Mấy tuần nay hàng loạt ca sĩ, nghệ sĩ Việt dính vào ma túy như Miu Lê, Công Trí, Sơn Ngọc Minh, Long Nhật, trước đó là Bình Gold, Chi Dân, Hữu Tín, trong khi Công an Thành phố Hồ Chí Minh mở đợt cao điểm 45 ngày đêm, bắt hàng loạt đối tượng mua bán. Mỗi lần có người nổi tiếng bị lộ, kiểu gì cũng có 1 câu quen thuộc được lôi ra: nghề này áp lực lắm, phải có cái gì đó để giữ cảm hứng sáng tạo. Vậy cái cảm hứng ấy là gì, có thật không, mình thử nhìn nó qua lịch sử, tâm lý và khoa học.
I - SÁNG TẠO GỒM 2 VIỆC NGƯỢC NHAU
Muốn biết ma túy có giúp được gì không thì trước hết phải hiểu sáng tạo chạy bằng cái gì. Nhiều người hình dung sáng tạo như 1 tia chớp tự lóe lên trong đầu. Kỳ thực nó gồm 2 việc ngược hẳn nhau.
Việc thứ nhất là bung ý tưởng, cứ nghĩ thoải mái, nghĩ lung tung, nghĩ ra ngoài khuôn khổ, ý này nối sang ý kia. Giai đoạn này cần cái đầu được nới lỏng, mở toang ra.
Việc thứ 2 là chọn và làm. Trong đống ý tưởng vừa bung ra, cái nào hay, cái nào dở, cái nào vứt đi, cái nào giữ lại để gọt giũa thành tác phẩm, việc này cần 1 ông giám khảo tỉnh táo ngồi trong đầu, biết phân tích, biết kỷ luật và biết ngồi lì làm cho xong.
Người làm nghệ thuật giỏi là người chuyển qua chuyển lại được giữa 2 việc đó, lúc thì mở cửa cho ý tưởng tràn vào, lúc thì đóng cửa ngồi làm. Tài năng nằm ở chỗ điều khiển được cả 2.
Ma túy chỉ đụng vào việc thứ nhất, rồi nó phá luôn việc thứ 2. Lúc phê thuốc, phê cần thì đầu óc nới lỏng thật, ý tưởng tuôn ra ào ào, người ta thấy mình đang bay nhưng cùng lúc đó thuốc tắt luôn cái phanh trong đầu, tức là ông giám khảo biết phân biệt hay dở. Thế là anh nghệ sĩ ngồi đó tin chắc mình vừa nghĩ ra cái gì thiên tài lắm, trong khi trước mặt chỉ là 1 đống hỗn độn. Ma túy chẳng cho ai tài năng, nó chỉ làm tê liệt khả năng nhận ra mình đang làm dở tệ.
II - CẦN SA VÀ ÔNG GIÁM KHẢO DỄ DÃI
Năm 2015, 1 nhóm nhà khoa học ở Đại học Leiden (Hà Lan) làm 1 thí nghiệm khá chất. Họ lấy 54 người dùng cần sa thường xuyên, chia 3 nhóm: nhóm dùng liều cao, nhóm liều thấp và nhóm tưởng là được dùng cần sa nhưng thật ra chẳng có gì, rồi cho cả 3 nhóm làm bài kiểm tra sáng tạo. Kết quả là nhóm phê nặng nhất làm tệ nhất, nhóm liều thấp thì chẳng hơn gì nhóm dùng giả. Họ kết luận hút cần liều thấp chẳng giúp gì cho sáng tạo, còn liều cao thì làm sáng tạo kém đi.
7 năm sau, 1 nghiên cứu khác đăng trên 1 tạp chí tâm lý học hàng đầu của Mỹ còn nói rõ hơn. Họ thấy cần sa làm người ta vui, mà vui thì thấy cái gì cũng hay, nên người đang phê chấm điểm ý tưởng của chính mình cao hơn. Nhưng khi đo thật, đo khách quan, thì độ sáng tạo không tăng lấy 1 chút.
Đại ý là ma túy không làm tác phẩm hay hơn, nó chỉ làm ông giám khảo trong đầu chấm điểm hào phóng hơn, đúng kiểu mèo khen mèo dài đuôi. Vẫn bức tranh ấy, vẫn bài hát ấy nhưng người ta nhìn nó qua cặp kính màu hồng, cho nên sau cơn phê ai cũng tưởng mình vừa làm ra kiệt tác.
Sẽ có người bình luận: “nhưng tôi thấy mấy ông chơi cần sa sáng tạo thật mà”. Có 1 nghiên cứu nữa giải thích đúng chuyện này. Dân chơi cần sa đúng là hay sáng tạo hơn người bình thường, có điều đó là do tính cách họ vốn cởi mở, tò mò, thích cái mới và chính tính cách ấy vừa làm họ dễ sáng tạo vừa làm họ dễ tìm đến cần sa. Cần sa chỉ hay đi cùng những người vốn đã sáng tạo sẵn, còn tự nó thì không tạo ra sáng tạo.
III - LSD VÀ HUYỀN THOẠI VIÊN THUỐC THIÊN TÀI
Phe ủng hộ ma túy hay lôi ra 1 thí nghiệm nổi tiếng: từ những năm 1950, 1 bác sĩ Mỹ tên Janiger cho khoảng 100 nghệ sĩ vẽ tranh trước và sau khi dùng LSD. Lôi ra để bảo rằng đấy, có cả nghiên cứu hẳn hoi nhé.
Cứ nhìn vào chính thí nghiệm đó mà xem. 1 nhà nghiên cứu nghệ thuật sau này xem lại 250 cặp tranh và kết luận tranh vẽ lúc phê LSD không hay hơn cũng chẳng dở hơn, chỉ khác phong cách thôi. Thí nghiệm ấy cũng làm rất lỏng lẻo (không có nhóm đối chứng, người chấm biết trước tranh nào vẽ lúc phê thuốc, người tham gia thì ai cũng háo hức tin là thuốc sẽ giúp mình).
Mấy nghiên cứu nghiêm túc khác thì còn phũ phàng hơn. Các họa sĩ dùng LSD xong cảm thấy mình sáng tạo hơn suốt mấy tháng trời nhưng đem ra kiểm tra thì chẳng khá hơn tí nào, thậm chí ở bài vẽ hình người, tay nghề của họ còn kém đi sau khi dùng thuốc.
1 nghiên cứu khác ghi lại lời của chính các nghệ sĩ: lúc phê thuốc họ không muốn ngồi làm việc, chỉ muốn nhìn ngắm và tận hưởng. Đúng rồi đấy, thuốc có thể mở cho người ta 1 góc nhìn lạ nhưng cùng lúc nó lấy mất cái sức để ngồi xuống mà làm.
IV - NIỀM TIN VÀ TẤM BẢNG VUI LÒNG DỘI NƯỚC
Thế sao bao nhiêu nghệ sĩ vẫn thề sống thề chết là phê thuốc xong sáng tác hay hơn? Xin thưa, niềm tin có sức mạnh ghê gớm lắm, giả dược là ví dụ rõ nhất.
Có 1 thí nghiệm ở Israel cho 90 người ngửi 1 mùi hương vô hại, 1 nửa trong số đó được nói dối là mùi này có chất giúp tăng sáng tạo. Kết quả là nhóm bị nói dối làm bài sáng tạo tốt hơn thật, chỉ nhờ tin, chẳng có hóa chất nào hết.
1 thí nghiệm khác ở Canada còn ghê hơn. Họ dựng nguyên 1 bữa tiệc thuốc giả, có đèn màu, nhạc DJ, mấy trợ lý mặc áo blouse trắng cho ra vẻ, cài thêm vài diễn viên vào đám đông giả vờ phê, rồi cho 33 sinh viên uống thứ họ bảo là giống nấm thần. Thật ra cả bọn chỉ uống viên giả dược, vậy mà 61% khẳng định mình đã phê thật, đầu óc bay bổng, ý tưởng tuôn ra.
Khi 1 người tin phải có thuốc mới sáng tác được thì dùng thuốc thành 1 cái nghi thức, 1 tấm vé tự cấp cho mình để được thả lỏng, để hết sợ, để thôi tự chê bai bản thân. Tài năng vốn nằm sẵn trong đầu họ rồi, thuốc chỉ là cái cớ để họ cho phép mình bung ra và họ trả giá cho cái cớ ấy bằng não, bằng sự nghiệp, có khi bằng cả mạng sống.
Có 1 câu chuyện về 1 bác sĩ tâm thần thử dùng chất ảo giác trong 1 căn phòng nhỏ. Đang phê thuốc, ông trải qua 1 trải nghiệm thần thánh, tin chắc mình vừa tìm ra chân lý tuyệt đối của vũ trụ, khắc ngay trên tấm bảng treo tường trước mặt, sướng run người vì phát hiện vĩ đại ấy. Tỉnh dậy, ông đọc lại dòng chữ thần thánh kia, thì ra trên đó ghi: vui lòng dội nước sau khi sử dụng.
Huyền thoại ma túy và sáng tạo gói gọn trong đúng 1 câu ấy. Lúc phê thuốc, 1 dòng chữ dán trong nhà vệ sinh cũng có thể bị thổi thành chân lý của nhân loại, thuốc chẳng cho ai ý tưởng thiên tài, nó chỉ làm người ta mất khả năng phân biệt thiên tài với rác.
V - CÒN ĐÁ, KẸO, KE THÌ SAO
Với ma túy đá, chưa có 1 bằng chứng khoa học nào nói đá làm tăng sáng tạo, còn bằng chứng ngược lại thì đầy. Người dùng đá nhiều hay rơi vào trạng thái làm đi làm lại 1 việc vô nghĩa hàng giờ liền, vẽ tới vẽ lui 1 nét, hí hoáy mãi 1 thứ, nhìn thì tưởng đang miệt mài làm việc, thật ra là lặp lại 1 cách bệnh hoạn, chẳng đi đến đâu (có họa sĩ dùng đá vẽ đúng 1 nét tới 40 lần). Nặng hơn nữa, nghiên cứu của bà giám đốc Viện Quốc gia về Lạm dụng Ma túy của Mỹ cho thấy người dùng đá mất 24 đến 30% 1 chất dẫn truyền quan trọng trong não, mức tàn phá ngang với 40 năm não bị lão hóa.
Thuốc lắc (dân chơi gọi là kẹo) và ketamine (ke) thì gần như không có nghiên cứu nghiêm túc nào nói chúng làm tăng sáng tạo. Thuốc lắc làm người ta thấy yêu thương, gắn kết, ấm áp, chứ chẳng đẻ ra ý tưởng hay tác phẩm nào, về lâu dài còn phá trí nhớ. Ke dùng lâu thì làm teo phần não lo việc suy nghĩ và làm hỏng trí nhớ, đúng những vùng sáng tạo cần nhất.
Bác sĩ Huỳnh Thanh Hiển ở Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 20 năm chữa loạn thần do ma túy, đã cảnh báo mãi rằng ma túy bây giờ nguy hiểm hơn xưa nhiều. 20 năm trước 1 viên thuốc lắc đắt ngang 1 chỉ vàng, ít người với tới, giờ ma túy tổng hợp cực mạnh bán tràn lan, chỉ hơn 100 nghìn đồng 1 viên. Nó chẳng cho ai cảm hứng, nó cho loạn thần, hoang tưởng, co giật và không hiếm ca chết vì ngừng thở.
Phe ủng hộ chơi chất kích thích hay nhầm giữa có cảm hứng và làm ra tác phẩm. Thuốc đôi khi hé ra 1 góc nhìn nhưng để biến góc nhìn đó thành tác phẩm thật thì phải tập trung, kỷ luật, cày cuốc quần quật, phải có tay nghề, mà đấy lại đúng là những thứ thuốc phá ngay lúc đang phê.
Có người ví von thế này: chất ảo giác giống như cho bạn xem 1 bộ phim tài liệu hoành tráng về cách xây 1 con đập. Phim đẹp lắm, phê lắm nhưng xem đi xem lại cũng chẳng giúp ai xây nổi 1 con đập, muốn xây thật thì vẫn phải học kỹ thuật, đổ mồ hôi sôi nước mắt, làm lúc đầu óc hoàn toàn tỉnh táo. Tác phẩm hay thường ra đời khi nghệ sĩ đã tỉnh lại rồi dùng tay nghề ghi lại cái mình từng thấy, chứ ít khi đẻ ra lúc đang phê đến mất cả lý trí.
VI - CÁI NGHĨA ĐỊA
Ngày xưa mình từng vào mấy nhóm về cần sa để bán áo và tìm hiểu, trong đó người ta hay hỏi: thế mấy huyền thoại nhạc rock ngày xưa như Hendrix, Janis Joplin phê thuốc mà vẫn vĩ đại đấy thôi?
Đó là thiên kiến sống sót. Người ta chỉ thấy mấy ông nghệ sĩ thành danh có chơi thuốc, còn hàng vạn người làm nghệ thuật khác cũng chơi thuốc rồi tan nhà nát cửa, mất kiểm soát, tàn đời, danh tiếng tắt ngấm trước khi kịp có ai biết tên thì chẳng ai nhìn thấy. Họ đâu có thành công nhờ thuốc, thuốc xóa sổ họ thì có. Mình chỉ nhớ người sống sót nên tưởng thuốc là chìa khóa, giống như nhìn mấy ông trúng số rồi tưởng mua vé số là cách làm giàu, quên mất hàng triệu người mua mãi chẳng được gì.
Còn đây là số liệu. 1 nghiên cứu ở Đại học Sydney xem hồ sơ của 12.665 nhạc sĩ chết trong khoảng 1950 đến 2014, thấy nhạc sĩ nổi tiếng có tuổi thọ ngắn hơn người thường tới 25 năm, tỷ lệ chết vì tai nạn cao gấp 5 đến 10 lần, tự tử cao gấp 2 đến 7 lần.
Nhìn Câu lạc bộ 27 mà xem, toàn những người chết ở tuổi 27 khi đang chìm trong ma túy và rượu như Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jim Morrison, Kurt Cobain, Amy Winehouse. Rồi những người thuốc không giết chết nhưng giết sạch sự nghiệp, như Brian Wilson của Beach Boys, chính là người làm ra album mà ai cũng lôi ra làm bằng chứng thuốc giúp sáng tạo, về sau lại gọi LSD là thứ nguy hiểm cho cái đầu và nói ông hối hận đã dùng. Hay Syd Barrett của Pink Floyd, loạn thần, bị đuổi khỏi ban nhạc, mất luôn 35 năm sự nghiệp.
Người làm chứng đáng tin nhất là Stephen King, nhà văn còn sống bán chạy nhất thế giới. Trong hồi ký, ông viết thẳng rằng ý tưởng sáng tạo đi đôi với thuốc là 1 trong những huyền thoại ngớ ngẩn nhất của thời đại này, nhà văn nghiện ngập thì cũng chỉ là 1 thằng nghiện mà thôi. Ông kể gần như không nhớ mình đã viết cuốn Cujo thế nào trong giai đoạn nghiện cocaine, cai xong, tỉnh táo lại thì viết thêm mấy chục cuốn nữa. Người thành công nhất lấy chính đời mình ra để bác bỏ cái huyền thoại ấy.
VII - CÁI GÌ MỚI THẬT SỰ NUÔI ĐƯỢC SÁNG TẠO
Khoa học không chỉ nói không, nó còn chỉ ra cái gì thì có tác dụng. Sáng tạo bền vững đến từ việc chịu khó học nghề cho giỏi, đi nhiều, đọc nhiều, trải nghiệm nhiều cho cái đầu rộng ra, rèn cho tâm trí tĩnh lại bằng thiền (có bằng chứng là thiền giúp nghĩ thoáng hơn) và dám nhìn thẳng vào cảm xúc thật của mình lúc tỉnh táo thay vì chạy trốn nó.
John Lennon có 1 album để đời làm ra bằng cách đối diện thẳng nỗi đau tuổi thơ lúc đầu óc minh mẫn, chứ không phải lúc phê. Chính ông viết 1 câu cảnh báo, đại ý là đừng để chúng nó lừa bạn bằng cần sa với cocaine, hãy tự mình cảm nhận nỗi đau của chính mình.
VIII - LÃNG MẠN HÓA 1 NGHĨA ĐỊA
Quay lại câu hỏi đầu bài, ma túy có giúp gì cho sáng tạo không? Khoa học trả lời ngắn gọn là KHÔNG. Ma túy chỉ tạo ra cảm giác mình đang sáng tạo bằng cách bẻ cong ông giám khảo trong đầu, khiến người ta chấm điểm cao cho những thứ tầm thường, còn về lâu dài nó phá nát đúng cỗ máy làm ra nghệ thuật, là khả năng suy nghĩ, trí nhớ, sự kỷ luật và lòng đồng cảm.
Cho nên khi 1 nghệ sĩ đứng trước dư luận mà viện cớ áp lực quá, cần chất xúc tác, thì họ đang lặp lại 1 cái cớ đã bị bác bỏ ở mọi phòng thí nghiệm nghiêm túc trên đời. Đợt cao điểm 45 ngày đêm của thành phố đâu chỉ là chuyện bắt bớ, nó còn là dịp để mọi người hiểu rõ bản chất của ma túy và mấy lời ngụy biện quanh nó. Mỗi lần 1 người nổi tiếng nói “tôi cần nó để sáng tạo” là thêm 1 đứa trẻ mới vào nghề tin rằng đường đến tài năng được lát bằng ma túy.
Con đường ấy thật ra phải đi bằng mồ hôi, kỷ luật, sự tử tế và 1 cái đầu tỉnh táo. Còn lại chỉ là 1 tấm bảng treo trong nhà vệ sinh, ghi dòng chữ vui lòng dội nước sau khi sử dụng.