I - ĐÊM 8 THÁNG 11
Theo cáo trạng, An Tây lấy 20 triệu đồng vừa nhận từ 1 công ty quảng cáo, nhờ người trợ lý tên Duy đi mua hàng. Có hàng rồi thì 2 người cùng dùng. Khoảng 11 giờ đêm Duy về nhà, An Tây ở lại 1 mình trong căn hộ và tiếp tục dùng cho tới lúc bị phát hiện.
Trong hồ sơ vụ này, riêng cô có thêm 1 dòng mà 2 người nổi tiếng còn lại không có: methamphetamine (ma túy đá).
II - TẤM ẢNH AI CŨNG TỪNG THẤY
Bạn chắc từng thấy kiểu ảnh này rồi: cùng 1 người, bên trái là lúc bình thường, bên phải vài năm sau thì da lở, răng rụng, mắt trũng, mặt biến dạng. Bộ ảnh nổi tiếng nhất tên Faces of Meth, lấy từ ảnh lưu hồ sơ của cảnh sát bang Oregon, xuất hiện từ khoảng năm 2004. Sau đó nó đi khắp nơi, được đem vào trường học, hội trường, tờ rơi phòng chống ma túy. Ý tưởng rất đơn giản: cho người ta thấy tương lai kinh khủng của mình thì họ sẽ sợ mà tránh xa. Nghe khá hợp lý, ngặt cái khi giới nghiên cứu ngồi xem lại thì thấy nó không hiệu quả như người ta tưởng.
1 số nghiên cứu chỉ ra rằng những khuôn mặt trong bộ ảnh đều thuộc nhóm rất nặng, nên không đại diện cho người dùng nói chung. Còn khi những người đang dùng đá nhìn các bức ảnh này, nhiều khi họ lại cười.
III - VÌ SAO HỌ CƯỜI
Trong sách của Paul Manning có ghi lại 1 bình luận của người dùng meth, đại ý anh ta đã dùng khoảng 6 năm, răng vẫn tốt, da không lở loét, vì vẫn tắm mỗi ngày và đánh răng sau mỗi bữa ăn. Theo anh ta, những người trong ảnh là kẻ lạm dụng, dùng quá nhiều, còn anh ta là người biết dùng đúng cách. Đọc thì thấy ngớ ngẩn nhưng đứng từ phía anh ta mà nhìn thì cái logic ấy lại cực kỳ dễ hiểu.
Người lớn bảo dùng đá sẽ thành như cái ảnh kia. Anh ta soi gương thấy răng còn nguyên, da chưa lở, mặt chưa biến dạng, thế là kết luận người lớn nói quá. Khốn nỗi những chỗ ma túy đá tàn phá mạnh nhất thì soi gương không thấy được: loạn thần nằm trong đầu, tim và mạch máu nằm trong ngực.
Vì thế kiểu tuyên truyền dựa vào nỗi sợ có 1 điểm yếu rất lớn. Chỉ cần người ta thử rồi thấy điều kinh khủng được cảnh báo không xảy ra ngay là họ dễ nghĩ tất cả những cảnh báo còn lại cũng là bịa. Từ đó trở đi, kể cả mình nói đúng, họ cũng không tin nữa.
IV - ĐÁ HẠI TỚI ĐÂU, THỬ 1 LẦN CÓ NGHIỆN KHÔNG
Năm 2010, nhóm chuyên gia Anh do David Nutt dẫn đầu công bố trên The Lancet bảng xếp hạng tác hại của 20 loại chất theo 16 tiêu chí, tính cả thiệt hại cho người dùng lẫn người xung quanh. Rượu đứng đầu với 72 điểm, heroin 55, crack cocaine 54, ma túy đá 33, đứng thứ 4. Nhiều người sẽ nghĩ: thế ra rượu còn đáng sợ hơn đá à? Không hẳn. Rượu leo lên đầu bảng vì nó quá phổ biến và gây thiệt hại cực lớn cho người khác, từ tai nạn, bạo lực tới gia đình và xã hội. Nếu chỉ tính tác hại trực tiếp lên người dùng thì crack là 37, heroin 34 và meth 32, nghĩa là đá vẫn nằm sát nhóm nặng nhất.
Chuyện nghiện cũng vậy. 1 nghiên cứu kinh điển của Anthony và cộng sự trên hơn 8.000 người ước tính tỷ lệ người từng dùng rồi sau đó rơi vào lệ thuộc là khoảng 32% với nicotine, 23% với heroin, 17% với cocaine, 15% với rượu và khoảng 11% với nhóm amphetamine. Như vậy câu “thử 1 lần là nghiện ngay” rõ ràng không đúng với tất cả mọi người. Nhưng 11% cũng đâu phải con số để yên tâm, vì cứ khoảng 9 người từng thử thì sẽ có 1 người sau đó đi tới lệ thuộc. Mà trước khi thử, chẳng ai biết mình thuộc nhóm nào, không có gì bảo đảm bạn sẽ là người thoát hay là người rơi vào lệ thuộc.
Cho nên câu “đừng thử dù chỉ 1 lần” vẫn là lời khuyên đúng. Có điều nếu bảo 1 đứa rằng mày thử đúng 1 lần là đời mày xong, rồi nó thử và hôm sau vẫn đi học, vẫn ăn cơm, vẫn chơi điện tử bình thường, thì nó chả nghĩ mình vừa gặp may đâu, nó sẽ nghĩ người lớn nói phét. 1 khi đã nghĩ vậy thì những thứ nguy hiểm thật mình nói sau đó, có khi nó cũng cho là bịa nốt.
V - LOẠN THẦN
1 phân tích tổng hợp 17 nghiên cứu, khoảng 4.095 người, ước tính hơn 1/3 người dùng meth trong các mẫu nghiên cứu từng có triệu chứng loạn thần, ở nhóm đã lệ thuộc thì tỷ lệ còn cao hơn. Loạn thần thì soi gương không thấy được như khi mặt mũi xấu đi. Đó là lúc người ta bắt đầu không còn chắc cái gì trong đầu mình là thật, cái gì không.
Nghiên cứu của McKetin ở Úc không chỉ so người dùng đá với người không dùng mà so chính 1 người ở những giai đoạn khác nhau. Khi đang dùng, nguy cơ xuất hiện triệu chứng loạn thần cao hơn khoảng 5 lần so với giai đoạn không dùng, dùng rất thường xuyên thì nguy cơ còn tăng mạnh hơn nữa. Cách làm này bác bỏ được kiểu suy nghĩ “chắc họ vốn có vấn đề tâm thần nên mới dùng”, vì ở đây là cùng 1 người, lúc không dùng là 1 trạng thái, lúc dùng lại là trạng thái khác. Nghĩa là chất này thực sự có thể làm biến đổi hệ thần kinh của người dùng.
Bác sĩ Dương Minh Tâm ở Bệnh viện Bạch Mai từng mô tả những bệnh nhân luôn tin rằng có người đang tới đánh mình, chém mình, bắt mình, nên họ phải bỏ chạy hoặc đánh lại. Bác sĩ Bùi Quang Huy ở Bệnh viện Quân y 103 cũng kể có người trong cơn loạn thần trèo lên mái nhà, cột điện để trốn những kẻ thù chỉ có trong đầu. Người ngoài nhìn vào biết là chẳng có ai cả, người trong cơn thì không biết. Khi 1 người tin tuyệt đối rằng mình đang bị truy sát, phản ứng của họ có thể nguy hiểm cho cả chính họ lẫn người đứng cạnh.
VI - CHƯA CÓ THUỐC GIẢI KHI QUÁ LIỀU
Với heroin và các opioid, khi dùng quá liều gây ức chế hô hấp, y học có naloxone, 1 thuốc đối kháng opioid có thể đảo ngược tình trạng này nếu được dùng kịp thời. Với đá thì hiện chưa có thứ naloxone nào như thế, chưa có mũi tiêm nào tiêm vào là chặn ngay toàn bộ tác động của meth. Lý do cũng dễ hiểu: đá đẩy người ta tới nguy kịch bằng nhiều đường chứ đâu chỉ 1. Nó có thể gây loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, tăng thân nhiệt, co giật, đồng thời làm tăng nguy cơ tai nạn, tự sát hoặc hành vi nguy hiểm trong cơn kích động và loạn thần.
1 nghiên cứu của Darke và cộng sự xem xét 1.649 ca tử vong liên quan tới methamphetamine ở Úc cho thấy khoảng 22% chết do bệnh lý tự nhiên, chủ yếu là tim mạch và đột quỵ, khoảng 18% chết do tự sát và khoảng 15% do tai nạn. Nghĩa là trong 100 ca tử vong liên quan tới đá, riêng 3 nhóm này đã chiếm hơn 1 nửa. Đá không giết người theo 1 kịch bản duy nhất kiểu dùng quá liều rồi ngừng thở, nó có thể đi qua tim, qua não, qua hành vi hoặc qua tai nạn. 1 người vẫn có thể đang nói chuyện, đang đi lại, nhìn bên ngoài chưa có vẻ gì là sắp chết, trong khi hệ tim mạch và thần kinh đã bị đẩy lên mức rất nguy hiểm. Vì thế người xung quanh cũng không phải lúc nào cũng nhận ra được 1 cái mốc rõ ràng rằng đến đây là quá liều.
VII - CHƯA CÓ THUỐC CAI
Khó hơn nữa là chuyện điều trị khi đã lệ thuộc. Với heroin và các opioid, Việt Nam có chương trình methadone khá lớn, từng có khoảng 343 cơ sở điều trị, gần 49.000 người tham gia. 1 số số liệu theo dõi của chương trình cho thấy tỷ lệ bệnh nhân có hành vi phạm tội giảm từ khoảng 40,8% trước điều trị xuống còn 1,3% sau 2 năm. Methadone chưa phải thuốc chữa khỏi theo nghĩa đơn giản nhưng nó cho bác sĩ 1 công cụ rất mạnh để giữ người bệnh ổn định, giảm thèm thuốc, giảm dùng opioid bất hợp pháp và kéo họ trở lại sinh hoạt bình thường. Với meth thì hiện chưa có thứ gì tương đương, nghĩa là chưa có methadone cho đá.
Phác đồ được coi là tốt nhất hiện nay cho người lệ thuộc đá là phối hợp naltrexone với bupropion. Thử nghiệm ADAPT-2 đăng trên tạp chí NEJM năm 2021, làm trên 403 người, cho tỷ lệ đáp ứng 13,6% so với 2,5% ở nhóm dùng giả dược. Về thống kê thì đây là kết quả có ý nghĩa và đó đã là thứ tốt nhất y học đang có. Nói đi cũng phải nói lại, tính ra cứ khoảng 86 trong 100 người được dùng đúng phác đồ tốt nhất vẫn không đáp ứng.
Bộ Y tế Việt Nam cũng đã nói rất rõ chuyện này trong Quyết định 786 năm 2019 về hướng dẫn can thiệp cho người sử dụng ATS (nhóm chất kích thích dạng amphetamine): do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu nên các biện pháp tâm lý và hành vi giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tức là với đá, bác sĩ không có 1 viên thuốc hay 1 mũi tiêm đủ mạnh để giải quyết phần lớn vấn đề, điều trị thường phải dựa vào tư vấn, trị liệu hành vi, quản lý môi trường sống, hỗ trợ gia đình và theo dõi lâu dài.
Bác sĩ Nguyễn Văn Tuấn ở Bệnh viện Tâm thần Hà Nội từng nói: đường vào rất dễ mà đường ra thì vô cùng khó.
VIII - CÁI BẬT LỬA HẾT GA
Ở trung tâm cai nghiện Yên Bái có 1 thanh niên tên T. nhặt được cái bật lửa hết ga ngoài bãi rác, rồi ngồi tháo ra, lắp lại, sửa đi sửa lại hàng giờ. Phóng viên Dân trí ghi rằng cậu chú tâm tới mức quên ăn quên ngủ. T. còn kể mình rất mê nhìn đèn đỏ, cái màu đỏ ấy làm cậu sướng tới mức lúc đó gần như không cần gì khác nữa. Y văn có 1 từ cho kiểu hành vi này là punding: lặp đi lặp lại 1 việc rất lâu, tập trung khủng khiếp, dù đứng ngoài nhìn vào thì việc đó gần như chẳng có mục đích gì. Người ngoài nhìn cái bật lửa thì biết nó hết ga rồi, còn trong đầu T. lúc ấy, sửa được nó có khi là việc quan trọng nhất thế giới.
Chuyện cái bật lửa ám ảnh mình hơn nhiều so với mấy tấm ảnh răng rụng. Răng có thể vẫn còn, da có thể vẫn bình thường, vậy mà trong đầu người ta, thứ vô nghĩa lại có thể thành thứ quan trọng nhất.
1 số nghiên cứu cũng cho thấy người lệ thuộc chất kích thích có thể giảm khả năng nhận ra chính mình đang có vấn đề. Nói dễ hiểu là nhiều khi họ chẳng cố tình chối hay lừa ai cả, họ thật sự thấy mình vẫn ổn. Người ngoài nhìn vào thấy mọi thứ đã rất bất thường, còn chính họ lại thấy vẫn ok mà, có sao đâu. Cho nên mang 1 tấm ảnh răng rụng ra dọa 1 người đang ngồi cả ngày sửa cái bật lửa hết ga thì có khi chả tác dụng gì, vì lúc đó 2 người đang nhìn cùng 1 chuyện bằng 2 cách hoàn toàn khác nhau.
IX - NÃO CÓ HỒI PHỤC ĐƯỢC KHÔNG
Nora Volkow và cộng sự có 1 nghiên cứu chụp não những người ngừng meth rồi theo dõi lại sau hơn 1 năm, thấy 1 số chỉ dấu của hệ dopamine có dấu hiệu hồi phục. Mẫu theo dõi lại rất nhỏ nên không thể từ đó mà tuyên bố não sẽ trở về hoàn toàn như cũ. Nhưng ít nhất nó cho thấy hồi phục là có thể. Với 1 người đang cai, câu đó cực kỳ quan trọng. Nếu mình bảo họ não mày hỏng vĩnh viễn rồi thì họ hoàn toàn có quyền hỏi lại: thế tao cai để làm gì?
Dọa 1 người chưa dùng và kéo 1 người đã dùng trở về là 2 việc khác nhau. Câu nói làm người thứ nhất sợ chưa chắc đã giúp được người thứ 2, thậm chí có thể làm người thứ 2 tuyệt vọng hơn, rồi dùng tiếp vì nghĩ chẳng còn gì để cứu. Đây cũng là lý do mình không thích kiểu tuyên truyền cứ phải đẩy mọi thứ tới mức tận cùng. Phòng ngừa cần sự thật, điều trị lại càng cần sự thật. Đâu cần làm cho meth bớt đáng sợ đi, chỉ cần đừng biến nó thành 1 câu chuyện sai tới mức chính người từng dùng nhìn vào cũng bật cười.
X - NHỮNG NGƯỜI VẪN THẤY MÌNH ỔN
Khoảng 11 giờ đêm, người trợ lý về nhà, An Tây ở lại 1 mình trong căn hộ và tiếp tục dùng. Mình không biết lúc đó cô ấy nghĩ gì nhưng đọc tới đây mình lại nhớ anh chàng bên Mỹ dùng meth 6 năm mà vẫn nói mình ổn vì răng còn tốt, da không lở, vẫn tắm và đánh răng mỗi ngày. Anh ta thật sự tin mình khác những người trong ảnh: họ mới là người lạm dụng, còn anh ta chỉ là người biết dùng. Con người rất dễ nghĩ như thế, chuyện xấu xảy ra với người khác là vì họ yếu hơn, dùng nhiều hơn, mất kiểm soát hơn, chứ mình thì chưa đến mức ấy.
Tháng 5 năm nay lại có thêm 1 vụ. Ngày 10/5, công an đặc khu Cát Hải kiểm tra 1 cơ sở lưu trú ở bãi tắm Tùng Thu, Cát Bà, phát hiện 6 người sử dụng trái phép chất ma túy, trong đó có ca sĩ Miu Lê, tên thật Lê Ánh Nhật. Kết quả xét nghiệm cho thấy cô dương tính với đá, ke và kẹo. Ngày 16/5 cô bị khởi tố, tạm giam về tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.
Mấy ngày trước hôm bị bắt, cô vẫn xuất hiện ở buổi ra mắt phim, vẫn cười nói, vẫn khoe làn da nâu khỏe khoắn, trang cá nhân vẫn 2,5 triệu người theo dõi. Trong toàn bộ những hình ảnh đó, không có 1 dấu hiệu nào khiến ai nghĩ tới bức ảnh bên phải.
Có lẽ vì thế mà mấy tấm ảnh răng rụng không đáng sợ như người ta tưởng. Trước khi thành ra như trong ảnh, 1 người vẫn có thể trông hoàn toàn bình thường, vẫn đi làm, vẫn nói chuyện, vẫn tắm rửa, vẫn sống như chưa có gì xảy ra. Chính khoảng thời gian đó mới nguy hiểm, vì người ta có rất nhiều lý do để tin rằng mình vẫn ổn và vẫn kiểm soát được. Nhìn người khác rồi nghĩ mình đâu có giống họ, tới lúc thật sự giống họ thì có khi mình đã đi quá xa rồi.