Trong hồ sơ của Kiều Thanh có 1 chi tiết mà Chi Dân, An Tây hay Miu Lê đều không có, là chuyện mua bán.
I - BÁN LẠI ĐỂ CÓ TIỀN DÙNG
Lúc bị kiểm tra, bà đang cùng 1 số người sử dụng heroin và ma túy đá. Cáo buộc nêu khá cụ thể: để có tiền phục vụ nhu cầu sử dụng của chính mình, bà bán lại cho những người nghiện khác, đồng thời thường xuyên tụ tập sử dụng tại nhà. Đây mới là kết quả điều tra ban đầu, bà mới bị khởi tố chứ chưa ra tòa.
Nghe qua thì tưởng từ người dùng sang người bán là 1 bước rất xa. Trong các tài liệu về thị trường ma túy, đó lại là con đường đông người đi nhất.
II - THÀNH NGƯỜI BÁN LÚC NÀO KHÔNG HAY
Năm 1990, Murphy, Waldorf và Reinarman phỏng vấn 80 người từng bán cocaine ở Mỹ, tiêu chuẩn là đã bán đều đặn ít nhất 1 năm và đã bỏ được ít nhất nửa năm. Họ kết luận phần lớn những người này chưa từng có 1 quyết định có ý thức nào để trở thành người bán. Cứ thế mà thành, thành lúc nào không hay.
Đường vào phổ biến nhất là mua giúp bạn bè. Ban đầu chỉ cầm tiền của mấy đứa quen đi lấy hàng hộ, về sau mới giữ lại 1 chút chênh lệch. Đường thứ 2 là mua nhiều cho rẻ rồi bán bớt phần thừa, phần giữ lại để dùng thì gần như không mất tiền.
Với ma túy đá thì có con số. Năm 2011, nhóm Semple khảo sát 404 người dùng đá ở San Diego, 29% khai đã bán trong 2 tháng gần nhất. Ai tiêm chích thì khả năng đã bán cao hơn khoảng 3 lần. Mẫu này tuyển từ 1 chương trình can thiệp nên không đại diện cho toàn bộ người dùng, cơ mà gần 1/3 vẫn là con số không nhỏ.
Moyle và Coomber phỏng vấn 30 người vừa dùng vừa bán heroin và crack (cocaine dạng tinh thể để hút) ở Anh. Theo cách những người này tính toán, đi bán là cách nuôi cơn nghiện ít rủi ro hơn so với trộm cắp hay bán thân.
Đứng ngoài nhìn vào thì thị trường này tự sản xuất nhân sự cho chính nó. Chẳng cần tuyển ai từ bên ngoài, mỗi người nghiện mới là 1 người bán lẻ tiềm năng.
III - KHUNG HÌNH PHẠT TÍNH THEO SỐ CÂN
Điều 251 (mua bán) và Điều 255 (tổ chức sử dụng) đều có khung khởi điểm từ 2 tới 7 năm tù, khác nhau nằm ở mức trần. Tổ chức sử dụng đã nặng, còn mua bán thì leo theo khối lượng, tới khung cuối là 20 năm, chung thân hoặc tử hình.
Nghĩa là mấy lần xoay tiền kiểu trên có thể đẩy 1 người từ khung vài năm sang khung có án tử. Thứ quyết định là số cân trong túi lúc bị bắt. Luật Việt Nam định khung theo khối lượng chứ không theo động cơ. Tình trạng nghiện cũng không nằm trong danh sách tình tiết giảm nhẹ ở Điều 51.
IV - BÁN MÀ KHÔNG NHẬN MÌNH LÀ NGƯỜI BÁN
Năm 2008, nhóm Jacinto ở San Francisco phỏng vấn 80 người bán thuốc lắc, 76% không nhận mình là người bán. Trong đầu họ, dân buôn thật là kẻ đứng ngoài đường, bán cho người lạ, sống bằng nghề đó, còn mình thì bán trong nhà, bán cho bạn bè, vẫn có công việc khác. Cũng trong nghiên cứu ấy, 38% cho biết họ trôi dần vào việc bán qua chính việc dùng của mình. Lên tới cấp bán số lượng lớn thì khác hẳn, ai cũng tự nhận mình là dân buôn.
V - MỖI NỖI ĐAU TÌM 1 CHẤT
Năm 1985, bác sĩ tâm thần Edward Khantzian ở Harvard đưa ra giả thuyết tự dùng thuốc, đại ý người nghiện không chọn chất bừa bãi, họ chọn đúng chất làm dịu được nỗi đau của riêng mình. Người đau vì giận dữ chọn heroin để dập cơn giận trong vài giờ ngủ mê. Người trống rỗng, hết lửa thì chọn đá để có lại cảm giác mạnh mẽ, tỉnh táo, còn người cô đơn, bồn chồn chọn ke với kẹo để tan vào không gian.
Ví dụ rõ nhất mình từng nhắc tới là Long Nhật, 59 tuổi, từng là ông hoàng băng đĩa thập niên 90, giờ đi hát đám cưới, sự kiện ở tỉnh, sống 1 mình ở Sài Gòn trong khi vợ và 4 con ở Hải Phòng. Theo lời khai báo chí dẫn lại, ông nói mình có mặc cảm tội lỗi và mong ước là đừng dùng cái này nữa. Sơn Ngọc Minh trẻ hơn ông 23 tuổi, từng có lúc trong túi còn 25 nghìn, nghi ung thư vòm họng mà không có tiền khám sâu, 6 năm tự xoay xở với trầm cảm trên 1 ứng dụng điện thoại. Long Nhật đau vì hào quang đang tắt, Sơn Ngọc Minh thì chưa bao giờ có đủ hào quang, 2 cơn đau ngược nhau mà cùng tìm tới 1 chất.
Còn nỗi đau của Kiều Thanh là gì thì mình không biết, hồ sơ không nói. Chỉ biết 25 năm trước bà nổi tiếng nhờ 1 vai phụ đóng lúc còn là sinh viên năm nhất, nổi tới mức về sau đi đâu người ta cũng gọi bà là Trà cave chứ chẳng ai nhớ tên thật. Sau lùm xùm năm 2019, bà gần như rời hẳn màn ảnh, sống khép kín.
VI - AI CŨNG TIN MÌNH LÀ NGOẠI LỆ
Chất kích thích ít khi cưỡng ép ai, người ta tự bước vào nhờ 1 ảo tưởng là mình kiểm soát được. Ai cũng tin mình đủ khôn, đủ tiền và đủ tỉnh táo để dừng đúng lúc, rằng mình chỉ dùng để giảm áp lực công việc, để tìm hứng sáng tạo hay để hòa vào nhóm bạn sành điệu.
Trong sách của Paul Manning có ghi lại bình luận của 1 người dùng đá. Anh ta nói mình đã dùng khoảng 6 năm mà răng vẫn ok, da không lở loét, vì vẫn tắm mỗi ngày và đánh răng sau mỗi bữa ăn. Còn những người trong mấy tấm ảnh răng rụng kia là kẻ lạm dụng, anh ta thì là người biết dùng đúng cách.
Bạn đọc thì thấy ngớ ngẩn. Ấy vậy mà anh ta đang làm y hệt việc mà 76% người bán trong nghiên cứu của Jacinto làm. Cả 2 đều so mình với 1 người tệ hơn rồi kết luận mình chưa tới mức đó. Người bán thì bảo dân buôn thật là thằng bán hàng cho mình, người dùng thì bảo kẻ lạm dụng là mấy người trong ảnh. Và mình nghĩ hầu hết chúng ta cũng lập luận như vậy trong những chuyện khác của đời mình.
Có điều số liệu thì không quan tâm mình nghĩ gì. Nghiên cứu của Anthony trên hơn 8.000 người ước tính khoảng 11% người từng thử nhóm amphetamine sau đó rơi vào lệ thuộc, cứ khoảng 9 người thử thì 1 người nghiện thật. Mà trước khi thử thì chẳng ai biết mình thuộc nhóm nào.
VII - LÚC ĐANG DIỄN RA THÌ KHÔNG AI THẤY
Khi vụ việc bị phanh phui, thứ công chúng thấy trên mạng xã hội là chiếc còng số 8, bản án, nhãn hàng quay lưng, dư luận lên án. Mấy ngày trước hôm bị bắt, Miu Lê vẫn xuất hiện ở buổi ra mắt phim, vẫn cười nói, vẫn khoe làn da nâu khỏe khoắn, trang cá nhân vẫn có 2,5 triệu người theo dõi. Trong toàn bộ những hình ảnh ấy không có lấy 1 dấu hiệu nào.
Kiều Thanh thì ngược lại. Ngày 15/7, bà nộp đơn xin thôi việc ở Nhà hát Kịch Hà Nội, lý do ghi trong đơn là hoàn cảnh gia đình và sức khỏe, chấm dứt hợp đồng từ 17/7. Rồi bà im lặng hơn 1 tháng, tới hôm qua thì có tin khởi tố.
1 người rực rỡ tới tận phút cuối, 1 người lặng dần đi. Bây giờ đọc lại thì ai cũng thấy có gì đó, còn lúc mọi chuyện đang diễn ra thì không ai thấy gì cả.