“Mình có mặc cảm tội lỗi, mong ước là đừng dùng cái này nữa.” Đây là câu Long Nhật khai với Công an Thành phố Hồ Chí Minh sáng 20/5, sau khi bị bắt cùng người quản lý trong căn hộ ở Tân Tạo. Suốt 4 ngày liền từ 23 đến 27/4, anh dùng đá trong căn phòng cạnh phòng ngủ, trong khi vợ và 4 con vẫn ở Hải Phòng.
Đọc câu ấy của 1 người 59 tuổi, mình thấy có gì đó day dứt. Anh không biện minh, không đổ lỗi, chỉ mong ước là đừng dùng cái này nữa.
Trên mạng thì đầy bài cay nghiệt, nào là nghệ sĩ giàu có rồi sinh hư, có tiền là đua đòi sành điệu, hư hỏng đạo đức. Đọc xong thấy hả dạ, thấy mình đứng cao hơn người trong tin như đúng rồi, rồi bình luận, tranh luận, rồi lướt tiếp. Đọc kiểu ấy chỉ lướt qua bề mặt, xong chẳng ai rút ra được gì cho chính mình, vì cái lối nghĩ người giàu sinh hư đâu áp được vào đời 1 người bình thường. Nó cho người ta cảm giác được phán xét, còn hiểu biết thì không.
Nhìn từ tâm lý và hành vi thì khác. 1 người chỉ muốn vui, muốn sành điệu, muốn bay, sẽ chẳng nói câu mong ước là đừng dùng cái này nữa. Câu ấy là của 1 người đã muốn dừng mà không dừng được.
I - CÂU CỦA MỌI NGƯỜI NGHIỆN
Mà câu đó đâu có riêng gì Long Nhật, nó là câu của mọi người nghiện, nghiện thứ gì cũng vậy. Ông bạn nghiện thuốc lá kêu muốn bỏ thuốc 5 năm nay mà vẫn chưa bỏ được. Người nghiện rượu sáng nào tỉnh dậy cũng thề mai không uống, đến chiều lại mở chai. Người nghiện cà phê biết uống nhiều thì mất ngủ mà vẫn uống, người nghiện điện thoại tự nhủ tối nay 10 giờ đi ngủ mà 1 giờ sáng vẫn còn lướt.
Người nghiện đồ ngọt biết hại răng, biết dễ tiểu đường mà vẫn không dứt ra được, người nghiện công việc biết mệt, biết bỏ bê vợ con mà vẫn không dừng. Ai cũng biết là hại, ai cũng mong dừng nhưng cơn thèm lên rồi thì lý trí cũng chịu.
Long Nhật khác ông bạn nghiện thuốc lá ở chỗ chất anh dùng hại nhanh hơn, bị pháp luật cấm và bị bắt ra tòa. Còn cơ chế tâm lý bên trong thì giống hệt nhau, đều là não bị 1 chất chiếm quyền kiểm soát, lý trí biết mà không cản được. Cho nên nếu chỉ dừng ở chỗ chê Long Nhật thì mình đang né chính câu chuyện của mình.
II - MỖI CHẤT KHỚP VỚI 1 LOẠI ĐAU
Năm 1985, Edward Khantzian, bác sĩ tâm thần ở Harvard, đưa ra 1 giả thuyết lật ngược cả cách hiểu cũ về nghiện, tiếng Anh là Self-Medication Hypothesis, dịch ra là giả thuyết tự dùng thuốc. Khantzian cho rằng ai cũng có 1 nỗi đau riêng trong lòng và người nghiện chẳng chọn chất bừa bãi, họ chọn đúng cái chất xoa dịu được nỗi đau của mình.
Người đau vì giận dữ, vì căm ghét bản thân thì chọn heroin để dập cơn giận đi trong vài giờ ngủ mê. Người đau vì trầm cảm, vì mất hết động lực thì chọn cocaine để thấy mình sống lại. Người đau vì trống rỗng, vì hết lửa, vì mất tự tin thì chọn đá để có lại cảm giác mạnh mẽ, tỉnh táo, tự tin. Người đau vì cô đơn, vì trong đầu bồn chồn không yên thì chọn ke và kẹo (tức thuốc lắc) để có cảm giác tan vào không gian, không còn ranh giới giữa mình với xung quanh.
Người đau vì căng thẳng triền miên thì chọn thuốc lá, thuốc lào để có vài phút được nghỉ thật sự trong ngày, khi tay có việc, miệng có việc, đầu tạm thời thôi nghĩ ngợi. Mỗi chất khớp với 1 loại đau, chẳng ai chọn nhầm cả, não chọn rất chính xác cái mà nó đang thiếu.
Câu nguyên văn của Khantzian là người có rối loạn sử dụng chất phải chịu đau đớn ở mức cực đoan với cảm xúc của họ hoặc bị cảm xúc đau đớn đè cho quá tải hoặc dường như chẳng cảm nhận được cảm xúc gì cả.
III - CƠN ĐAU CỦA LONG NHẬT
Quay lại nhìn Long Nhật, 1 người đàn ông 59 tuổi, từng là ông hoàng băng đĩa thập niên 1990, từng có thời hát ở đâu cũng kín sân khấu. Bây giờ dòng bolero không còn thống trị nữa, nhạc trẻ, rap, ballad chiếm hết sóng, Long Nhật vẫn đi hát nhưng là hát đám cưới, sự kiện ở tỉnh, không còn đêm diễn riêng. Tháng 5/2025, đúng 1 năm trước khi bị bắt, anh từ chức Chủ tịch Hội đồng giám khảo Giọng ca vàng bolero. Có gì đó cay đắng khi 1 người từng đứng trên đỉnh phải tự rút khỏi cái vai trò mình từng tự hào.
Anh sống 1 mình ở Thành phố Hồ Chí Minh, vợ và 4 con đều ở Hải Phòng, cảnh vợ Bắc chồng Nam đã 27 năm. Hỏi sao anh không về với vợ con thì câu trả lời cũng dễ đoán: sân khấu ở thành phố, khán giả ở thành phố, 1 nghệ sĩ rời Sài Gòn là tự cắt sự nghiệp của mình. Cái cay đắng thật nằm ở đây, sự nghiệp đang lụi tàn mà anh vẫn không rời được, vì rời rồi thì chẳng còn gì để bám, bám vào cái hào quang đã hết để khỏi phải nhìn thẳng vào chuyện nó đã hết. Vợ con thành 1 đời sống song song, nhà người ta thì có, còn mình thì không kịp dự phần.
Năm 2024, anh lên chức ông ngoại ở tuổi 57. Người ta lên chức ông là bắt đầu nghỉ ngơi, vui vầy với cháu, còn Long Nhật vẫn 1 mình ở Sài Gòn, ăn bún thịt nướng, đăng Facebook, rồi dùng đá với người quản lý.
30 năm anh sống dưới tin đồn về giới tính, có lúc tự tạo ra tin đồn đồng tính để giữ tên tuổi. Trong chương trình Ký ức tươi đẹp năm 2020, chính anh thừa nhận: “tôi nghĩ làm scandal về giới tính không tệ hại bằng việc gây lộn nên chuyện gì tôi cũng tham gia”, về sau lại day dứt vì đã làm tổn thương đồng nghiệp. Cái day dứt ấy cũng là 1 kiểu cơn đau, đau vì biết mình đã dùng người khác làm bậc thang.
Nói chung 1 người đã trải qua quá nhiều nỗi đau kéo dài: sự nghiệp lao dốc, cô đơn vì xa vợ con, cô đơn vì 30 năm sống không đúng với chính mình, cảm giác mất hào quang, cảm giác hết thời, đêm nào cũng bồn chồn 1 mình ở Tân Tạo.
Nếu hỏi Long Nhật có ổn không, gần như chắc chắn anh sẽ bảo là bình thường, câu trả lời mặc định của người nổi tiếng. Họ nói vậy đâu phải vì giả tạo, xung quanh họ chẳng ai dám nói thật cả. Chẳng có thằng bạn nào dám tát bốp 1 cái rồi bảo mày đang không ổn đâu, mày đang tự lừa mày đấy, xung quanh toàn người nịnh, toàn lời dễ nghe, anh hát hay quá, anh đẹp trai quá, anh tuyệt vời quá, để anh tiếp tục mở ví, tiếp tục đi diễn, tiếp tục làm cái cây cho họ hái quả. Lâu dần chính người đó cũng tin mình ổn thật, cho tới lúc 1 mình trong phòng lúc 2 giờ sáng, chẳng còn ai quan tâm, cái ổn ấy biến mất và phải có thứ gì đó gây mê cho tới sáng.
Với Long Nhật, đá có lẽ đến như 1 phép màu, vài giờ thấy mình mạnh mẽ lại, tự tin lại, có sức sống lại, vài giờ không còn cảm giác hết thời. Khốn nỗi đá không chữa được cơn đau, nó chỉ gây mê tạm, đúng kiểu uống thuốc độc giải khát. Tỉnh dậy là cơn đau quay lại mạnh hơn, vì não đã quen với liều dopamine khổng lồ do đá tạo ra nên mọi thứ khác đều nhạt nhẽo, đời sống bình thường thành không chịu nổi, lại phải dùng tiếp.
Rồi đến câu mong ước là đừng dùng cái này nữa. Sách y khoa định nghĩa nghiện ở đúng chỗ này, biết là hại mà không dứt ra được.
IV - CƠN ĐAU CỦA SƠN NGỌC MINH
Sơn Ngọc Minh cùng vụ với Long Nhật, cùng dùng đá nhưng cơn đau thì khác hẳn. Long Nhật là người đau vì đã từng có rất nhiều rồi mất dần, còn Sơn Ngọc Minh là người đau vì chưa bao giờ có đủ. Trẻ hơn Long Nhật 23 tuổi, công khai là người LGBT trong 1 nền văn hóa còn kỳ thị, mắc rối loạn lưỡng cực nên cảm xúc tự nó đã chẳng yên, từng có lúc trong túi chỉ còn 25 nghìn đồng, từng nghi ung thư vòm họng mà không có tiền đi khám kỹ, không dám nói với mẹ, người mẹ đang đi làm giúp việc nhà.
2 người, 2 thế hệ, 2 cơn đau ngược nhau, Long Nhật đau vì hào quang đang tắt, Sơn Ngọc Minh đau vì hào quang chưa bao giờ thật sự đủ, rồi cùng tìm đến 1 chất. Theo Khantzian, đá không kén người, nó kén cơn đau.
V - CÒN MÌNH THÌ SAO
Khi đọc tin Long Nhật bị bắt, mọi người đừng vội rút ra bài học đạo đức. Bài học đạo đức thì nhiều lắm rồi và gần như chẳng giúp được ai, 1 đứa trẻ đọc bài nghệ sĩ sa ngã vì giàu sinh hư sẽ chẳng học được gì ngoài cảm giác mình hơn nghệ sĩ về mặt đạo đức.
Bài học thật khó hơn nhiều. Mỗi người trong chúng ta đều có 1 cơn đau nào đó rất khó nhận ra và đa số dùng cà phê, rượu, mạng xã hội, làm việc quá sức, ăn quá mức, mua sắm, những mối quan hệ rối rắm để gây mê nó. Long Nhật chọn đá vì đá khớp đúng cơn đau của Long Nhật.
Cách lành mạnh với cách hủy hoại khác nhau ở mức độ tổn hại, còn bản chất hành vi thì như nhau, đều là tự gây mê 1 cơn đau mình không dám nhìn thẳng. Càng nổi tiếng, càng có hào quang thì càng khó nhìn thẳng, vì xung quanh toàn lời nịnh, chẳng có thằng bạn nào dám tát bốp 1 cái rồi bảo mày đang không ổn đâu.
Long Nhật có 59 năm sống, 35 năm trên sân khấu, 27 năm hôn nhân, 4 con, 1 cháu ngoại, hàng triệu người yêu mến. Vậy mà vẫn là câu ấy: mình có mặc cảm tội lỗi, mong ước là đừng dùng cái này nữa.
Long Nhật sai thì Long Nhật chịu, đó là việc của tòa án, mình không bàn. Cái đáng bàn là chính mình, mình có đang bám vào thứ gì mỗi ngày để khỏi phải nghĩ tới 1 chuyện nào đó không?
Đá chỉ là 1 trong nhiều cách gây mê. Có những cách khác trông lành mạnh, chẳng ai bắt, chẳng ai lên án nhưng vẫn đang gặm mòn người ta từ bên trong, chỉ là chậm hơn mà thôi.