2.338 năm tù nghe như đủ để nhốt cả 1 thế hệ. Nhưng phần lớn trong 227 bị cáo của chuyên án VN10 có lẽ không thức dậy vào 1 buổi sáng rồi quyết định trở thành tội phạm ma túy. Có người bắt đầu bằng việc mua giúp bạn, giao giúp 1 gói hàng, cho bạn dùng ké căn phòng, có người đang dùng rồi mua nhiều hơn 1 chút để bán lại, lấy tiền nuôi phần của mình. Thị trường này không cần đăng tin tuyển dụng. Nó lấy chính người dùng làm khách hàng, rồi từ từ biến khách hàng thành người giao hàng, người bán lẻ, thành mắt xích mới. Đến lúc chiếc còng khóa lại, họ mới biết mấy lần “giúp bạn” đã cộng thành 10 năm, 20 năm, chung thân hoặc án tử.
Trong số 227 bị cáo có Chi Dân nhận 7 năm tù, An Tây 8 năm, Trúc Phương 6 năm. Nhưng nếu chỉ nhìn vào mấy người nổi tiếng thì ta lại bỏ sót phần lớn nhất của vụ án, là hơn 200 con người bình thường đứng phía sau họ. Người nổi tiếng làm vụ án được chú ý, còn thị trường ma túy sống được là nhờ hàng nghìn người vô danh, những căn hộ, tài khoản ngân hàng, kiện hàng tiêu dùng nhìn qua chẳng có gì lạ, và những mối quan hệ bạn bè tưởng như bình thường. Ma túy bây giờ không nhất thiết nằm trong con ngõ đầy kim tiêm như hình dung của thập niên 1990. Nó có thể nằm trong tuýp kem đánh răng, cái pod vị trái cây, 1 bữa tiệc sinh nhật hay 1 tin nhắn rủ qua nhà chơi.
11 án tử và 19 án chung thân là cái giá rất nặng. Có điều án nặng tác động mạnh nhất tới những người còn tương lai để mất và những người chưa từng thử. Với người đang nghiện nặng, đang nợ nần, bị gia đình gạt ra ngoài và không còn nhìn được quá vài giờ trước mắt, 20 năm sau đôi khi là chuyện gần như chẳng có nghĩa lý gì. Trấn áp là cần, bắt người cầm đầu là cần, làm hàng khan hiếm và khó mua hơn cũng rất cần. Nhưng nếu người lệ thuộc vẫn còn nguyên cơn đau, người trẻ vẫn còn nguyên nỗi cô đơn và người vừa ra tù vẫn không có việc làm, thì mắt xích bị chặt hôm nay có thể được thay bằng 1 người khác vào ngày mai.
Tháng 3/2023, nó chỉ là 157 tuýp kem đánh răng nằm im trong 4 chiếc vali. Hơn 3 năm sau, từ đó mọc ra 525 vụ án, 227 con người đứng trước tòa và 2.338 năm tù. Từng ấy năm tù bắt đầu từ những câu rất bình thường giữa người với người: lấy hộ tao, giao giúp tao, qua nhà tao chơi, thử 1 lần có sao đâu. Phiên tòa đã kết thúc, còn những câu ấy thì tối nay vẫn đang được nói ở đâu đó, và chưa ai biết người đang nghe sẽ là ai.