Ngày mai 17/8, Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xử 227 bị cáo trong chuyên án VN10, chuyên án bắt đầu từ 4 vali của tiếp viên hàng không hồi tháng 3/2023. Trong vali có 327 tuýp kem đánh răng, 157 tuýp trong số đó chứa hơn 11 kg ma túy.
Vì sao lại là kem đánh răng mà không phải giày hay sách? Vì sao phải mang 327 tuýp trong khi chỉ 157 tuýp có hàng? Đọc kỹ các bài báo và tài liệu thì thấy chẳng chi tiết nào là ngẫu nhiên cả. Thứ kẻ buôn muốn qua mặt là đôi mắt của người ngồi trước màn hình soi.
I - MÁY SOI KHÔNG NHÌN RA MA TÚY
Máy soi hành lý dùng tia X với 2 mức năng lượng, đo xem vật chất thuộc nhóm nào rồi tô màu theo quy ước: cam là chất hữu cơ, xanh lá là nhóm trung gian, xanh dương là kim loại và chất vô cơ. Nhân viên nhìn màu để đoán loại vật liệu.
Ke, kẹo (ketamine, thuốc lắc) và cocaine đều là hợp chất hữu cơ. Kem đánh răng, cà phê, bột giặt, thực phẩm cũng hữu cơ, đều nằm chung 1 dải màu cam.
Nghĩa là trên màn hình, ke, kẹo và kem đánh răng trông giống hệt nhau. Máy chỉ báo được đây là chất hữu cơ, còn có phải ma túy hay không thì nó chịu. Phát hiện ra hay không là nhờ chỗ khác: hình khối có bất thường không, số lượng có gì kỳ không, cách xếp có gì lạ không. Tất cả những cái đó đều do con người phán đoán.
Ở sân bay Tân Sơn Nhất cũng đúng như vậy. Hải quan không phát hiện ra ke, họ phát hiện ra mấy tuýp kem đánh răng có dấu hiệu bất thường.
II - THÍ NGHIỆM CỦA JEREMY WOLFE
Năm 2005, nhóm của Jeremy Wolfe đăng trên tạp chí Nature 1 thí nghiệm về tìm kiếm bằng mắt. Họ cho người ta tìm 1 mục tiêu trong ảnh và thay đổi tần suất mục tiêu xuất hiện.
Khi mục tiêu có mặt trong 50% số ảnh, tỷ lệ bỏ sót là 7%. Giảm xuống 10% thì bỏ sót tăng lên 16%. Khi chỉ còn 1%, bỏ sót vọt lên 30%, có khảo sát còn ghi nhận tới 52%. Vẫn những người ấy, vẫn những tấm ảnh ấy, chỉ khác mỗi chuyện mục tiêu xuất hiện dày hay thưa.
Mắt họ không kém đi. Bộ não tự hạ tiêu chuẩn xuống, lơ là dần mà không biết. Khi bạn biết thứ mình tìm gần như chẳng bao giờ xuất hiện, não âm thầm dịch cái ngưỡng quyết định (threshold) đi, nên người ta kết luận không có vấn đề gì dễ hơn, với ít bằng chứng hơn.
Nhóm Wolfe sau đó kiểm tra tiếp. Bắt người ta làm chậm lại thì vẫn thế, đem đo trên chính nhân viên soi chiếu sân bay vừa được huấn luyện thì cũng dính y như thường.
Ở cửa khẩu, sân bay, mỗi ngày có hàng chục nghìn kiện hàng đi qua, kiện có ma túy thì cực hiếm. Người ngồi soi có thể làm cả năm không gặp lần nào, nên rất dễ chủ quan. Kẻ buôn lậu vì thế dồn sức vào chuyện làm cho cái vali trông y hệt mấy nghìn cái vali khác đi qua hôm đó.
III - VÌ SAO 327 TUÝP CHỨ KHÔNG PHẢI 157
Ma túy dạng bột nằm trong tuýp kem thì cùng dải hữu cơ, cùng màu cam, không tạo ra khối lạ. Nhét vào đế giày hay ruột sách thì trên màn hình sẽ lộ ra ngay.
Nếu vali chỉ có 157 tuýp toàn hàng thì không bình thường chút nào: 1 người bay từ Pháp về mà chỉ mang mỗi kem đánh răng, ai nhìn cũng thấy sai sai.
Còn 327 tuýp nằm lẫn với bột giặt, cà phê, ca cao, kẹo sô cô la, bàn chải, dầu gội thì lại hợp lý ngay. Nhìn cái là biết hàng xách tay, ôm về để bán hoặc biếu họ hàng. Mà loại vali ấy thì sân bay mình ngày nào chả có vài nghìn cái.
Lịch sử buôn lậu cũng đầy trường hợp tương tự. Băng nhóm Cali từng cưa đôi quả dừa, nhét 1 kg cocaine vào ruột rồi trộn 1.000 quả ấy vào container 100.000 quả dừa thật.
1 trùm buôn hashish (nhựa cần sa) ở Anh thì ngồi nghiên cứu xem Lebanon xuất sang châu Âu mặt hàng gì nhiều nhất. Thấy là quả cam, ông ta lập hẳn 1 công ty vận tải thật, sang Beirut mua cam, giấu hàng dưới đáy thùng. 5 năm sau công ty có 12 xe tải và lãi thật từ nhập hoa quả.
Có vụ hải quan phát hiện các thùng dầu máy chứa đầy thuốc phiện. Cái khó của kẻ buôn là nhân viên hay nhấc thùng thử trọng lượng và chọc que dài từ nắp xuống. Họ xử lý bằng cách hàn 1 ống rỗng chạy từ nắp xuống đáy, đổ đầy dầu thật vào ống, phần còn lại nhét thuốc phiện. Que chọc xuống rút lên vẫn dính dầu thật, nhấc lên vẫn nặng như thùng dầu.
Họ nghiên cứu xem người kiểm tra xác minh bằng cách nào, rồi làm giả cho khớp y như thật để qua mặt, giấu khỏi tầm mắt chỉ là bước đầu.
IV - CÒN NGƯỜI XÁCH HÀNG THÌ SAO
4 nữ tiếp viên sau đó được trả tự do, vì cơ quan điều tra không chứng minh được họ biết trong tuýp kem có gì. Họ không quen ai trong đường dây, không liên lạc, không có giao dịch chuyển nhận tiền nào. Tiền công là 6,5 euro mỗi kg, khoảng 169.000 đồng, đúng bằng giá chở hàng xách tay thông thường.
Nhiều người sẽ bảo đường dây chọn mấy người không biết gì vì họ đi qua cửa hải quan mặt mũi bình thản, không run nên chẳng ai để ý. Mình cũng từng nghĩ thế.
Phân tích tổng hợp của Bond và DePaulo năm 2006 gom 206 nghiên cứu với hơn 24.000 người tham gia, kết luận con người phân biệt thật giả chỉ đúng khoảng 54%, gần bằng tung đồng xu. Trước đó DePaulo đã gom 1.338 ước lượng của 158 dấu hiệu hành vi và thấy dấu hiệu của sự dối trá rất mờ nhạt.
Chính phủ Mỹ đã trả giá cho bài học này. Giai đoạn 2007 đến 2012, TSA chi khoảng 900 triệu USD, bố trí chừng 3.000 nhân viên chuyên đọc hành vi ở 176 sân bay. Năm 2013, cơ quan kiểm toán GAO kết luận khả năng con người nhận ra dối trá qua quan sát chỉ ngang hoặc nhỉnh hơn may rủi 1 chút và khuyến nghị Quốc hội cân nhắc lại việc cấp tiền.
Thêm nữa, chưa có nghiên cứu nào so sánh trực tiếp hành vi của người biết mình đang chở ma túy với người không biết. Ở Mỹ hiện vẫn còn nguyên 1 cuộc tranh cãi pháp lý về chuyện chuyên gia có được phép khẳng định phần lớn người khai không biết thật ra là có biết hay không. Riêng việc còn cãi nhau như thế đã cho thấy chưa ai có bài kiểm tra nào đủ tin cậy.
Tức là ông hải quan mà chỉ nhìn bằng mắt thì cũng chẳng hơn gì chúng ta, khó mà nhận ra ai đang mang đồ phạm pháp.
Vậy sao đường dây lại thích dùng người không biết gì để chở hàng? Trước hết là vì rẻ. 1 đường dây thuốc lắc từ Hà Lan sang Mỹ chỉ trả 200 USD cho 1 người xách 30.000 đến 45.000 viên, lô đó bán lẻ được từ vài trăm nghìn tới hơn 1 triệu USD. Người xách bị bắt thì án tối thiểu 5 năm, ông trùm mất 200 USD, bỏ thêm 200 USD nữa là có người thay. Ở biên giới Mexico, tiền công 1 chuyến là 500 peso, khoảng 35 USD.
Rồi còn chuyện im lặng. 1 cựu đặc vụ DEA từng săn El Chapo kể rằng hầu hết những người bị bắt khi lái xe chở đầy hàng đều không biết ông chủ thật của mình là ai. Người không biết gì thì có muốn khai để giảm án cũng chẳng khai được, vì trong đầu họ có gì đâu mà khai. Tổ chức mua được sự im lặng mà không tốn đồng nào.
Nói trắng ra, họ được chọn vì rẻ và vì có bắt thì cũng chẳng moi được gì.
V - CHUYỆN NÀY ĐÂU CHỈ CÓ Ở SÂN BAY
Nghiên cứu của Wolfe không nói riêng về hải quan, nó nói về đôi mắt của tất cả chúng ta. Lúc công bố, chính Wolfe đã nhắc luôn tới ngành y. Bác sĩ đọc phim tầm soát ung thư vú, cứ khoảng 1.000 ca chụp thì mới có chừng 5 ca bệnh thật, nghĩa là ngồi cả ngày đọc toàn phim bình thường, chẳng ai mắc bệnh gì. Ngồi như thế thì ai cũng dễ chủ quan, lơ là.
Cho nên ngành y mới phải đặt ra đủ thứ quy trình: bắt 2 bác sĩ đọc riêng rồi so kết quả, cho máy chấm hỗ trợ. Bác sĩ chẳng kém cỏi gì, ai ngồi vào chỗ đó lâu cũng vậy thôi.
Ở Anh, chương trình tầm soát ung thư vú bắt buộc 2 người đọc riêng rồi so, cách này giúp phát hiện thêm 6 đến 15% ca ung thư. Thử nghiệm ở Thụy Điển năm 2023 trên hơn 100.000 phụ nữ, cho AI đọc cùng bác sĩ, phát hiện tăng 29% mà không tăng báo động nhầm.
Bên phẫu thuật cũng vậy. WHO ra 1 bảng kiểm 19 mục, bắt kíp mổ đọc trước khi rạch dao. Nghiên cứu ở 8 bệnh viện năm 2009 cho thấy tỷ lệ tử vong giảm từ 1,5% xuống 0,8%. Toàn những câu hỏi kiểu bệnh nhân tên gì, mổ bên nào, ai cũng biết cả rồi, mà vẫn phải đọc to lên.
Còn ở Việt Nam thì mới đây có vụ pod chill. Etomidate vốn là thuốc gây mê, bị pha vào tinh dầu rồi bơm vào đầu thuốc lá điện tử, đủ mùi trái cây. Bố mẹ có nhìn thấy cái pod trong cặp con chứ, đâu ai giấu giếm gì. Có điều nhìn mãi thành quen, ngoài đường đứa nào cũng cầm 1 cái.
Cái pod có ma túy nằm lẫn trong hàng nghìn cái pod bình thường, y hệt 157 tuýp nằm giữa 327 tuýp.
Sân bay cũng có cách chống lơ là. Máy soi bên châu Âu chèn ảnh giả vào màn hình nhân viên, ngẫu nhiên trong ca trực. Đang soi vali bình thường thì tự nhiên hiện lên khẩu súng, quả bom nhưng là ảnh máy tự ghép vào, ai bỏ sót nhiều quá thì bị cho đi học lại. Quy định của EU còn bắt nghỉ giải lao sau mỗi 20 phút ngồi soi. Làm vậy để người ngồi soi lúc nào cũng phải căng mắt, chẳng nhằm bắt lỗi ai.
Ngân hàng thì chống chủ quan bằng cách bắt nhân viên giữ tiền phải nghỉ phép liền 2 tuần, nghỉ là cắt luôn quyền vào hệ thống. Ở Mỹ có vụ ông Toshihide Iguchi giấu khoản lỗ 1,1 tỷ USD suốt hơn 10 năm ở ngân hàng Daiwa. Cả văn phòng ai cũng có đợt nghỉ 2 tuần liền, riêng ông chưa bao giờ nghỉ quá 2, 3 ngày. Người ta tưởng ông tận tụy, ai dè ông sợ mình đi vắng thì sẽ có người khác ngồi vào chỗ đó.
Phiên tòa ngày mai mới bắt đầu, tòa chưa tuyên án gì, nên mọi thứ lúc này vẫn mới là cáo buộc.
Còn bạn, cái cặp của con, cái kho của công ty, cái đơn hàng bạn ký hằng ngày, lần gần nhất bạn mở ra xem là bao giờ?