tiết ra enzyme của chính nó, tên là invertase, việc của enzyme này là bẻ phân tử đường trong mật hoa ra làm đôi. Ong còn tiết thêm 1 enzyme nữa, thứ này sinh ra axit và 1 chất diệt khuẩn. Mật hoa không hề có mấy thứ đó, chúng sinh ra từ trong bụng con ong.
Về tới tổ, con ong đi kiếm ăn không tự cất mật mà nhả ra, mớm miệng cho 1 con ong ở nhà, con này lại tiết thêm enzyme của nó vào. Rồi con ong nhà nhả 1 giọt mật ra đầu lưỡi, phơi cho bay hơi, nuốt vào, lại nhả ra, hàng trăm lần như thế, xong mới nhả vào lỗ sáp. Cả đàn xúm lại quạt cánh cho khô, mất mấy ngày trời. Chỉ tới khi nước rút xuống dưới 18% đàn ong mới vít sáp bịt cái lỗ lại. Từng ấy công sức chỉ để ra 1 giọt mật, kỳ công đến thế là cùng.
Chỗ mớm miệng kia bạn để ý giùm mình 1 chút, nó có tên khoa học hẳn hoi là trophallaxis (trao thức ăn từ miệng con này sang miệng con kia). Nó cho thấy 1 điều mà lát nữa mình sẽ quay lại: mật ong không phải sản phẩm của 1 con ong. Con ong đơn độc thì enzyme có xịn tới đâu cũng không làm ra nổi mật.
IV - MẬT HOA VÀ MẬT ONG
Vậy mật ong với mật hoa có phải 1 thứ không? Tất nhiên là KHÔNG rồi. Đường đã bị bẻ ra khác đi, có thêm axit mà hoa không có, có thêm chất diệt khuẩn mà hoa không có, còn cái đặc quánh, cái để cả trăm năm không hư hại thì mật hoa chẳng có lấy 1 thứ. Mật hoa là thứ ong gom về, còn mật ong là thứ ong làm ra. Cái làm nên khác biệt giữa 2 thứ ấy nằm ở enzyme trong bụng ong, cộng với mấy ngày ủ trong tổ, chứ không nằm ở bông hoa.
V - LẤY MẬT SỚM LÀ MẬT HỎNG
Người nuôi ong biết rõ chuyện này. Mật hoa vừa hút về là trong đó đã có sẵn nấm men, mà tổ ong thì ấm, nước lại nhiều, cứ để yên là nó lên men rất nhanh, nên con ong không được phép chậm. Mấy ngày đàn ong hì hục kia thật ra là 1 cuộc chạy đua: enzyme của nó làm mật chua lại và sinh chất diệt khuẩn để chặn nấm men, cả đàn quạt cánh rút nước ra cho tới khi men hết đường sống. Tới lúc đó ong mới vít nắp.
Lấy mật sớm, lúc ong chưa kịp vít, nước còn trên 20%, là cắt ngang quá trình giữa chừng. Nấm men đang bị chặn liền trỗi dậy, ăn đường, nhả ra cồn và khí, mật sủi bọt, nổi váng, chua loe chua loét. Thứ ấy chẳng phải mật kém chất lượng gì, nó là mật hỏng hẳn rồi.
Cái nó thiếu là mấy ngày ủ, mà ủ ở đây không phải để yên đấy chờ, ủ là cả đàn hì hục làm cho xong. Thiếu mấy ngày ấy, thứ đáng lẽ để được trăm năm thành thứ thối um trong vài tuần.
VI - CÁI ĐẦU CŨNG CẦN Ủ
Giờ tới phần thực tế, áp vào cuộc sống của chính chúng ta, nhìn lại cái đầu của mình và bạn. Bảng tin Facebook, TikTok mỗi ngày đổ vào đầu chúng ta 1 lượng mật hoa mà con ong nào cũng phải thèm nhỏ dãi: clip kiến thức, bài phân tích, sách tóm tắt, người thông minh giảng giải, chưa kể 1 đống thuyết âm mưu, chửi bới, ngụy biện, giả tạo. Nhưng chúng ta có khâu ủ (nói cho dễ hiểu là xử lý) không?
Xem xong 1 clip hay, gật gù khen nức nở, rồi ngón tay vuốt, clip sau nhảy ra. Khoảng cách giữa ngụm mật hoa vừa hút và ngụm tiếp theo vừa đúng nửa giây, mà nửa giây thì chẳng enzyme nào kịp làm việc.
Cái đầu người cần ủ y như tổ ong. Mỗi ý mới đi vào thì nó phải va với những cái mình đã biết, phải cãi nhau với chúng, phải bị lật đi lật lại, phải nằm im trong đầu mấy hôm rồi mới đẻ ra được cái ý thứ 3, cái của riêng mình. Chuyện đó cần thời gian chết, cần lúc đi tắm mà đầu vẩn vơ, cần lúc lái xe 1 mình, cần cả những lúc buồn chán, chứ đâu phải lúc nào cũng có cái mới để mà trầm trồ. Mà buồn chán lại chính là thứ mạng xã hội diệt sạch rồi.
Nên mới có cái cảnh mình kể ở đầu bài: cả tuần hấp thụ hàng trăm thứ hay ho mà hỏi lại thì không nhớ nổi. Nhụy hoa đầy tổ, mà trong tổ chẳng có lấy 1 giọt mật.
VII - CON ONG ĐƠN ĐỘC KHÔNG LÀM RA MẬT
Ngồi ủ 1 mình thì cũng chưa đủ. Quay lại cái vụ mớm miệng lúc nãy: con ong đi kiếm ăn hút mật hoa về, tiết enzyme của nó vào, tới đây mọi thứ vẫn nằm trong bụng nó. Nếu nó cứ ngậm đấy, không nhả ra cho con khác thì cả đời nó cũng không có nổi 1 giọt mật. Phải chuyền qua miệng con thứ 2, con thứ 2 thêm enzyme của nó vào, rồi cả đàn mới xúm vào quạt.
Giờ soi lại cách chúng ta hay làm. Lưu vào Notion, vào ghi chú, đánh dấu trang cả đống, thư mục chia màu mè rõ ràng, đó là con ong ngậm đầy 1 bụng mật hoa rồi bay đi bay lại, chưa nhả ra lấy 1 lần. Nằm nghĩ 1 mình lúc tắm, lúc lái xe thì là enzyme của chính mình, rất cần đấy nhưng mới là 1 con ong thôi.
Còn enzyme thứ 2 chỉ tới khi mình nhả cái ý ấy ra khỏi đầu: viết nó xuống thành câu cho tử tế, kể lại cho 1 người nghe, bị người ta hỏi ngược 1 câu mà mình tắc tị, cãi nhau với ai đó về nó, dạy lại cho cậu nhân viên rồi phát hiện ra chính mình còn chưa hiểu gì hết. Mỗi lần bị hỏi ngược, bị cãi, bị bắt bẻ là 1 lần enzyme mới được thêm vào, cái ý của mình bị bẻ nhỏ thêm 1 nấc. Nên cái đầu không chỉ cần khoảng lặng, nó cần cả 1 cái tổ.
Mà buồn cười ở chỗ mạng xã hội trông thì đông đúc nhất lịch sử, ai cũng có mấy trăm, mấy nghìn bạn, vậy mà nó chẳng phải cái tổ. Ở đó không ai chuyền enzyme cho ai cả. Người ta bay ngang qua nhau, mỗi người ngậm 1 bụng mật hoa của mình rồi bay tiếp, thả tim, bình luận 1 câu tán thưởng, chia sẻ tùm lum, chứ chẳng ai hỏi ngược ai 1 câu tử tế.
Tới đây kiểu gì cũng có người cãi: mạng xã hội thiếu gì tranh luận, cãi nhau trong phần bình luận từ sáng tới tối, sao bảo không ai hỏi ngược ai? Ừ thì có cãi thật. Nhưng quay lại con ong thêm 1 lần nữa.
Con ong nhà nhận mật hoa từ miệng con kia rồi thì nhả ra nuốt vào hàng trăm lần như mình kể ở trên. Có điều chẳng lần nào nó nhả xuống đất. Nó nhả ra để làm việc trên chỗ mật hoa đó chứ không phải để tống đi, chỗ mật ấy dính với nó cho tới khi thành mật ong. Còn cãi trên mạng thì đối phương ném 1 ý ra, mình vuốt màn hình đi chỗ khác, chẳng phải nuốt gì hết, cái giá để bỏ đi bằng không.
Chưa kể là có người đứng xem. Cãi trước mặt 300 người thì lùi 1 bước là thua trước mặt 300 người, nên chẳng ai lùi. Ai cũng phải giữ nguyên cái ý mình mang tới, y nguyên như lúc mang tới, không sứt mẻ 1 tí nào.
Năm 1998, Moshman và Geil cho người ta giải 1 bài toán logic nổi tiếng khó là bài 4 lá bài của Wason. Ngồi 1 mình thì 9% giải được, cho ngồi thành nhóm 5, 6 người cùng bàn với nhau thì 70% số nhóm giải ra. Cả 2 ông còn nói rõ là nhóm giỏi lên không phải vì có 1 người khôn tìm ra rồi cả bọn hùa theo, họ phải cãi nhau thì mới ra.
Kẻo bạn hiểu nhầm ý mình: cãi nhau chẳng có gì sai, cãi chính là enzyme đấy. Cái cần xem là mình nhỏ enzyme ấy vào đâu.
Năm 1989, Philip Tetlock và cộng sự làm 1 thí nghiệm chia ra 3 tình huống. Khi mình biết rõ đám đông nghĩ gì mà mình chưa tuyên bố lập trường, mình ngả theo đám đông cho nhanh, khỏi phải nghĩ. Khi mình không biết đám đông nghĩ gì và cũng chưa tuyên bố gì, mình nghĩ phức tạp hẳn lên, tự vặn mình trước khi người khác vặn. Còn khi đã trót tuyên bố lập trường rồi thì từ đó về sau mình dồn hết sức đi tìm lý lẽ chống đỡ cái ý cũ, chẳng xem lại nó nữa.
Giờ nhìn vào 1 trận cãi nhau trong phần bình luận. Bạn biết thừa danh sách bạn bè của mình nghĩ gì, rồi bạn cắm cờ ngay dòng đầu tiên, nghĩa là dính cả tình huống thứ nhất lẫn tình huống thứ 3 mà chẳng bao giờ chạm được tình huống thứ 2. Nghe thì như mâu thuẫn, vì hùa theo với cố thủ là 2 chuyện ngược nhau. Mà nó không ngược đâu: bạn hùa theo phe mình rồi cố thủ trước phe kia, cả 2 động tác đều là quay mặt về phía khán giả chứ không quay về phía câu hỏi.
Ngả theo phe mình rồi chống đỡ tới cùng, chẳng nấc nào trong đó là nghĩ cả. Chỉ mỗi tình huống thứ 2 mới làm đầu óc sắc bén, thông thoáng lên. Nó đòi đúng 2 thứ: mình chưa biết người kia nghĩ gì và mình chưa cắm cờ ở đâu cả. Cùng 1 việc cãi nhau mà cãi trong tổ thì thành enzyme, cãi trên sân khấu thì thành bê tông.
VIII - 3 VIỆC TƯỞNG LÀ ĐÃ HIỂU
Người gom mật hoa với người chuyển hóa khác nhau ở chỗ có biết mình mới chỉ đi gom hay không. Có mấy việc chúng ta làm suốt ngày, làm xong đứng dậy thấy mình vừa hiểu ra 1 thứ gì đó, thấy mình khá lên 1 tí, mà nhìn kỹ thì mới chỉ là ngậm mật hoa trong bụng, chưa có giọt mật nào.
Việc đầu tiên là xem xong 1 clip giảng giải hay, gật gù, thấy mình vừa hiểu ra 1 thứ. Kỳ thực mình chưa hiểu gì cả, mình chỉ thấy quen thôi. Năm 2002, 2 nhà khoa học ở Yale là Rozenblit và Keil bảo người ta tự chấm điểm xem mình hiểu mấy thứ hằng ngày tới đâu, như cái khóa kéo, cái bồn cầu, cái ổ khóa, ai cũng chấm mình điểm cao. Rồi họ bắt viết ra chi tiết từng bước xem mấy thứ ấy hoạt động thế nào, thế là điểm tự chấm tụt thê thảm. Người ta đâu có nói dối, họ tin thật là họ hiểu.
Cái đầu mình hay lẫn lộn giữa nhìn thấy nhiều lần với hiểu được cơ chế. Chuyện này nặng nhất ở loại kiến thức giải thích nhân quả, đúng cái loại mà mấy clip kia đang bán cho bạn. Mà thứ làm cái ảo tưởng ấy bung bét ra lại chính là lúc bị bắt viết ra từng bước, đúng cái động tác nhả mật hoa ra khỏi bụng mình vừa nói ở trên.
Việc thứ 2 là bấm lưu, cất vào thư mục, để đấy đọc sau, thấy mình vừa lưu được kiến thức, lúc nào cần thì lấy ra. Nhưng cái mình vừa lưu là chỗ để, chứ chưa phải kiến thức. Năm 2011, Betsy Sparrow ở Đại học Columbia đăng trên tạp chí Science 1 thí nghiệm: bà cho người ta gõ 1 loạt thông tin vào máy, bảo họ là mấy thứ này sẽ được lưu vào 5 thư mục, sau đó hỏi lại thì người ta nhớ tên thư mục rành mạch hơn nhớ nội dung. Cái đầu nó hiểu rằng cất được rồi thì khỏi cần nhớ nữa. Vậy nên cái Notion của bạn càng gọn gàng, đánh dấu càng chuẩn, thư mục càng đẹp thì bạn càng quên sạch.
Năm 2015, Storm và Stone đăng trên tạp chí Psychological Science 1 thí nghiệm khác: cho người ta học 1 danh sách từ, lưu nó lại, rồi học danh sách thứ 2. Nhóm được lưu nhớ danh sách thứ 2 tốt hơn hẳn. Hiệu ứng ấy biến mất nếu việc lưu bị coi là không đáng tin. Như vậy cất đi chưa chắc đã là mất mát, cất đi là dọn chỗ trống trong đầu để học tiếp, bấm lưu đâu có tội gì.
Đúng thế, nhưng nhìn lại con ong mà xem. Nó có nhả mật vào lỗ sáp thật, nhả xong bay đi kiếm tiếp ngay, mỗi tội nó để cái lỗ ấy mở toang. Cả đàn còn quạt cánh mấy ngày trời trên cái lỗ đang mở ấy và chỉ vít nắp khi nước đã rút xuống dưới 18%. Cái con ong không bao giờ làm là vít nắp sớm.
Bấm lưu thì chính là vít nắp. Bạn đóng nó lại, đánh dấu, chia màu, coi như xong việc, trong khi thứ bên trong vẫn còn 80% nước. Mà chuyện gì xảy ra dưới cái nắp đóng sớm thì mình kể ở trên rồi: nấm men trỗi dậy, sủi bọt, nổi váng, chua loe chua loét, cái lỗ sáp ấy coi như mất. Bạn cất đi cái thứ còn chưa bắt đầu.
Dọn chỗ trống thì tốt thôi, khổ nỗi dọn xong rồi mình làm gì với nó? Khoảng trống vừa được giải phóng, đáng lẽ để enzyme làm việc, thì bạn lại nhét ngay 1 bông hoa khác vào. Lưu để rảnh đầu mà nghĩ thì mới ra mật, còn lưu để rảnh đầu mà lướt tiếp thì chỉ là mật hoa chồng lên mật hoa.
Việc thứ 3 là chia sẻ 1 bài viết hay, thấy mình đang lan tỏa kiến thức, trong khi mình chưa đọc hoặc mới đọc lướt. Có 1 nhóm khác cũng ở Đại học Columbia, làm chung với viện Inria bên Pháp, đo trên Twitter suốt 1 tháng thì thấy 59% đường dẫn được chia sẻ ra mà không nhận được lấy 1 cú bấm nào qua chính đường dẫn đó. Họ đo qua đường dẫn rút gọn, nên vẫn có khả năng người ta đọc bài bằng đường khác. Chưa hết, nhóm của Adrian Ward năm 2023 cho thấy chia sẻ xong thì chính người chia sẻ tự đánh giá là mình hiểu bài đó hơn hẳn. Cái nút chia sẻ chẳng chuyển thông tin đi đâu cả, nó chuyển cái cảm giác hiểu biết vào chính mình.
Đi 3 đường khác nhau mà cùng về 1 chỗ: cả 3 lần đều có 1 đống thông tin đi qua đầu mình, để lại cảm giác đã hiểu mà không để lại hiểu biết nào. Cái cảm giác ấy chính là mật hoa. Nó nằm nguyên trong dạ dày mật, trông thì sánh, ngửi thì thơm mà chưa enzyme nào chạm vào, chưa 1 lần được nhả ra, chưa 1 lần được mớm qua miệng con ong thứ 2.
IX - HIỂU BIẾT ĐÃ LÊN MEN
Tệ hơn, mật hoa nằm đấy đâu có chờ bạn, nó lên men. Nhớ lại vụ nấm men ở trên: cái men ấy không bay từ đâu tới, nó nằm sẵn trong mật hoa ngay từ lúc con ong hút về. Vậy là mầm hư hỏng chẳng phải do bảng tin gieo vào đầu bạn, nó nằm sẵn trong chính thông tin bạn vừa nạp, chỉ cần bạn không xử lý là nó tự trỗi dậy.
Bạn cứ để ý thế này. Mấy thứ đọc lướt rồi để đó không biến mất, cũng chẳng bay hơi. Chúng đọng lại thành mấy câu nói kêu kêu mình nhớ mang máng, thành mấy thứ để mình tiện phán xét: thằng này độc hại, con kia ái kỷ, ông nọ bị tổn thương tuổi thơ… Rồi thành cái cảm giác mình biết nhiều lắm, hiểu đời lắm. Ai hỏi ngược lại 1 câu là mình tắc, mình nhại lại lời người khác mà cứ tưởng đó là suy nghĩ của mình. Cái gọi là hiểu biết ấy chính là mật hỏng đấy.
Mà mật hỏng nhiều khi vẫn ngọt, sự thật này mới khó chịu. Nếm vào vẫn thấy ngọt, vẫn thấy sánh, chỉ người nào từng nếm mật thật mới phân biệt được. Nên cái người đang nhại lời người khác cả ngày, họ không hề biết, trong đầu họ cảm giác ấy y hệt hiểu biết.
Gọi thằng kia là ái kỷ xong thì mình thôi không tìm hiểu nó nữa. Chữ ái kỷ ấy chiếm chỗ trong đầu, y như 1 lỗ sáp đã có thứ nằm bên trong, không nhét gì thêm vào được. Xong việc rồi, câu trả lời có rồi, còn hỏi làm gì. Nên mật hỏng chẳng những không dùng được, nó còn chặn không cho mật thật thành hình ở đúng chỗ ấy.
X - BÔNG HOA KHÔNG CÓ TỘI
Dĩ nhiên là mình không chê video ngắn hay TikTok nông cạn. Mình không chê nội dung. Nhiều clip ngắn bây giờ đặc sệt hơn cả 1 chương sách, nhiều người làm nội dung tử tế, gói cả cuốn sách vào 3 phút, đúng và chất. Bông hoa chẳng có tội gì cả. Con ong bị ép bay qua ngàn bông hoa mỗi phút, không bao giờ về tổ thì hoa có quý tới mấy cũng vô ích, tổ nó vẫn trống huếch trống hoác.
Đọc gì cũng được, nông hay sâu không quan trọng bằng việc bạn có khoảng trống nào để ngẫm nghĩ hay không. Mà lướt thì thường chẳng có. Vừa đọc xong đã có cái khác ập tới thì thời gian đâu mà nghĩ, việc duy nhất bạn làm được là bấm lưu hoặc chia sẻ để “chỉ mình tôi”.
Đây cũng là lý do mấy lời khuyên kiểu đọc sách đi, bớt TikTok đi, nghe cứ như khẩu hiệu hô hào. Người ngốn 50 cuốn sách 1 năm mà cuốn nào gấp lại cũng chẳng nói chẳng rằng, không thảo luận, không phản biện, rồi mở ngay cuốn khác, thì người ấy cũng chẳng có mật ngọt. Họ chỉ đổi bông hoa thôi, còn cái tật không chịu về tổ để ủ thì vẫn thế.
XI - TRÍ NHỚ VÀ TRÍ TUỆ
Trở lại lá thư của Seneca. Sau khi bàn chuyện con ong, ông viết rằng mấy thứ ta đọc được phải trộn lẫn rồi thành món của riêng mình, khác hẳn cái mình đã lấy về, ai ăn mật cũng đâu cần biết con ong đã hút bông hoa nào (đại ý là thế, nguyên văn ông viết khó hiểu hơn nhiều). Rồi ông chuyển sang chuyện ăn: thức ăn nuốt vào mà còn nguyên hình nguyên dạng, trôi lều bều trong bụng thì chỉ là gánh nặng, phải biến đổi đi thì mới thành máu, thành sức của mình.
Thức ăn nuôi cái đầu cũng vậy. Ông viết: “phải tiêu hóa chúng, nếu không chúng chỉ đi vào trí nhớ chứ không vào được trí tuệ” (bản tiếng Anh là “Let us digest these foods: otherwise they will enter the memory, not the intellect”).
Nằm trong trí nhớ với đi vào trí tuệ là 2 chuyện khác nhau. Thuộc lòng câu vừa rồi của Seneca là trí nhớ. Ngồi họp, nhìn 1 chuyện xảy ra trong công ty mình rồi bỗng hiểu ra ông ấy muốn nói gì, đó mới là mật. Cái thứ nhất ai cũng làm được sau 30 giây vuốt màn hình, còn cái thứ 2 phải mất mấy tháng nằm im trong đầu, suy ngẫm, dằn vặt, đau đáu về nó.
XII - CÁI GIÁ CỦA 1 HŨ MẬT
Người ta ước tính 1 con ong thợ cả đời chỉ làm ra được khoảng 1 phần 12 thìa cà phê mật. Muốn có nửa cân mật, cả đàn phải ghé chừng 2 triệu bông hoa, bay quãng đường dài hơn 2 lần vòng quanh trái đất. Đó là cái giá của 1 hũ mật.
Còn hoa thì đầy ngoài kia, mọc khắp nơi, bông nào cũng có mật. Bạn vừa bay qua vài trăm bông để tới được dòng này.
Bài này cũng chỉ là mật hoa thôi, mình vừa nhả nó sang miệng bạn. Enzyme thứ 2 không nằm ở chỗ mình.